Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
षट्सन्दर्भ
Sandarbha Two — Bhagavat: The Lord as a Person2.58जीव गोस्वामी
139 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 2.58
॥
देवनागरी

तद् एवं सिद्धे भगवतस् तादृशे वैलक्षण्ये दृश्यत्वात् घटवद् इत्य् आद्यसदनुमानं न सम्भवति कालात्ययोपदिष्टत्वात् । तद् एतद् अभिप्रेत्य तस्मिन् सत्यतापुरस्कृतं षड्भावविकाराद्यभावं स्थापयन् पूर्णस्वरूपत्वम् अभुपगच्छति । एकस् त्वम् आत्मा पुरुषः पुराणः सत्यः स्वयं ज्योतिर् अनन्त आद्यः । नित्योऽक्षरोऽजस्रसुखो निरञ्जनः पूर्णोऽद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृतः ॥ नौमीड्य ते इत्य् आदिना स्तुत्यत्वेन प्रतिज्ञारूपोऽयम् अभ्रवपुरादिलक्षणत्वम् एक एव सर्वेषाम् आत्मा परमाश्रयः । तद् उक्तम्—एकोऽसि प्रथमम् इति इति च । कृष्णम् एनम् अवेहि त्वम् आत्मानम् अखिलात्मनाम् इति च । यतस् त्वम् आत्मा तत एव सत्यः । परमाश्रयस्य सत्यताम् अबलम्ब्यैवान्येषां सत्यत्वात् त्वय्य् एव सत्यत्वस्य मुख्या विश्रान्तिर् इति भावः । तद् उक्तम्—सत्यव्रतं सत्यपरम् इत्य् आदि । सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यम् अत्र प्रतिष्ठितम् । सत्यात् सत्यं च गोविन्दस् तस्मात् सत्यो हि नामतः ॥ इत्य् उद्यमपर्वणि च । न च त्वयि जन्मादयो विकाराः सन्तीत्य् आह आद्यः कारणम् । एकोऽसि प्रथमम् इत्य् आदौ तादृशत्वदृष्टेः । अतो न जन्म, किन्तु प्रत्यक्षत्वं हरेर् जन्म न विकारः कथञ्चन इति पाद्मरीतिकम् एव । अत एव स्कान्दे— अविज्ञाय परं देहम् आनन्दात्मानम् अव्ययम् । आरोपयन्ति जनिमत् पञ्चभूतात्मकं जडम् ॥ इति ॥ आद्यत्वे हेतुः । पुरुषः पुरुषाकार एव सन् पुराणः पुरापि नवः कार्यात् पूर्वम् अपि वर्तमान इत्य् अर्थः । श्रुतिश् च—आत्मैवेदम् अग्र आसीत् पुरुषविध इति । अत एव जन्मान्तरास्तित्वलक्षणं विकारं वारयति नित्यः सनातनमूर्तिः । तथा पूर्ववन् मध्यमाकारत्वेऽपि पूर्ण इति वृद्धिम् । अजस्रसुखो नित्यम् एव सुखरूप इति परिणामम् । सुखस्य पुंस्त्वं छान्दसं, विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म इत्य् अत्रानन्दस्य नपुंसकत्ववत् । तथा अक्षर इत्य् अपक्षयम् । अमृत इति विनाशम् । पूर्णत्वे हेतुः । अनन्त अद्वय इति देशकालपरिच्छेदरहितः । वस्तुपरिच्छेदरहितोऽपि । अन्यस्य तच्छक्तित्वात् तं विनानवस्थानात् । अत्रामृतत्वोपपादनाय चतुर्विधक्रियाफलत्वं च वारयति । तत्रोत्पत्तिर् आद्य इत्य् अनेनैव निराकृता । शिष्टत्रयं स्वयंज्योतिर् निरञ्जन उपाधितो मुक्त इति पदत्रयेण । तत्र च प्राप्तिः क्रियया ज्ञानेन वा भवेत् । क्रियया प्राप्तिर् आत्मपदेनैव निराकृता, सर्वप्रत्यग्रूपत्वात् । तथा ज्ञानतः प्राप्तिं वारयति । स्वयंज्योतिर् इति । तद् उक्तं ब्रह्माणं प्रति श्रीभगवता मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् इति । टीका च—एतच् च मत्कृपयैव त्वया प्राप्तम् इत्य् आह । मनीषितम् इच्छा, तुभ्यं दातव्यम् इति या ममेच्छा तस्या अनुभावोऽयम् । कोऽसौ? तम् आह—मम लोकस्यावलोकनं यत् । इत्य् एषा । तद् उक्तम्—नित्याव्यक्तोऽपि भगवान् ईक्ष्यते निजशक्तितः । इति । ननु, श्रीभगवतोद्धवं प्रति वासुदेवो भगवताम् इत्य् आदिकं विभूतिमध्ये गणयित्वा सर्वान्ते मनोविकारा एवैते इत्य् उक्तम् । सत्यम् । तद्गणनं प्राचुर्यविवक्षया क्षत्रिणो गच्छन्तीतिवत् । तत्रैव हि— पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिर् अहं महान् । विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ॥ इत्य् अत्र । परशब्देन ब्रह्मापि तन्मध्ये गणितम् अस्ति । तद् एवं प्राप्तिर् निषिद्धा । अथ विकृतिर् अपि तुषापाकरणेनावधातेन व्रीहीणाम् इवोपाध्यपाकरेणेन भवेत् । तच् चासङ्गत्वान् न सम्भवेद् इत्य् आह मुक्त उपाधित इति । तद् उक्तम्—विशुद्धज्ञानमूर्तये विशुद्धविज्ञानघनं इत्य् आदौ च । तस्मान् मम निशितशरैर् विभिद्यमानत्वचि इत्यादिकं तु मायिकलीलावर्णनम् एव । एवं वदन्ति राजर्षे ऋषयः केचनान्विताः । यत् स्ववाचो विरुध्येत न नूनं ते समरन्त्य् अनु ॥ इत्य् आदि न्यायेन वास्तवत्वविरोधात् । तथा हि स्कान्दे— असङ्गश् चाव्ययोऽभेद्योऽनिग्राह्योऽशोष्य एव च । विद्धोऽसृगाचितो बद्ध इति विष्णुः प्रदृश्यते ॥ असुरान् मोहयन् देवः क्रीडत्य् एष सुरेष्व् अपि । मनुष्यान् मध्यया दृष्ट्या न मुक्तेषु कदाचन ॥ इति ॥ श्रीभीष्मस्य युद्धसमये दैत्याविष्टत्वात् तथा भानं युक्तम् एवेति । किन्त्व् अधुना दुःस्वप्नदुःखस्येव तस्य निवेदनं कृतम् इति ज्ञेयम् । संस्कारोऽपि किम् अतिशयाधानेन मलापाकारेण वा । तत्रातिशयाधानं पूर्णत्वेनैव निराकृतम् । मलापकरणं वारयति निरञ्जनः निर्मलः विशुद्धज्ञानमूर्तिर् इत्य् अर्थः ॥ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tad evaṁ siddhe bhagavatas tādṛśe vailakṣaṇye dṛśyatvāt ghaṭavad ity ādya-sad-anumānaṁ na sambhavati kālātyayopadiṣṭatvāt | tad etad abhipretya tasmin satyatā-puraskṛtaṁ ṣaḍ-bhāva-vikārādya-bhāvaṁ sthāpayan pūrṇa-svarūpatvam abhupagacchati | ekas tvam ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ satyaḥ svayaṁ jyotir ananta ādyaḥ | nityo'kṣaro'jasra-sukho nirañjanaḥ pūrṇo'dvayo mukta upādhito'mṛtaḥ || naumīḍya te ity ādinā stutyatvena pratijñā-rūpo'yam abhra-vapur-ādi-lakṣaṇatvam eka eva sarveṣām ātmā paramāśrayaḥ | tad uktam—eko'si prathamam iti iti ca | kṛṣṇam enam avehi tvam ātmānam akhilātmanām iti ca | yatas tvam ātmā tata eva satyaḥ | paramāśrayasya satyatām abalambyaivānyeṣāṁ satyatvāt tvayy eva satyatvasya mukhyā viśrāntir iti bhāvaḥ | tad uktam—satya-vrataṁ satya-param ity ādi | satye pratiṣṭhitaḥ kṛṣṇaḥ satyam atra pratiṣṭhitam | satyāt satyaṁ ca govindas tasmāt satyo hi nāmataḥ || ity udyama-parvaṇi ca | na ca tvayi janmādayo vikārāḥ santīty āha ādyaḥ kāraṇam | eko'si prathamam ity ādau tādṛśatva-dṛṣṭeḥ | ato na janma, kintu pratyakṣatvaṁ harer janma na vikāraḥ kathañcana iti pādma-rītikam eva | ata eva skānde— avijñāya paraṁ deham ānandātmānam avyayam | āropayanti janimat pañca-bhūtātmakaṁ jaḍam || iti || ādyatve hetuḥ | puruṣaḥ puruṣākāra eva san purāṇaḥ purāpi navaḥ kāryāt pūrvam api vartamāna ity arthaḥ | śrutiś ca—ātmaivedam agra āsīt puruṣa-vidha iti | ata eva janmāntarāstitva-lakṣaṇaṁ vikāraṁ vārayati nityaḥ sanātana-mūrtiḥ | tathā pūrvavan madhyamākāratve'pi pūrṇa iti vṛddhim | ajasra-sukho nityam eva sukha-rūpa iti pariṇāmam | sukhasya puṁstvaṁ chāndasaṁ, vijñānam ānandaṁ brahma ity atrānandasya napuṁsakatvavat | tathā akṣara ity apakṣayam | amṛta iti vināśam | pūrṇatve hetuḥ | ananta advaya iti deśa-kāla-pariccheda-rahitaḥ | vastu-pariccheda-rahito'pi | anyasya tac-chaktitvāt taṁ vinānavasthānāt | atrāmṛtatvopapādanāya caturvidha-kriyā-phalatvaṁ ca vārayati | tatrotpattir ādya ity anenaiva nirākṛtā | śiṣṭa-trayaṁ svayaṁjyotir nirañjana upādhito mukta iti pada-trayeṇa | tatra ca prāptiḥ kriyayā jñānena vā bhavet | kriyayā prāptir ātma-padenaiva nirākṛtā, sarva-pratyag-rūpatvāt | tathā jñānataḥ prāptiṁ vārayati | svayaṁjyotir iti | tad uktaṁ brahmāṇaṁ prati śrī-bhagavatā manīṣitānubhāvo'yaṁ mama lokāvalokanam iti | ṭīkā ca—etac ca mat-kṛpayaiva tvayā prāptam ity āha | manīṣitam icchā, tubhyaṁ dātavyam iti yā mamecchā tasyā anubhāvo'yam | ko'sau? tam āha—mama lokasyāvalokanaṁ yat | ity eṣā | tad uktam—nityāvyakto'pi bhagavān īkṣyate nija-śaktitaḥ | iti | nanu, śrī-bhagavatoddhavaṁ prati vāsudevo bhagavatām ity ādikaṁ vibhūti-madhye gaṇayitvā sarvānte manovikārā evaite ity uktam | satyam | tad-gaṇanaṁ prācurya-vivakṣayā kṣatriṇo gacchantītivat | tatraiva hi— pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotir ahaṁ mahān | vikāraḥ puruṣo'vyaktaṁ rajaḥ sattvaṁ tamaḥ param || ity atra | para-śabdena brahmāpi tan-madhye gaṇitam asti | tad evaṁ prāptir niṣiddhā | atha vikṛtir api tuṣāpākaraṇenāvadhātena vrīhīṇām ivopādhyapākareṇena bhavet | tac cāsaṅgatvān na sambhaved ity āha mukta upādhita iti | tad uktam—viśuddha-jñāna-mūrtaye viśuddha-vijñāna-ghanaṁ ity ādau ca | tasmān mama niśita-śarair vibhidyamāna-tvaci ity-ādikaṁ tu māyika-līlā-varṇanam eva | evaṁ vadanti rājarṣe ṛṣayaḥ kecanānvitāḥ | yat sva-vāco virudhyeta na nūnaṁ te samaranty anu || ity ādi nyāyena vāstavatva-virodhāt | tathā hi skānde— asaṅgaś cāvyayo'bhedyo'nigrāhyo'śoṣya eva ca | viddho'sṛg-ācito baddha iti viṣṇuḥ pradṛśyate || asurān mohayan devaḥ krīḍaty eṣa sureṣv api | manuṣyān madhyayā dṛṣṭyā na mukteṣu kadācana || iti || śrī-bhīṣmasya yuddha-samaye daityāviṣṭatvāt tathā bhānaṁ yuktam eveti | kintv adhunā duḥsvapna-duḥkhasyeva tasya nivedanaṁ kṛtam iti jñeyam | saṁskāro'pi kim atiśayādhānena malāpākāreṇa vā | tatrātiśayādhānaṁ pūrṇatvenaiva nirākṛtam | malāpakaraṇaṁ vārayati nirañjanaḥ nirmalaḥ viśuddha-jñāna-mūrtir ity arthaḥ || ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तद्tadто
एवंevaṁтак
सिद्धेsiddheпри доказанном
भगवतस्bhagavatasу Бхагавана
तादृशेtādṛśeтаковом
वैलक्षण्येvailakṣaṇyeотличии
दृश्यत्वात्dṛśyatvāt«видимостью
घटवद्ghaṭavadкак горшок»
इत्य्ityтак
आद्यādyaи прочее
सद्sad«сущее»
अनुमानंanumānaṁумозаключение
नnaне
सम्भवतिsambhavatiвыходит
कालात्ययोपदिष्टत्वात्kālātyayopadiṣṭatvātвременем опровергнутым бытием
तद्tadто
एतद्etadэто
अभिप्रेत्यabhipretyaимея в виду
तस्मिन्tasminв Нём
सत्यताsatyatāистинность
पुरस्कृतंpuraskṛtaṁвыдвинувшее
षड्ṣaḍшести
भावbhāvaсостояний
विकाराद्यvikārādyaизменений и прочего
भावंbhāvaṁотсутствие
स्थापयन्sthāpayanустанавливая
पूर्णpūrṇaполным
स्वरूपत्वम्svarūpatvamобликом бытие
अभुपगच्छतिabhupagacchatiпринимает
एकस्ekas«один
त्वम्tvamТы
आत्माātmāДух
पुरुषःpuruṣaḥПуруша
पुराणःpurāṇaḥдревний
सत्यःsatyaḥистинный
स्वयंsvayaṁсам
ज्योतिर्jyotirсвет
अनन्तanantaбесконечный
आद्यःādyaḥпервый
नित्योऽक्षरोऽजस्रnityo'kṣaro'jasraвечный, нетленный, непрестанного
सुखोsukhoсчастья
निरञ्जनःnirañjanaḥбеспорочный
पूर्णोऽद्वयोpūrṇo'dvayoполный, недвойственный
मुक्तmuktaсвободный
उपाधितोऽमृतःupādhito'mṛtaḥот привнесённого, бессмертный»
नौमीड्यnaumīḍya«славлю, о Достойный
तेteТебя»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
स्तुत्यत्वेनstutyatvenaвосхвалением
प्रतिज्ञाpratijñāутверждения
रूपोऽयम्rūpo'yamоблик имеет это
अभ्रabhraтучи
वपुर्vapurтело
आदिādiи прочее
लक्षणत्वम्lakṣaṇatvamпризнаком бытие
एकeka«один» —
एवevaименно
सर्वेषाम्sarveṣāmвсех
आत्माātmā«Дух» —
परमाश्रयःparamāśrayaḥвысшая опора
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано
एकोऽसिeko'si«один Ты
प्रथमम्prathamamсперва»
इतिitiтак
इतिitiтак
चcaи
कृष्णम्kṛṣṇam«Кришной
एनम्enamэтого
अवेहिavehiзнай
त्वम्tvamты
आत्मानम्ātmānamДушою
अखिलात्मनाम्akhilātmanāmвсех душ»
इतिitiтак
चcaи
यतस्yatasпоскольку
त्वम्tvamТы
आत्माātmā«Дух»
ततtataпотому
एवevaименно
सत्यःsatyaḥ«истинный»
परमाश्रयस्यparamāśrayasyaвысшей опоры
सत्यताम्satyatāmистинность
अबलम्ब्यैवान्येषांabalambyaivānyeṣāṁопершись именно, иного
सत्यत्वात्satyatvātистинностью
त्वय्य्tvayyв Тебе
एवevaименно
सत्यत्वस्यsatyatvasyaистинности
मुख्याmukhyāглавное
विश्रान्तिर्viśrāntirупокоение
इतिitiтаков
भावःbhāvaḥсмысл
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано
सत्यsatya«истине
व्रतंvrataṁверного
सत्यsatyaистину
परम्paramвысшею имеющего»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
सत्येsatye«в истине
प्रतिष्ठितःpratiṣṭhitaḥутверждён
कृष्णःkṛṣṇaḥКришна
सत्यम्satyamистина
अत्रatraв Нём
प्रतिष्ठितम्pratiṣṭhitamутверждена
सत्यात्satyātистины
सत्यंsatyaṁистина
चcaи
गोविन्दस्govindasГовинда
तस्मात्tasmātпотому
सत्योsatyo«Сатья»
हिhiведь
नामतःnāmataḥпо имени»
इत्य्ityтак
उद्यमudyamaв «Удьяма-
पर्वणिparvaṇiпарве»
चcaи
नnaне
चcaи
त्वयिtvayiв Тебе
जन्मादयोjanmādayoрождение и прочие
विकाराःvikārāḥизменения
सन्तीत्य्santītyесть — так
आहāhaговорит
आद्यःādyaḥ«первый» —
कारणम्kāraṇamпричина
एकोऽसिeko'si«один Ты
प्रथमम्prathamamсперва»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
तादृशत्वtādṛśatvaтаковости
दृष्टेःdṛṣṭeḥвиденьем
अतोatoпотому
नnaне
जन्मjanmaрождение
किन्तुkintuно
प्रत्यक्षत्वंpratyakṣatvaṁочевидность
हरेर्harer«Хари
जन्मjanmaрождение
नnaне
विकारःvikāraḥизменение
कथञ्चनkathañcanaникак»
इतिitiтак
पाद्मpādma«Падмы»
रीतिकम्rītikamобычай
एवevaименно
अतataпотому
एवevaименно
स्कान्देskāndeв «Сканде»
अविज्ञायavijñāya«не познав
परंparaṁвысшее
देहम्dehamтело
आनन्दात्मानम्ānandātmānamблаженство собою имеющее
अव्ययम्avyayamнетленное
आरोपयन्तिāropayantiналагают
जनिमत्janimatрождённое
पञ्चpañcaпяти
भूतात्मकंbhūtātmakaṁстихий состоящее из
जडम्jaḍamкосное»
इतिitiтак
आद्यत्वेādyatveпервенства
हेतुःhetuḥпричина
पुरुषःpuruṣaḥ«Пуруша» —
पुरुषाकारpuruṣākāraчеловека облик имеющим
एवevaименно
सन्sanбудучи
पुराणःpurāṇaḥ«древний» —
पुरापिpurāpiи издревле
नवःnavaḥновый
कार्यात्kāryātследствия
पूर्वम्pūrvamпрежде
अपिapiи
वर्तमानvartamānaпребывающий
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
श्रुतिश्śrutiśшрути
चcaи
आत्मैवेदम्ātmaivedam«Дух именно это
अग्रagraвначале
आसीत्āsītбыл
पुरुषpuruṣaчеловека
विधvidhaвида»
इतिitiтак
अतataпотому
एवevaименно
जन्मान्तरास्तित्वjanmāntarāstitvaиного рождения бытие
लक्षणंlakṣaṇaṁпризнаком имеющее
विकारंvikāraṁизменение
वारयतिvārayatiотводит
नित्यःnityaḥ«вечный» —
सनातनsanātanaвечный
मूर्तिःmūrtiḥобраз имеющий
तथाtathāтак
पूर्ववन्pūrvavanкак прежде
मध्यमाकारत्वेऽपिmadhyamākāratve'piи при среднем размере
पूर्णpūrṇa«полный»
इतिitiтак
वृद्धिम्vṛddhimрост
अजस्रajasra«непрестанного
सुखोsukhoсчастья» —
नित्यम्nityamвечно
एवevaименно
सुखsukhaсчастья
रूपrūpaоблик имеющий
इतिitiтак
परिणामम्pariṇāmamпревращение
सुखस्यsukhasyaу «сукха»
पुंस्त्वंpuṁstvaṁмужской род
छान्दसंchāndasaṁведический
विज्ञानम्vijñānam«сознание,
आनन्दंānandaṁблаженство —
ब्रह्मbrahmaБрахман»
इत्य्ityтак
अत्रानन्दस्यatrānandasyaздесь у «ананда»
नपुंसकत्ववत्napuṁsakatvavatсреднему роду подобно
तथाtathāтак
अक्षरakṣara«нетленный»
इत्य्ityтак
अपक्षयम्apakṣayamубыль
अमृतamṛta«бессмертный»
इतिitiтак
विनाशम्vināśamгибель
पूर्णत्वेpūrṇatveполноты
हेतुःhetuḥпричина
अनन्तananta«бесконечный
अद्वयadvayaнедвойственный»
इतिitiтак
देशdeśaместом
कालkālaвременем
परिच्छेदparicchedaограничения
रहितःrahitaḥлишённый
वस्तुvastuвещью
परिच्छेदparicchedaограничения
रहितोऽपिrahito'piи лишённый
अन्यस्यanyasyaу иного
तच्tacЕго
छक्तित्वात्chaktitvātсилою бытием
तंtaṁЕго
विनानवस्थानात्vinānavasthānātбез — непребыванием
अत्रामृतत्वोपपादनायatrāmṛtatvopapādanāyaздесь ради обоснования бессмертия
चतुर्विधcaturvidhaчетырёх видов
क्रियाkriyāдействия
फलत्वंphalatvaṁплодом бытие
चcaи
वारयतिvārayatiотводит
तत्रोत्पत्तिर्tatrotpattirтам возникновение
आद्यādya«первый»
इत्य्ityтак
अनेनैवanenaivaэтим именно
निराकृताnirākṛtāотвергнуто
शिष्टśiṣṭaоставшаяся
त्रयंtrayaṁтройка
स्वयंज्योतिर्svayaṁjyotir«сам свет»
निरञ्जनnirañjana«беспорочный»
उपाधितोupādhito«от привнесённого
मुक्तmuktaсвободный»
इतिitiтак
पदpadaслов
त्रयेणtrayeṇaтройкою
तत्रtatraтам
चcaи
प्राप्तिःprāptiḥдостижение
क्रिययाkriyayāдействием
ज्ञानेनjñānenaзнанием
वाvāили
भवेत्bhavetбыло бы
क्रिययाkriyayāдействием
प्राप्तिर्prāptirдостижение
आत्मātma«Дух»
पदेनैवpadenaivaсловом именно
निराकृताnirākṛtāотвергнуто
सर्वsarvaвсего
प्रत्यग्pratyagвнутрь обращённым
रूपत्वात्rūpatvātобликом бытием
तथाtathāтак
ज्ञानतःjñānataḥот знания
प्राप्तिंprāptiṁдостижение
वारयतिvārayatiотводит
स्वयंज्योतिर्svayaṁjyotir«сам свет»
इतिitiтак
तद्tadто
उक्तंuktaṁсказано
ब्रह्माणंbrahmāṇaṁБрахме
प्रतिpratiк
श्रीśrīпрекрасным
भगवताbhagavatāБхагаваном
मनीषितानुभावोऽयंmanīṣitānubhāvo'yaṁ«желания плод это
ममmamaМоего
लोकावलोकनम्lokāvalokanamмира лицезрение»
इतिitiтак
टीकाṭīkāтика
चcaи
एतच्etac«и это
चcaи
मत्matмоею
कृपयैवkṛpayaivaмилостью именно
त्वयाtvayāтобою
प्राप्तम्prāptamобретено
इत्य्ityтак
आहāhaговорит
मनीषितम्manīṣitam«желание» —
इच्छाicchāволя
तुभ्यंtubhyaṁтебе
दातव्यम्dātavyamдолжно быть дано
इतिitiтак
याyāкоторая
ममेच्छाmamecchāМоя воля
तस्याtasyāеё
अनुभावोऽयम्anubhāvo'yamплод это
कोऽसौko'sauчто он
तम्tamто
आहāhaговорит
ममmama«Моего
लोकस्यावलोकनंlokasyāvalokanaṁмира лицезрение»
यत्yatкоторое»
इत्य्ityтак
एषाeṣāэта
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано
नित्याव्यक्तोऽपिnityāvyakto'pi«хоть вечно непроявлен
भगवान्bhagavānБхагаван
ईक्ष्यतेīkṣyateзрим бывает
निजnijaсобственной
शक्तितःśaktitaḥсилою»
इतिitiтак
ननुnanuно ведь
श्रीśrīпрекрасным
भगवतोद्धवंbhagavatoddhavaṁБхагаваном Уддхаве
प्रतिpratiк
वासुदेवोvāsudevo«Васудева
भगवताम्bhagavatāmсреди бхагаватов»
इत्य्ityтак
आदिकंādikaṁи прочее
विभूतिvibhūtiпроявлений
मध्येmadhyeсреди
गणयित्वाgaṇayitvāперечислив
सर्वान्तेsarvānteв самом конце
मनोविकाराmanovikārā«ума изменения
एवैतेevaiteименно эти»
इत्य्ityтак
उक्तम्uktamсказано
सत्यम्satyamверно
तद्tadто
गणनंgaṇanaṁперечисление
प्राचुर्यprācuryaобилие
विवक्षयाvivakṣayāвысказать намерением
क्षत्रिणोkṣatriṇo«кшатрии
गच्छन्तीतिवत्gacchantītivatидут» — так, подобно
तत्रैवtatraivaтам же
हिhiведь
पृथिवीpṛthivī«земля
वायुर्vāyurветер
आकाशākāśaпространство
आपोāpoводы
ज्योतिर्jyotirсвет
अहंahaṁя
महान्mahānмахат
विकारःvikāraḥизменение
पुरुषोऽव्यक्तंpuruṣo'vyaktaṁПуруша, непроявленное
रजःrajaḥраджас
सत्त्वंsattvaṁсаттва
तमःtamaḥтамас
परम्paramвысшее»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
परpara«высшее»
शब्देनśabdenaсловом
ब्रह्मापिbrahmāpiи Брахман
तन्tanтех
मध्येmadhyeсреди
गणितम्gaṇitamперечислен
अस्तिastiесть
तद्tadто
एवंevaṁтак
प्राप्तिर्prāptirдостижение
निषिद्धाniṣiddhāотвергнуто
अथathaдалее
विकृतिर्vikṛtirизменение
अपिapiи
तुषापाकरणेनावधातेनtuṣāpākaraṇenāvadhātenaшелухи удалением, обмолотом
व्रीहीणाम्vrīhīṇāmу зёрен
इवोपाध्यपाकरेणेनivopādhyapākareṇenaбудто привнесённого удалением
भवेत्bhavetбыло бы
तच्tacто
चासङ्गत्वान्cāsaṅgatvānи несоприкосновенностью
नnaне
सम्भवेद्sambhavedвозможно
इत्य्ityтак
आहāhaговорит
मुक्तmukta«свободный
उपाधितupādhitaот привнесённого»
इतिitiтак
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано
विशुद्धviśuddha«чистого
ज्ञानjñānaзнания
मूर्तयेmūrtayeобразу»
विशुद्धviśuddha«чистого
विज्ञानvijñānaсознания
घनंghanaṁсгусток»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
चcaи
तस्मान्tasmānпотому
ममmama«моими
निशितniśitaострыми
शरैर्śarairстрелами
विभिद्यमानvibhidyamānaрассекаема
त्वचिtvaciкожа у кого»
इत्य्ityтак
आदिकंādikaṁи прочее
तुtuже
मायिकmāyikaмайической
लीलाlīlāигры
वर्णनम्varṇanamописание
एवevaименно
एवंevaṁ«так
वदन्तिvadantiговорят
राजर्षेrājarṣeо царь-риши
ऋषयःṛṣayaḥриши
केचनान्विताःkecanānvitāḥнекие, сведущие
यत्yatчто
स्वsvaсвоей
वाचोvācoречи
विरुध्येतvirudhyetaпротиворечило бы
नnaне
नूनंnūnaṁверно
तेteте
समरन्त्य्samarantyпомнят
अनुanuвслед»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
न्यायेनnyāyenaправилом
वास्तवत्वvāstavatvaдействительности
विरोधात्virodhātпротиворечием
तथाtathāтак
हिhiведь
स्कान्देskāndeв «Сканде»
असङ्गश्asaṅgaś«несоприкасаем
चाव्ययोऽभेद्योऽनिग्राह्योऽशोष्यcāvyayo'bhedyo'nigrāhyo'śoṣyaи нетленен, нерассекаем, неудержим, неиссушаем
एवevaименно
चcaи
विद्धोऽसृग्viddho'sṛgпронзён, кровью
आचितोācitoпокрыт
बद्धbaddhaсвязан
इतिitiтак
विष्णुःviṣṇuḥВишну
प्रदृश्यतेpradṛśyateпоказывается
असुरान्asurānасуров
मोहयन्mohayanвводя в заблуждение
देवःdevaḥбог
क्रीडत्य्krīḍatyиграет
एषeṣaэтот
सुरेष्व्sureṣvсреди богов
अपिapiи
मनुष्यान्manuṣyānлюдей
मध्ययाmadhyayāсредним
दृष्ट्याdṛṣṭyāвзглядом
नnaне
मुक्तेषुmukteṣuсреди свободных
कदाचनkadācanaкогда-либо»
इतिitiтак
श्रीśrīпрекрасного
भीष्मस्यbhīṣmasyaБхишмы
युद्धyuddhaбитвы
समयेsamayeво время
दैत्याविष्टत्वात्daityāviṣṭatvātдайтьем одержимостью
तथाtathāтак
भानंbhānaṁявление
युक्तम्yuktamуместно
एवेतिevetiименно — так
किन्त्व्kintvно
अधुनाadhunāныне
दुःस्वप्नduḥsvapnaдурного сна
दुःखस्येवduḥkhasyevaстраданию будто
तस्यtasyaего
निवेदनंnivedanaṁизложение
कृतम्kṛtamсделано
इतिitiтак
ज्ञेयम्jñeyamдолжно знать
संस्कारोऽपिsaṁskāro'piи очищение
किम्kimчто
अतिशयाधानेनatiśayādhānenaпревосходства придачею
मलापाकारेणmalāpākāreṇaгрязи удалением
वाvāили
तत्रातिशयाधानंtatrātiśayādhānaṁтам превосходства придача
पूर्णत्वेनैवpūrṇatvenaivaполнотою именно
निराकृतम्nirākṛtamотвергнута
मलापकरणंmalāpakaraṇaṁгрязи удаление
वारयतिvārayatiотводит
निरञ्जनःnirañjanaḥ«беспорочный» —
निर्मलःnirmalaḥнезагрязнённый
विशुद्धviśuddha«чистого
ज्ञानjñānaзнания
मूर्तिर्mūrtirобраз»
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
अनुवाद

Итак, раз доказано такое отличие Бхагавана, не выходит то первое умозаключение — «поскольку видим, как горшок» и прочее: оно опровергнуто временем.

Имея это в виду, он, выдвигая вперёд истинность Его и устанавливая отсутствие шести состояний, изменений и прочего, принимает, что Он полон по собственному облику:

«Один Ты — Дух, Пуруша древний, истинный, сам свет, бесконечный, первый, вечный, нетленный, непрестанного счастья, беспорочный, полный, недвойственный, свободный от привнесённого, бессмертный».

Это — утверждение того, что признак Его есть тело, подобное туче, и прочее, о чём славословят слова «славлю Тебя, о Достойный» и далее. «Один» — единственный «Дух» всех, высшая опора. О том сказано: «сперва Ты был один» и далее; и «знай, что этот Кришна — Душа всех душ».

Раз Ты «Дух», потому и «истинный»: ибо иное истинно лишь опираясь на истинность высшей опоры, и потому главное упокоение истинности — в Тебе. О том сказано: «верного истине, для кого истина высшая» и далее; и в «Удьяма-парве»: «в истине утверждён Кришна, и истина утверждена в Нём; и Говинда — истина из истины, потому Он и по имени Сатья».

А что в Тебе нет рождения и прочих изменений, он говорит: «первый», то есть причина. Ибо в словах «сперва Ты был один» и далее видна именно таковость. Потому это не рождение, а очевидность; и таков же обычай «Падмы»: «рождение Хари никоим образом не изменение». Потому и в «Сканде»:

«Не познав высшее тело, нетленное, имеющее собою блаженство, налагают на него рождённое, косное, состоящее из пяти стихий».

Причина первенства: «Пуруша» — то есть, будучи именно в облике человека, Он «древний», то есть и издревле новый, пребывающий прежде всякого следствия. И шрути: «вначале это был Дух, имеющий вид человека».

Потому и изменение, чей признак — бытие иного рождения, он отводит словом «вечный», то есть имеющий вечный образ. Так же, как и прежде, словом «полный» — рост, хотя Он и среднего размера. Словами «непрестанного счастья», то есть вечно имеющий обликом счастье, — превращение. (Мужской род у «сукха» — ведический, как средний род у «ананда» в словах «сознание, блаженство — Брахман».) Так же словом «нетленный» — убыль, а словом «бессмертный» — гибель.

Причина полноты: «бесконечный, недвойственный» — то есть лишённый ограничения местом и временем, лишённый и ограничения вещью, ибо иное есть Его сила и без Него не стоит.

Здесь же, ради обоснования бессмертия, он отводит и то, что Он мог бы быть плодом четырёх видов действия. Возникновение уже отвергнуто словом «первый». Оставшаяся тройка — тройкою слов «сам свет», «беспорочный», «свободный от привнесённого».

Достижение бывает действием или знанием. Достижение действием отвергнуто самим словом «Дух», ибо Он облик, обращённый внутрь всего. Достижение же от знания он отводит словом «сам свет». О том сказано Шри Бхагаваном Брахме: «это лицезрение Моего мира — плод Моего желания». И тика: «„И это обретено тобою лишь Моею милостью“, — говорит Он. „Желание“ — воля; и плод той Моей воли, чтобы это было тебе дано, — вот это. Что же? О том Он говорит: то лицезрение Моего мира». Так она. О том сказано: «хоть Бхагаван вечно непроявлен, Он бывает зрим собственною силой».

Но ведь Шри Бхагаван, перечислив Уддхаве среди проявлений «Васудева среди бхагаватов» и прочее, в самом конце сказал: «всё это лишь изменения ума». Верно; но то перечисление сделано с намерением высказать обилие, как в словах «кшатрии идут». Ибо там же, в словах «земля, ветер, пространство, воды, свет, я, махат, изменение, Пуруша, непроявленное, раджас, саттва, тамас, высшее», словом «высшее» среди них перечислен и Брахман.

Итак, достижение отвергнуто. Далее, изменение бывало бы и через удаление привнесённого — как у зёрен обмолотом, удалением шелухи. Но и оно невозможно по Его несоприкосновенности, — говорит он: «свободный от привнесённого». О том сказано: «образу чистого знания», «сгусток чистого сознания» и далее.

Потому слова «у кого кожа рассекаема моими острыми стрелами» и далее — лишь описание майической игры. Ибо по правилу «так говорят, о царь-риши, иные сведущие риши; а что противоречило бы их собственной речи, того они, верно, вслед не помнят» и далее это противоречило бы действительности. Так и в «Сканде»:

«„Несоприкасаем, нетленен, нерассекаем, неудержим, неиссушаем“ — и всё же „пронзён, покрыт кровью, связан“: таким показывается Вишну. Этот бог играет, вводя в заблуждение асуров, и среди богов; людей Он видит средним взглядом, а среди свободных — никогда».

И раз Шри Бхишма во время битвы был одержим дайтьей, такое явление было вполне уместно; но ныне, надо знать, изложено это как страдание дурного сна.

И очищение бывает либо придачею превосходства, либо удалением грязи. Придача превосходства отвергнута самою полнотой. А удаление грязи он отводит словом «беспорочный», то есть незагрязнённый, то есть «образ чистого знания».

संस्करण

31e73657cc19 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 2.57

श्लोक बदलें इन कुंजियों से