षट्सन्दर्भ
Sandarbha Two — Bhagavat: The Lord as a Person2.48जीव गोस्वामी
128 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 2.48
॥
देवनागरी

तस्माद् अपाणिपादश्रुतेर् अपि यद् अनन्तस्वप्रकाशानन्दविग्रह एव भगवति तात्पर्यं, नान्यत्रेति प्रतिपादयन्ति— त्वम् अकरणः स्वराड् अखिलकारकशक्तिधरस् तव बलिम् उद्वहन्ति समदन्त्य् अजयानिमिषाः । वर्षभुजोऽखिलक्सितिपतेर् इव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्व् अधिकृता भवतश् चकिताः ॥ अयम् अर्थः—अत्र करणं नाम वास्यादिवत् कर्तृशक्तिप्रेरिततया कार्यकरं कर्तुर् भिन्नतमं केवलकरणत्वापन्नम् एव वस्त्व् अङ्गीकृतं, न तु स्वरूपत्वापन्नम् अपि यत् तद् अपि, यथा दहनादौ तच्छक्त्यादिकम्, गौणार्थत्वात्, स्वराट्पदनिरुक्तौ स्वेनेति तृतीयान्तपदस्य स्वरूपशक्ताव् एव पर्यवसानाच् च । ततो जीवस्य चिद्रूपत्वात् पाण्यादीनां स्वतो जडत्वात् तदधीनशक्तीनां तेषां भिन्नतमानां करणत्वं मुख्यार्थम् एव । ततोऽसौ तदासक्तत्वात् सकरणः । त्वं तु तदन्तर्यामी तदनासक्तत्वात् तदनपेक्षो यतः स्वराट् स्वरूपशक्त्यैव राजसे इति । तथा प्रलयकालावसाने, स्त्रिय उरुगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो वयम् अपि ते समाः समदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधाः ॥ इति विद्वद्गणगुरुभिर् अस्माभिर् अपि निजालम्बनत्वेन वर्ण्यमानपरमदिव्यकरणगणविचित्रोऽप्य् असौ अकरण एव । कुतः? स्वराट् स्वेन स्वरूपशक्तिविशेषसिद्धप्रादुर्भावविशेषेषेण स्वरूपेणैव तत्तत्करणतया राजसे । तेषां स्वरूपभूतत्वेन मुख्यकरणत्वायोगाद् इति भावः । अन्यथौपाधिकवस्तुद्वारा तवापि प्रकाशे कथं नाम स्वराट्त्वं सिध्येद् इति च । आनन्दमात्रम् अजरं पुराणम् एकं सन्तं बहुधा दृश्यमानं , नेह नानास्ति किञ्चन इत्यादिश्रुतेः, आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः इत्यादिस्मृतेश् च । ननु, मयि तथाभूतस्वरूपशक्तीनाम् अस्तितायां किं प्रमाणम्? तत्राहुः—अखिलकारकशक्तिधरः इति । अखिलेभ्यः प्राणिभ्यः कारकाणि करणानि चक्षुरादिगोलकानि, तेषु शक्तीश् चेन्द्रियाणि धरसि ददासीति, तथा सर्वेषु तेषु तत्तद्धारणात् तास् तु त्वयि स्वतःसिद्धा अव्ययाः पूर्णा एव सन्तीति भावः । तथा च श्रुतिः—प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षुः इति आद्या, स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्य् आद्या च । तद् उक्तम् एकादशे— यस्येन्द्रियस् तनुभृताम् उभयेन्द्रियाणि ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलभोज ईहा ॥ इति । अत एव विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम् इत्य् अत्र सूत्रकारोऽपि । तद् उक्तम् इत्य् अनेन श्रुतेस् तु शब्दमूलत्वात् इत्युक्तरीत्यैव श्रुत्येकगम्यं तर्कातीतं तस्य विकरणत्वं सकरणत्वं च साधितवान् । श्रुतिश् च—न तस्य कार्यं करणं च विद्यते इत्याद्या । अथवा, अखिलकारकशक्तिधरोऽपि त्वम् असाव् अकरण एवेत्य् अन्वयः । कुतः? स्वराड् इत्यादि । अतः सर्वतो विलक्षणमहिमत्वाद् अनिमिषा देवा इन्द्रादयस् तत्पूज्या विश्वसृजो ब्रह्मादयोऽपि तव तुभ्यं बलिम् उपहारं तद् उच्चैः शिरोभिर् वहन्ति । अजया तेषाम् अधिकारिण्या माययापि सहिताः । सापि आभासशक्तिरूपा स्वरूपानन्दशक्तिमयाय तुभ्यम् आत्मसम्पदुद्भावनार्थं बलिम् हरतीत्य् अर्थः । समदन्ति च मनुष्यैर् दत्तं हव्यकव्यादिलक्षणं बलिं भक्षयन्ति च । अत्र दृष्टान्तः—वर्षभुज इति । वर्षं खण्डमण्डलम् । कथं बलिम् उद्वहन्ति? तद् आहुः—विदधतीति । त्वदाज्ञापालनम् एव बलिहरणम् इत्य् अर्थः । भीषास्माद् वातः पवते भीषोदेति सूर्यः । भीषास्माद् अग्निश् चेन्द्रश् च मृत्युर् धावति पञ्चमः ॥ इति श्रुतेः । अथवा, ननु मम पाण्यादिकरणानां स्वरूपभूतत्वे युक्ति युक्तिं कथयतेत्य् अत आहुः—अनिमिषाः करणाधिष्ठातृदेवास् तव बलिम् उद्वहन्तीति । अजानजदेवत्वाद् विश्वसृजः विश्वेषां सृष्टिहेतवः । अन्ये तत्तदधिष्ठातृदेवताश्रयाद् एव करणैर् विषयं प्रकाशयितुं शक्नुवन्ति । त्वं पुनस् तेषाम् अप्य् आश्रय इति त्वत्करणानां स्वप्रकाशतापत्तेः स्वरूपभूतत्वम् एवेति । अथाप्य् आस्तां महाशक्तिर् मायैवाश्रय इत्य् अत आहुः—अजया इति । ननु जीवा अपि निजेन्द्रियाधिष्ठातॄणाम् आश्रया भवन्ति । तत्राहुः—विदधति इति । विषयभोगद्वारेष्व् इन्द्रियेषु भवता विश्वपतिना दत्ताधिकाराणां देवानाम् एवाधिकार्याः कतिपयग्रामभौमिका इव जीवा इति न तेषाम् आश्रयाः, किन्तु भवान् एव तेषाम् अधिकारकत्वाद् आश्रय इति भावः ॥ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tasmād apāṇi-pāda-śruter api yad ananta-svaprakāśānanda-vigraha eva bhagavati tātparyaṁ, nānyatreti pratipādayanti— tvam akaraṇaḥ svarāḍ akhila-kāraka-śakti-dharas tava balim udvahanti samadanty ajayānimiṣāḥ | varṣa-bhujo'khila-ksitipater iva viśva-sṛjo vidadhati yatra ye tv adhikṛtā bhavataś cakitāḥ || ayam arthaḥ—atra karaṇaṁ nāma vāsyādivat kartṛ-śakti-preritatayā kārya-karaṁ kartur bhinnatamaṁ kevala-karaṇatvāpannam eva vastv aṅgīkṛtaṁ, na tu svarūpatvāpannam api yat tad api, yathā dahanādau tac-chakty-ādikam, gauṇārthatvāt, svarāṭ-pada-niruktau sveneti tṛtīyānta-padasya svarūpa-śaktāv eva paryavasānāc ca | tato jīvasya cid-rūpatvāt pāṇy-ādīnāṁ svato jaḍatvāt tad-adhīna-śaktīnāṁ teṣāṁ bhinnatamānāṁ karaṇatvaṁ mukhyārtham eva | tato'sau tad-āsaktatvāt sa-karaṇaḥ | tvaṁ tu tad-antaryāmī tad-anāsaktatvāt tad-anapekṣo yataḥ svarāṭ svarūpa-śaktyaiva rājase iti | tathā pralaya-kālāvasāne, striya urugendra-bhoga-bhuja-daṇḍa-viṣakta-dhiyo vayam api te samāḥ samadṛśo'ṅghri-saroja-sudhāḥ || iti vidvad-gaṇa-gurubhir asmābhir api nijālambanatvena varṇyamāna-parama-divya-karaṇa-gaṇa-vicitro'py asau akaraṇa eva | kutaḥ? svarāṭ svena svarūpa-śakti-viśeṣa-siddha-prādurbhāva-viśeṣeṣeṇa svarūpeṇaiva tat-tat-karaṇatayā rājase | teṣāṁ svarūpa-bhūtatvena mukhya-karaṇatvāyogād iti bhāvaḥ | anyathaupādhika-vastu-dvārā tavāpi prakāśe kathaṁ nāma svarāṭtvaṁ sidhyed iti ca | ānanda-mātram ajaraṁ purāṇam ekaṁ santaṁ bahudhā dṛśyamānaṁ , neha nānāsti kiñcana ity-ādi-śruteḥ, ānanda-mātra-kara-pāda-mukhodarādiḥ ity-ādi-smṛteś ca | nanu, mayi tathābhūta-svarūpa-śaktīnām astitāyāṁ kiṁ pramāṇam? tatrāhuḥ—akhila-kāraka-śakti-dharaḥ iti | akhilebhyaḥ prāṇibhyaḥ kārakāṇi karaṇāni cakṣur-ādi-golakāni, teṣu śaktīś cendriyāṇi dharasi dadāsīti, tathā sarveṣu teṣu tat-tad-dhāraṇāt tās tu tvayi svataḥ-siddhā avyayāḥ pūrṇā eva santīti bhāvaḥ | tathā ca śrutiḥ—prāṇasya prāṇam uta cakṣuṣaś cakṣuḥ iti ādyā, svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca ity ādyā ca | tad uktam ekādaśe— yasyendriyas tanu-bhṛtām ubhayendriyāṇi jñānaṁ svataḥ śvasanato bala-bhoja īhā || iti | ata eva vikaraṇatvān neti cet tad uktam ity atra sūtrakāro'pi | tad uktam ity anena śrutes tu śabda-mūlatvāt ity-ukta-rītyaiva śruty-eka-gamyaṁ tarkātītaṁ tasya vikaraṇatvaṁ sakaraṇatvaṁ ca sādhitavān | śrutiś ca—na tasya kāryaṁ karaṇaṁ ca vidyate ity-ādyā | athavā, akhila-kāraka-śakti-dharo'pi tvam asāv akaraṇa evety anvayaḥ | kutaḥ? svarāḍ ity-ādi | ataḥ sarvato vilakṣaṇa-mahimatvād animiṣā devā indrādayas tat-pūjyā viśva-sṛjo brahmādayo'pi tava tubhyaṁ balim upahāraṁ tad uccaiḥ śirobhir vahanti | ajayā teṣām adhikāriṇyā māyayāpi sahitāḥ | sāpi ābhāsa-śakti-rūpā svarūpānanda-śakti-mayāya tubhyam ātma-sampad-udbhāvanārthaṁ balim haratīty arthaḥ | samadanti ca manuṣyair dattaṁ havya-kavyādi-lakṣaṇaṁ baliṁ bhakṣayanti ca | atra dṛṣṭāntaḥ—varṣa-bhuja iti | varṣaṁ khaṇḍa-maṇḍalam | kathaṁ balim udvahanti? tad āhuḥ—vidadhatīti | tvad-ājñā-pālanam eva bali-haraṇam ity arthaḥ | bhīṣāsmād vātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ | bhīṣāsmād agniś cendraś ca mṛtyur dhāvati pañcamaḥ || iti śruteḥ | athavā, nanu mama pāṇy-ādi-karaṇānāṁ svarūpa-bhūtatve yukti yuktiṁ kathayatety ata āhuḥ—animiṣāḥ karaṇādhiṣṭhātṛ-devās tava balim udvahantīti | ajānaja-devatvād viśva-sṛjaḥ viśveṣāṁ sṛṣṭi-hetavaḥ | anye tat-tad-adhiṣṭhātṛ-devatāśrayād eva karaṇair viṣayaṁ prakāśayituṁ śaknuvanti | tvaṁ punas teṣām apy āśraya iti tvat-karaṇānāṁ sva-prakāśatāpatteḥ svarūpa-bhūtatvam eveti | athāpy āstāṁ mahā-śaktir māyaivāśraya ity ata āhuḥ—ajayā iti | nanu jīvā api nijendriyādhiṣṭhātṝṇām āśrayā bhavanti | tatrāhuḥ—vidadhati iti | viṣaya-bhoga-dvāreṣv indriyeṣu bhavatā viśva-patinā dattādhikārāṇāṁ devānām evādhikāryāḥ katipaya-grāma-bhaumikā iva jīvā iti na teṣām āśrayāḥ, kintu bhavān eva teṣām adhikārakatvād āśraya iti bhāvaḥ || ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तस्माद्tasmādпотому
अपाणिapāṇi«без рук
पादpādaи ног»
श्रुतेर्śruterшрути
अपिapiи
यद्yadчто
अनन्तanantaбесконечного
स्वप्रकाशानन्दsvaprakāśānandaсамосветящегося блаженства
विग्रहvigrahaобраз
एवevaименно
भगवतिbhagavatiв Бхагаване
तात्पर्यंtātparyaṁнамерение
नान्यत्रेतिnānyatretiне в ином — так
प्रतिपादयन्तिpratipādayantiутверждают
त्वम्tvam«Ты
अकरणःakaraṇaḥбез орудий
स्वराड्svarāḍсамосветящийся
अखिलakhilaвсех
कारकkārakaорудий
शक्तिśaktiи сил
धरस्dharasдержатель
तवtavaТебе
बलिम्balimдань
उद्वहन्तिudvahantiнесут
समदन्त्य्samadantyи вкушают
अजयानिमिषाःajayānimiṣāḥс аджей немигающие
वर्षvarṣaобластей
भुजोऽखिलbhujo'khilaправители, всей
क्सितिपतेर्ksitipaterземли владыке
इवivaбудто
विश्वviśvaвселенной
सृजोsṛjoтворцы
विदधतिvidadhatiисполняют
यत्रyatraгде
येyeкоторые
त्व्tvже
अधिकृताadhikṛtāпоставлены
भवतश्bhavataśТебя
चकिताःcakitāḥстрашась»
अयम्ayamтаков
अर्थःarthaḥсмысл
अत्रatraздесь
करणंkaraṇaṁ«орудие»
नामnāmaименуемая
वास्यादिवत्vāsyādivatкак тесло и прочее
कर्तृkartṛдеятеля
शक्तिśaktiсилою
प्रेरिततयाpreritatayāпобуждаемостью
कार्यkāryaдело
करंkaraṁтворящая
कर्तुर्karturот деятеля
भिन्नतमंbhinnatamaṁотличнейшая
केवलkevalaодной лишь
करणत्वापन्नम्karaṇatvāpannamорудийности достигшая
एवevaименно
वस्त्व्vastvвещь
अङ्गीकृतंaṅgīkṛtaṁпринята
नnaне
तुtuже
स्वरूपत्वापन्नम्svarūpatvāpannamсобственным обликом ставшее
अपिapiи
यत्yatчто
तद्tadто
अपिapiи
यथाyathāкак
दहनादौdahanādauв огне и прочем
तच्tacего
छक्त्य्chaktyсила
आदिकम्ādikamи прочее
गौणार्थत्वात्gauṇārthatvātпереносным смыслом бытием
स्वराट्svarāṭ«самосветящийся»
पदpadaслова
निरुक्तौniruktauв объяснении
स्वेनेतिsveneti«собою» — так
तृतीयान्तtṛtīyāntaв третьем падеже
पदस्यpadasyaслова
स्वरूपsvarūpaсобственной
शक्ताव्śaktāvна силе
एवevaименно
पर्यवसानाच्paryavasānācзавершением
चcaи
ततोtatoпотому
जीवस्यjīvasyaу души
चिद्cidсознания
रूपत्वात्rūpatvātобликом бытием
पाण्य्pāṇyрук
आदीनांādīnāṁи прочего
स्वतोsvatoсамих по себе
जडत्वात्jaḍatvātкосностью
तद्tadот них
अधीनadhīnaзависимых
शक्तीनांśaktīnāṁсил
तेषांteṣāṁу тех
भिन्नतमानांbhinnatamānāṁотличнейших
करणत्वंkaraṇatvaṁорудийность
मुख्यार्थम्mukhyārthamпрямой смысл
एवevaименно
ततोऽसौtato'sauпотому она
तद्tadк ним
आसक्तत्वात्āsaktatvātпривязанностью
सsaс
करणःkaraṇaḥорудиями
त्वंtvaṁТы
तुtuже
तद्tadих
अन्तर्यामीantaryāmīВнутренний Правитель
तद्tadк ним
अनासक्तत्वात्anāsaktatvātнепривязанностью
तद्tadих
अनपेक्षोanapekṣoне требующий
यतःyataḥибо
स्वराट्svarāṭ«самосветящийся» —
स्वरूपsvarūpaсобственной
शक्त्यैवśaktyaivaсилою именно
राजसेrājaseсияешь
इतिitiтак
तथाtathāтак
प्रलयpralayaуничтожения
कालावसानेkālāvasāneвремени в конце
स्त्रियstriya«женщины
उरुगेन्द्रurugendraвеликого змея
भोगbhogaтела
भुजbhujaрукам-
दण्डdaṇḍaпалицам
विषक्तviṣaktaприлепившие
धियोdhiyoразум
वयम्vayamмы
अपिapiи
तेteТвоим
समाःsamāḥравны
समदृशोऽङ्घ्रिsamadṛśo'ṅghriравно видящим, стоп
सरोजsarojaлотоса
सुधाःsudhāḥнектар»
इतिitiтак
विद्वद्vidvadучёных
गणgaṇaсонма
गुरुभिर्gurubhirучителями
अस्माभिर्asmābhirнами
अपिapiи
निजालम्बनत्वेनnijālambanatvenaсвоею опорою
वर्ण्यमानvarṇyamānaописываемый
परमparamaкрайне
दिव्यdivyaдивных
करणkaraṇaорудий
गणgaṇaсонмом
विचित्रोऽप्य्vicitro'pyи дивный
असौasauэтот
अकरणakaraṇa«без орудий»
एवevaименно
कुतःkutaḥотчего
स्वराट्svarāṭ«самосветящийся»
स्वेनsvenaсобою
स्वरूपsvarūpaсобственной
शक्तिśaktiсилы
विशेषviśeṣaособостью
सिद्धsiddhaданным
प्रादुर्भावprādurbhāvaявлением
विशेषेषेणviśeṣeṣeṇaособым
स्वरूपेणैवsvarūpeṇaivaсобственным обликом именно
तत्tatтеми
तत्tatи теми
करणतयाkaraṇatayāорудиями бытием
राजसेrājase«сияешь»
तेषांteṣāṁу них
स्वरूपsvarūpaсобственным обликом
भूतत्वेनbhūtatvenaбытием
मुख्यmukhyaпрямой
करणत्वायोगाद्karaṇatvāyogādорудийности неуместностью
इतिitiтаков
भावःbhāvaḥсмысл
अन्यथौपाधिकanyathaupādhikaиначе привнесённой
वस्तुvastuвещи
द्वाराdvārāчерез
तवापिtavāpiи Твоём
प्रकाशेprakāśeпри проявлении
कथंkathaṁкак
नामnāmaже
स्वराट्त्वंsvarāṭtvaṁсамосветимость
सिध्येद्sidhyedдоказалась бы
इतिitiтак
चcaи
आनन्दānanda«блаженство
मात्रम्mātramодно
अजरंajaraṁнестареющее
पुराणम्purāṇamдревнее»
एकंekaṁ«одного
सन्तंsantaṁсущего
बहुधाbahudhāмногообразно
दृश्यमानंdṛśyamānaṁвидимого»
नेहneha«не здесь
नानास्तिnānāstiмножество есть
किञ्चनkiñcanaнисколько»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
श्रुतेःśruteḥшрути
आनन्दānanda«блаженство
मात्रmātraодно —
करkaraруки
पादpādaноги
मुखोदरादिःmukhodarādiḥлицо, чрево и прочее»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
स्मृतेश्smṛteśсмрити
चcaи
ननुnanu«но ведь
मयिmayiво Мне
तथाभूतtathābhūtaтаковых
स्वरूपsvarūpaсобственных
शक्तीनाम्śaktīnāmсил
अस्तितायांastitāyāṁв бытии
किंkiṁкакое
प्रमाणम्pramāṇamсвидетельство»
तत्राहुःtatrāhuḥна это говорят
अखिलakhila«всех
कारकkārakaорудий
शक्तिśaktiи сил
धरःdharaḥдержатель»
इतिitiтак
अखिलेभ्यःakhilebhyaḥвсем
प्राणिभ्यःprāṇibhyaḥживым
कारकाणिkārakāṇi«орудия» —
करणानिkaraṇāniвместилища
चक्षुर्cakṣurглаза
आदिādiи прочего
गोलकानिgolakāniяблоки
तेषुteṣuв них
शक्तीश्śaktīś«силы» —
चेन्द्रियाणिcendriyāṇiи чувства
धरसिdharasi«держишь» —
ददासीतिdadāsītiдаёшь — так
तथाtathāтак
सर्वेषुsarveṣuво всех
तेषुteṣuтех
तत्tatто
तद्tadи то
धारणात्dhāraṇātдержанием
तास्tāsте
तुtuже
त्वयिtvayiв Тебе
स्वतःsvataḥсами
सिद्धाsiddhāсобою данные
अव्ययाःavyayāḥнетленные
पूर्णाpūrṇāполные
एवevaименно
सन्तीतिsantītiесть — таков
भावःbhāvaḥсмысл
तथाtathāтак
चcaи
श्रुतिःśrutiḥшрути
प्राणस्यprāṇasya«дыхания
प्राणम्prāṇamдыхание
उतutaи
चक्षुषश्cakṣuṣaśглаза
चक्षुःcakṣuḥглаз»
इतिitiтак
आद्याādyāи прочие
स्वाभाविकीsvābhāvikī«естественны
ज्ञानjñānaзнание
बलbalaсила
क्रियाkriyāдействие
चcaи»
इत्य्ityтак
आद्याādyāи прочие
चcaи
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано
एकादशेekādaśeв одиннадцатой
यस्येन्द्रियस्yasyendriyas«у кого чувства —
तनुtanuтело
भृताम्bhṛtāmносящих
उभयेन्द्रियाणिubhayendriyāṇiоба рода чувств
ज्ञानंjñānaṁзнание
स्वतःsvataḥсамо собою
श्वसनतोśvasanatoот дышащего
बलbalaсила
भोजbhojaВкушающий
ईहाīhāусилие»
इतिitiтак
अतataпотому
एवevaименно
विकरणत्वान्vikaraṇatvān«бесорудийностью
नेतिnetiнет — так
चेत्cetесли
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
सूत्रकारोऽपिsūtrakāro'piи сутракарин
तद्tad«то
उक्तम्uktamсказано»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим
श्रुतेस्śrutes«шрути
तुtuже
शब्दśabdaот слова
मूलत्वात्mūlatvātпроисхождением»
इत्य्ityтак
उक्तuktaсказанному
रीत्यैवrītyaivaобычаю именно
श्रुत्य्śrutyшрути
एकekaодним
गम्यंgamyaṁпостижимую
तर्कातीतंtarkātītaṁрассуждение превзошедшую
तस्यtasyaЕго
विकरणत्वंvikaraṇatvaṁбесорудийность
सकरणत्वंsakaraṇatvaṁи сорудийность
चcaи
साधितवान्sādhitavānдоказал
श्रुतिश्śrutiśшрути
चcaи
नna«не
तस्यtasyaу Него
कार्यंkāryaṁдела
करणंkaraṇaṁи орудия
चcaи
विद्यतेvidyateесть»
इत्य्ityтак
आद्याādyāи прочие
अथवाathavāили же
अखिलakhila«всех
कारकkārakaорудий
शक्तिśaktiи сил
धरोऽपिdharo'piдержатель» хоть
त्वम्tvam«Ты»
असाव्asāvтот
अकरणakaraṇa«без орудий»
एवेत्य्evetyименно — такова
अन्वयःanvayaḥсвязь
कुतःkutaḥотчего
स्वराड्svarāḍ«самосветящийся»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
अतःataḥпотому
सर्वतोsarvatoотовсюду
विलक्षणvilakṣaṇaотличного
महिमत्वाद्mahimatvādвеличия бытием
अनिमिषाanimiṣā«немигающие» —
देवाdevāбоги
इन्द्रादयस्indrādayasИндра и прочие
तत्tatими
पूज्याpūjyāчтимые
विश्वviśva«вселенной
सृजोsṛjoтворцы» —
ब्रह्मादयोऽपिbrahmādayo'piи Брахма с прочими
तवtava«Тебе» —
तुभ्यंtubhyaṁТебе
बलिम्balim«дань» —
उपहारंupahāraṁподношение
तद्tadто
उच्चैःuccaiḥвысоко
शिरोभिर्śirobhirна головах
वहन्तिvahanti«несут»
अजयाajayā«с аджей» —
तेषाम्teṣāmнад ними
अधिकारिण्याadhikāriṇyāвластвующей
माययापिmāyayāpiи майей
सहिताःsahitāḥвместе
सापिsāpiи она
आभासābhāsaотблеска
शक्तिśaktiсилы
रूपाrūpāоблик имеющая
स्वरूपानन्दsvarūpānandaсобственного блаженства
शक्तिśaktiсилы
मयायmayāyaсостоящему из
तुभ्यम्tubhyamТебе
आत्मātmaсвоё
सम्पद्sampadбогатство
उद्भावनार्थंudbhāvanārthaṁчтобы явить
बलिम्balimдань
हरतीत्य्haratītyнесёт — таков
अर्थःarthaḥсмысл
समदन्तिsamadanti«и вкушают» —
चcaи
मनुष्यैर्manuṣyairлюдьми
दत्तंdattaṁданную
हव्यhavyaхавьи
कव्यादिkavyādiкавьи и прочего
लक्षणंlakṣaṇaṁпризнак имеющую
बलिंbaliṁдань
भक्षयन्तिbhakṣayantiедят
चcaи
अत्रatraздесь
दृष्टान्तःdṛṣṭāntaḥпример
वर्षvarṣa«областей
भुजbhujaправители»
इतिitiтак
वर्षंvarṣaṁ«варша» —
खण्डkhaṇḍaчасть
मण्डलम्maṇḍalamкруга
कथंkathaṁкак
बलिम्balimдань
उद्वहन्तिudvahantiнесут
तद्tadто
आहुःāhuḥговорят
विदधतीतिvidadhatīti«исполняют» — так
त्वद्tvadТвоего
आज्ञाājñāвеления
पालनम्pālanamисполнение
एवevaименно
बलिbaliдани
हरणम्haraṇamпринесение
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
भीषास्माद्bhīṣāsmād«из страха пред Ним
वातःvātaḥветер
पवतेpavateвеет
भीषोदेतिbhīṣodetiиз страха восходит
सूर्यःsūryaḥсолнце
भीषास्माद्bhīṣāsmādиз страха пред Ним
अग्निश्agniśогонь
चेन्द्रश्cendraśи Индра
चcaи
मृत्युर्mṛtyurсмерть
धावतिdhāvatiбежит
पञ्चमःpañcamaḥпятая»
इतिitiтак
श्रुतेःśruteḥшрути
अथवाathavāили же
ननुnanu«но ведь
ममmamaу Меня
पाण्य्pāṇyрук
आदिādiи прочих
करणानांkaraṇānāṁорудий
स्वरूपsvarūpaсобственным обликом
भूतत्वेbhūtatveв бытии
युक्तिyuktiдовод
युक्तिंyuktiṁдовод
कथयतेत्य्kathayatetyскажите» — так
अतataпотому
आहुःāhuḥговорят
अनिमिषाःanimiṣāḥ«немигающие» —
करणाधिष्ठातृkaraṇādhiṣṭhātṛорудиями правящие
देवास्devāsбоги
तवtava«Тебе
बलिम्balimдань
उद्वहन्तीतिudvahantītiнесут» — так
अजानजajānajaот Аджи рождённых
देवत्वाद्devatvādбожественностью
विश्वviśva«вселенной
सृजःsṛjaḥтворцы» —
विश्वेषांviśveṣāṁвселенных
सृष्टिsṛṣṭiтворения
हेतवःhetavaḥпричины
अन्येanyeиные
तत्tatтех
तद्tadи тех
अधिष्ठातृadhiṣṭhātṛправящих
देवताश्रयाद्devatāśrayādбожеств опорою
एवevaименно
करणैर्karaṇairорудиями
विषयंviṣayaṁпредмет
प्रकाशयितुंprakāśayituṁосветить
शक्नुवन्तिśaknuvantiмогут
त्वंtvaṁТы
पुनस्punasже
तेषाम्teṣāmих
अप्य्apyи
आश्रयāśrayaопора
इतिitiтак
त्वत्tvatТвоих
करणानांkaraṇānāṁорудий
स्वsvaсамо
प्रकाशतापत्तेःprakāśatāpatteḥсветимости наступлением
स्वरूपsvarūpaсобственным обликом
भूतत्वम्bhūtatvamбытие
एवेतिevetiименно — так
अथाप्य्athāpyно всё же
आस्तांāstāṁпусть
महाmahāвеликая
शक्तिर्śaktirсила
मायैवाश्रयmāyaivāśrayaмайя именно опора
इत्य्ityтак
अतataпотому
आहुःāhuḥговорят
अजयाajayā«с аджей»
इतिitiтак
ननुnanuно ведь
जीवाjīvāдуши
अपिapiи
निजेन्द्रियाधिष्ठातॄणाम्nijendriyādhiṣṭhātṝṇāmсвоими чувствами правящих
आश्रयाāśrayāопорами
भवन्तिbhavantiбывают
तत्राहुःtatrāhuḥна это говорят
विदधतिvidadhati«исполняют»
इतिitiтак
विषयviṣayaпредметов
भोगbhogaвкушения
द्वारेष्व्dvāreṣvво вратах
इन्द्रियेषुindriyeṣuв чувствах
भवताbhavatāТобою
विश्वviśvaвселенной
पतिनाpatināвладыкою
दत्ताधिकाराणांdattādhikārāṇāṁвласть получивших
देवानाम्devānāmбогов
एवाधिकार्याःevādhikāryāḥименно подвластны
कतिपयkatipayaнескольких
ग्रामgrāmaдеревень
भौमिकाbhaumikāземледержцам
इवivaбудто
जीवाjīvāдуши
इतिitiтак
नnaне
तेषाम्teṣāmих
आश्रयाःāśrayāḥопоры
किन्तुkintuно
भवान्bhavānТы
एवevaименно
तेषाम्teṣāmих
अधिकारकत्वाद्adhikārakatvādвластью наделяющим бытием
आश्रयāśrayaопора
इतिitiтаков
भावःbhāvaḥсмысл
अनुवाद

Потому и шрути «без рук и ног» имеет в виду именно Бхагавана, чей образ — бесконечное самосветящееся блаженство, а не что-то иное; о том они и утверждают:

«Ты без орудий, самосветящийся, держатель всех орудий и сил; немигающие вместе с аджей несут Тебе дань и вкушают её; и творцы вселенной, поставленные над чем-либо, исполняют это в страхе пред Тобою — как правители областей перед владыкою всей земли».

Смысл таков. «Орудием» здесь принята вещь, подобная теслу: побуждаемая силою деятеля, она творит дело, крайне отлична от деятеля и достигла одной лишь орудийности, — а не то, что стало самим его обликом, как сила огня и прочее в огне: то было бы переносным смыслом. И в объяснении слова «самосветящийся» слово «собою», стоящее в третьем падеже, завершается именно на собственной силе.

Потому у души, раз она по облику сознание, а руки и прочее сами по себе косны, — орудийность тех, крайне отличных, и зависимых от них сил есть прямой смысл. Потому она, привязанная к ним, и есть «с орудиями». Ты же, их Внутренний Правитель, к ним не привязан и в них не нуждаешься, ибо Ты «самосветящийся» — сияешь именно собственною силой.

И в конце времени уничтожения: «мы, женщины, чей разум прилепился к рукам-палицам тела великого змея, тоже равны Твоим — равно видящим нектар лотоса Твоих стоп». Итак, этот Самый, дивный сонмом крайне дивных орудий, который и нами, учителями сонма учёных, описывается как наша опора, — Он же и «без орудий». Отчего? «Самосветящийся»: Ты «сияешь» собою, то есть собственным обликом, особым явлением, данным особостью собственной силы, — сияешь как те и те орудия. Смысл: раз они суть собственный Его облик, прямая орудийность к ним неуместна. Иначе, если бы Ты проявлялся через привнесённую вещь, как же доказалась бы Твоя самосветимость?

Ибо шрути: «одно блаженство, нестареющее, древнее»; «одного сущего, видимого многообразно»; «нет здесь никакого множества» и далее; и смрити: «одно блаженство — руки, ноги, лицо, чрево и прочее» и далее.

«Но какое свидетельство тому, что во Мне есть такие собственные силы?» На это они говорят: «держатель всех орудий и сил». То есть: всем живым Ты «держишь», то есть даёшь, «орудия» — глазные яблоки и прочие вместилища, — и «силы» в них, то есть чувства. И раз Ты держишь то и то во всех них, смысл тот, что в Тебе они даны сами собою, нетленны и полны. Так и шрути: «дыхание дыхания и глаз глаза» и прочие; «естественны знание, сила и действие» и прочие. О том сказано в одиннадцатой песни:

«У кого чувства — оба рода чувств носящих тела, знание — само собою, сила — от дышащего, усилие — Вкушающий».

Потому и сутракарин в сутре «если скажут: нет, ибо Он без орудий, — то сказано». Словами «то сказано» он, по обычаю сказанного в «шрути же — происхождением от слова», доказал, что и бесорудийность Его, и сорудийность постижимы одним лишь шрути и превосходят рассуждение. И шрути: «нет у Него ни дела, ни орудия» и прочие.

Или иначе, связь такова: хоть Ты и «держатель всех орудий и сил», Тот же Ты и «без орудий». Отчего? «Самосветящийся» и далее.

Потому, раз величие Его отлично от всего, «немигающие», то есть боги — Индра и прочие, — и «творцы вселенной», то есть чтимые ими Брахма и прочие, «несут» «Тебе» «дань», то есть подношение, высоко на головах. «С аджей» — вместе и с майей, властвующей над ними. И она, имеющая обликом силу отблеска, несёт дань Тебе, состоящему из силы собственного блаженства, чтобы явить своё богатство. «И вкушают» — то есть едят данную людьми дань, что имеет признаком хавью, кавью и прочее.

Пример тому: «правители областей». «Варша» — часть круга земли. А как же они несут дань? О том говорят: «исполняют». То есть принесение дани и есть исполнение Твоего веления. По шрути: «из страха пред Ним веет ветер, из страха восходит солнце, из страха пред Ним бегут огонь, Индра и смерть пятою».

Или иначе: «но скажите же довод тому, что руки и прочие Мои орудия суть собственный Мой облик». На это они говорят: «немигающие», то есть боги, правящие орудиями, «несут Тебе дань». «Творцы вселенной» — причины творения вселенных, ибо они боги, рождённые от Аджи. Иные способны осветить предмет орудиями лишь опираясь на тех и тех правящих божеств; а Ты — опора и для них: потому орудия Твои светятся сами собою, и значит, они суть собственный Твой облик.

«Но пусть опорою будет великая сила — сама майя». На это они говорят: «с аджей».

«Но ведь и души бывают опорами тех, кто правит их чувствами». На это они говорят: «исполняют». То есть: во вратах вкушения предметов — в чувствах — власть получили от Тебя, владыки вселенной, боги, и души им же подвластны, как земледержцы нескольких деревень; потому души им не опоры, а опора — Ты, ибо это Ты наделяешь властью.

संस्करण

18212d7d21e9 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से