तद् इत्थं मध्यमाकार एव सर्वाधारत्वाद् विभुत्वं साधितम् । सर्वगतत्वाद् अपि साध्यते— चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् । गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ एतद् बत अहो चित्रं! किं तत्? एक एव श्रीकृष्णो द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रीर् यद् उदावहत् परिणीतवान् । ननु किम् अत्राश्चर्यं? तत्राह—गृहेष्व् इति तत्सङ्ख्येषु सर्वेष्व् इति शेषः । भवतु, ततोऽपि किं? तत्राह—पृथक् पृथग् एव स्थित्वा पाणिग्रहणादिविवाहविधिं कृतवान् । ननु क्रमश उद्वाहे नासम्भवम् एतत्? तत्राह—युगपद् इति । ननु योगेश्वरोऽपि युगपन् नानावपूंषि विधाय तद् विधातुं शक्नोति? किम् अत्र योगेश्वराराध्यचरणानां युष्माकम् अपि चित्रं? तत्राह—एकेन वपुषा इति । तर्हि कथम् अनेकबाह्वादिकेन व्यापकेनैकेन वपुषा तत् कृतवान्? मैवम् । आसां मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु योषिताम् । सविधं जगृहे पाणिन् अनुरूपः स्वमायया ॥ इति श्रीमदुद्धववाक्यादौ तत्तदनुरूपताप्रसिद्धेः, इत्य् अभिप्रेत्य पूर्वेणैकपदोपन्यासेन परिहरति—पृथग् इति । एकेन नराकारेण वपुषा पृथक्पृथक्त्वेन दृश्यमानस् तथा विहितवान् । तस्माद् एकम् एव नरवपुर् यतो युगपत् सर्वदेशं सर्वक्रियां च व्याप्नोति, तस्मान् महदाश्चर्यम् इति वाक्यार्थः । इत्थम् एव पञ्चमे लोकाधिष्ठातुः श्रीभगवद्विग्रहस्य तेषाम् इत्य् आदि गद्योपदिष्टस्य तादृशत्वं व्याख्यातं श्रीस्वामिचरणैः—महाविभूतेः पारमैश्वर्यस्य पतित्वाद् एकयैव मूर्त्या समन्ताद् आस्त इति । अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ताः स्त्रियः । यथोपयेमे भगवान् तावद्रूपधरोऽव्ययः ॥ इत्य् अत्राप्य् अतस् तावद्रूपत्वं नाम युगपत् तावत्प्रदेशप्रकाशत्वम् एवेति व्याख्येयम् । न तु नारायणादिवद् भिन्नाकारत्वम् । यथोक्तम्— अनेकत्र प्रकटता रूपस्यैकस्य यैकदा । सर्वथा तत्स्वरूपैव स प्रकाश इतीर्यते ॥ इति । एष एवान्यत्राकारस्य प्रकाशस्य च भेदो ज्ञेयः ॥ ॥
tad itthaṁ madhyamākāra eva sarvādhāratvād vibhutvaṁ sādhitam | sarvagatatvād api sādhyate— citraṁ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak | gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṁ striya eka udāvahat || etad bata aho citraṁ! kiṁ tat? eka eva śrī-kṛṣṇo dvy-aṣṭa-sāhasraṁ strīr yad udāvahat pariṇītavān | nanu kim atrāścaryaṁ? tatrāha—gṛheṣv iti tat-saṅkhyeṣu sarveṣv iti śeṣaḥ | bhavatu, tato'pi kiṁ? tatrāha—pṛthak pṛthag eva sthitvā pāṇi-grahaṇādi-vivāha-vidhiṁ kṛtavān | nanu kramaśa udvāhe nāsambhavam etat? tatrāha—yugapad iti | nanu yogeśvaro'pi yugapan nānā-vapūṁṣi vidhāya tad vidhātuṁ śaknoti? kim atra yogeśvarārādhya-caraṇānāṁ yuṣmākam api citraṁ? tatrāha—ekena vapuṣā iti | tarhi katham aneka-bāhv-ādikena vyāpakenaikena vapuṣā tat kṛtavān? maivam | āsāṁ muhūrta ekasmin nānāgāreṣu yoṣitām | savidhaṁ jagṛhe pāṇin anurūpaḥ svamāyayā || iti śrīmad-uddhava-vākyādau tat-tad-anurūpatā-prasiddheḥ, ity abhipretya pūrveṇaika-padopanyāsena pariharati—pṛthag iti | ekena narākāreṇa vapuṣā pṛthak-pṛthaktvena dṛśyamānas tathā vihitavān | tasmād ekam eva nara-vapur yato yugapat sarva-deśaṁ sarva-kriyāṁ ca vyāpnoti, tasmān mahad-āścaryam iti vākyārthaḥ | ittham eva pañcame lokādhiṣṭhātuḥ śrī-bhagavad-vigrahasya teṣām ity ādi gadyopadiṣṭasya tādṛśatvaṁ vyākhyātaṁ śrī-svāmi-caraṇaiḥ—mahā-vibhūteḥ pāramaiśvaryasya patitvād ekayaiva mūrtyā samantād āsta iti | atho muhūrta ekasmin nānāgāreṣu tāḥ striyaḥ | yathopayeme bhagavān tāvad-rūpa-dharo'vyayaḥ || ity atrāpy atas tāvad-rūpatvaṁ nāma yugapat tāvat-pradeśa-prakāśatvam eveti vyākhyeyam | na tu nārāyaṇādivad bhinnākāratvam | yathoktam— anekatra prakaṭatā rūpasyaikasya yaikadā | sarvathā tat-svarūpaiva sa prakāśa itīryate || iti | eṣa evānyatrākārasya prakāśasya ca bhedo jñeyaḥ || ||
Итак, вездесущность доказана тем, что Он, и будучи среднего размера, — опора всего. Доказывается она и тем, что Он пребывает всюду:
«Дивно, о, вот это: одним телом, одновременно, раздельно, в домах, — шестнадцать тысяч жён взял Он один».
«Вот это — о, ах, дивно!» Что же? Что «один» лишь Шри Кришна «взял», то есть взял в жёны, «шестнадцать тысяч жён».
Но что тут удивительного? На это он говорит: «в домах», — подразумевается: во всех, числом стольких же.
Пусть так; и что же из того? На это он говорит: «раздельно» — пребывая раздельно, Он совершил обряд свадьбы, взятие руки и прочее.
Но ведь при женитьбе по порядку это не невозможно? На это он говорит: «одновременно».
Но ведь и владыка йоги, сотворив разом многие тела, способен это совершить; что тут дивного для вас, чьи стопы чтимы владыками йоги? На это он говорит: «одним телом».
Тогда как же Он совершил это одним телом — всепроникающим, многоруким и прочее? Не так: ведь в речении Шримад Уддхавы и далее — «в один миг, в разных домах, по обряду взял Он руки этих жён, соответственный своею майей» — известно, что Он соответствовал тому и иному. Имея это в виду, он отводит возражение прежде приведённым одним словом: «раздельно». То есть: одним телом человеческого облика, видимый раздельно и раздельно, Он так и совершил.
Потому смысл речения таков: раз одно лишь человеческое тело объемлет одновременно всякое место и всякое действие, — это великое чудо.
Именно так и в пятой песни стопы Шри Свами истолковали таковость образа Шри Бхагавана, правителя миров, указанного прозою «их» и далее: «будучи владыкою великого могущества, высшего владычества, Он одним лишь образом пребывает отовсюду».
И здесь, в словах «и вот, как в один миг, в разных домах, взял Бхагаван тех жён, держатель стольких образов, нетленный», — то, что именуется «бытием стольких образов», надо толковать как освещение разом стольких мест, а не как различие обликов, как у Нараяны и прочих. Как сказано:
«Явленность одного образа разом во многих местах — всячески тот же собственный облик; это именуется пракашей».
Именно это различие облика и пракаши надо разуметь и в других местах.
803859ef7e83 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Довод идёт лесенкой: каждое слово стиха снимает по одному возражению.
«В домах» — значит во всех; «раздельно» — значит не в одном месте; «одновременно» — значит не чередой; «одним телом» — значит не размножением тел.
Отсюда и различение: пракаша — тот же облик во многих местах, а не другой облик, как Нараяна.