अत ऊर्ध्वं गुणादीनां स्वरूपात्मतानिगमनात् स्वरूपशक्तिर् एव पुनर् अपि विव्रियते यावत् सन्दर्भसमाप्तिः । तत्र गुणानां स्वरूपात्मताम् आहुः— स यद् अजया त्व् अजाम् अनुशयीत गुणांश् च जुषन् भजति सरूपतां तद् अनु मृत्युम् अपेतभगः । त्वम् उत जहासि ताम् अहिर् इव त्वचम् आत्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः ॥ टीका च— स तु जीवो यद् यस्मात् अजया मायया अजाम् अविद्याम् अनुशयीत आलिङ्गेत् । ततश् च गुणांश् च देहेन्द्रियादीन् जुषन् सेवमानः आत्मतया अध्यस्यन् । तदनु तदनन्तरं सरूपतां तद्धर्मयोगं च जुषन् अपेतभगः पिहितानन्दादिगुणः सन् मृत्युं संसारं भजति प्राप्नोति । त्वम् उत त्वं तु जहासि तां मायाम् । ननु सा मय्य् एवास्ति कथं त्यागस् तत्राह—अहिर् इव त्वचम् इति । अयं भावः—यथा भुजङ्गः स्वगतम् अपि कञ्चुकं गुणबुद्ध्या नाभिमन्यते, तथा त्वम् अजां मायां । न हि निरन्तराह्लादसंवित्कामधेनुवृन्दपतेर् अजया कृत्यम् इति ताम् उपेक्षसे । कुत एतत्? तद् आह—आत्तभगो नित्यप्राप्तैश्वर्यः । महसि परमैश्वर्ये अष्टगुणिते अणिमाद्यष्टविभूतिमति । महीयसे पूज्यसे विराजसे । कथम्भूतः? अपरिमेयभगः अपरिमेयैश्वर्यः । न त्व् अन्येषाम् इव देशकालपरिच्छिन्नं तवाष्टगुणितम् ऐश्वर्यम्, अपि तु परिपूर्णस्वरूपानुबन्धित्वाद् अपरिमितम् इत्य् अर्थः । इत्य् एषा । तथा च तत्रैव पूर्वम् उक्तं—त्वम् असि यद् आत्मना समवरुद्धसमस्तभगः इति । यद् वा, अहिर् इव त्वचम् इत्य् अत्र त्वक्शब्देन परित्यक्ता जीर्णत्वग् एवोच्यते । स यथा तां जहातीति तत्समीपम् अपि न व्रजति, तथा त्वम् अपि मायासमीपं न यासीत्य् अर्थः । अन्यत्र च— विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया समाप्तसर्वार्थम् अमोघवाञ्छितम् ॥ इति । तथोद्धवं प्रति श्रीभगवद्वाक्यं— सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगैः । तासाम् अष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतवः ॥ इति । अग्रे च—एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टाव् औत्पत्तिका मताः । इति । अत एव दैत्यबालकान् प्रति श्रीप्रह्लादवाक्यम्— केवलानुभवानन्दस्वरूपः परमेश्वरः । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ टीका च—ननु स एव चेत् सर्वत्र, तर्हि सर्वत्र सर्वज्ञताद्य् उपलभ्येत? तत्राह—गुणात्मकः सर्गो यस्यास् तया मायया अन्तर्हितम् ऐश्वर्यं येन इत्य् एषा । अत्र भगवदैश्वर्यस्य माययान्तर्हितत्वेन, गुणसर्गयेति मायाया विशेषणविन्यासेन च तदतीतत्वं बोधयति स्वरूपवत् । अतः परमेश्वर इति विशेषणम् अपि तत्सहयोगेन पूर्वम् एव दत्तम् इति ज्ञेयम् । श्रुतयश् च— अजाम् एकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजो ह्य् एको जुषमाणोऽनुशेते जहात्य् एनां भुक्तभोगाम् अजोऽन्यः ॥ यदात्मको भगवांस् तदात्मिका व्यक्तिः । किमात्मको भगवान्? ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मकः शक्त्यात्मकश् च । दैवात्मशक्तिं स्वगुणैर् निगूढाम् इत्याद्याः । अत्र स्वगुणैर् इति यातीतगोचरा वाचाम् इत्य् उक्तैः स्वीयस्वभावैर् इत्य् अर्थः । अत्र श्रीविष्णुपुराणे षष्ठांशे, निरस्तातिशयाह्लादैत्यादिप्रकरणं तदीयश्रीधरस्वामिटीका चानुसन्धेया ॥ ॥
ata ūrdhvaṁ guṇādīnāṁ svarūpātmatā-nigamanāt svarūpa-śaktir eva punar api vivriyate yāvat sandarbha-samāptiḥ | tatra guṇānāṁ svarūpātmatām āhuḥ— sa yad ajayā tv ajām anuśayīta guṇāṁś ca juṣan bhajati sarūpatāṁ tad anu mṛtyum apeta-bhagaḥ | tvam uta jahāsi tām ahir iva tvacam ātta-bhago mahasi mahīyase'ṣṭa-guṇite'parimeya-bhagaḥ || ṭīkā ca— sa tu jīvo yad yasmāt ajayā māyayā ajām avidyām anuśayīta āliṅget | tataś ca guṇāṁś ca dehendriyādīn juṣan sevamānaḥ ātmatayā adhyasyan | tad-anu tad-anantaraṁ sarūpatāṁ tad-dharma-yogaṁ ca juṣan apeta-bhagaḥ pihitānandādi-guṇaḥ san mṛtyuṁ saṁsāraṁ bhajati prāpnoti | tvam uta tvaṁ tu jahāsi tāṁ māyām | nanu sā mayy evāsti kathaṁ tyāgas tatrāha—ahir iva tvacam iti | ayaṁ bhāvaḥ—yathā bhujaṅgaḥ svagatam api kañcukaṁ guṇa-buddhyā nābhimanyate, tathā tvam ajāṁ māyāṁ | na hi nirantarāhlāda-saṁvit-kāmadhenu-vṛnda-pater ajayā kṛtyam iti tām upekṣase | kuta etat? tad āha—ātta-bhago nitya-prāptaiśvaryaḥ | mahasi paramaiśvarye aṣṭa-guṇite aṇimādy-aṣṭa-vibhūtimati | mahīyase pūjyase virājase | kathambhūtaḥ? aparimeya-bhagaḥ aparimeyaiśvaryaḥ | na tv anyeṣām iva deśa-kāla-paricchinnaṁ tavāṣṭa-guṇitam aiśvaryam, api tu paripūrṇa-svarūpānubandhitvād aparimitam ity arthaḥ | ity eṣā | tathā ca tatraiva pūrvam uktaṁ—tvam asi yad ātmanā samavaruddha-samasta-bhagaḥ iti | yad vā, ahir iva tvacam ity atra tvak-śabdena parityaktā jīrṇa-tvag evocyate | sa yathā tāṁ jahātīti tat-samīpam api na vrajati, tathā tvam api māyā-samīpaṁ na yāsīty arthaḥ | anyatra ca— viśuddha-vijñāna-ghanaṁ sva-saṁsthayā samāpta-sarvārtham amogha-vāñchitam || iti | tathoddhavaṁ prati śrī-bhagavad-vākyaṁ— siddhayo'ṣṭādaśa proktā dhāraṇā yoga-pāragaiḥ | tāsām aṣṭau mat-pradhānā daśaiva guṇa-hetavaḥ || iti | agre ca—etā me siddhayaḥ saumya aṣṭāv autpattikā matāḥ | iti | ata eva daitya-bālakān prati śrī-prahlāda-vākyam— kevalānubhavānanda-svarūpaḥ parameśvaraḥ | māyayāntarhitaiśvarya īyate guṇa-sargayā || ṭīkā ca—nanu sa eva cet sarvatra, tarhi sarvatra sarvajñatādy upalabhyeta? tatrāha—guṇātmakaḥ sargo yasyās tayā māyayā antarhitam aiśvaryaṁ yena ity eṣā | atra bhagavad-aiśvaryasya māyayāntarhitatvena, guṇa-sargayeti māyāyā viśeṣaṇa-vinyāsena ca tad-atītatvaṁ bodhayati svarūpavat | ataḥ parameśvara iti viśeṣaṇam api tat-sahayogena pūrvam eva dattam iti jñeyam | śrutayaś ca— ajām ekāṁ lohita-śukla-kṛṣṇāṁ bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṁ sa-rūpāḥ | ajo hy eko juṣamāṇo'nuśete jahāty enāṁ bhukta-bhogām ajo'nyaḥ || yad-ātmako bhagavāṁs tad-ātmikā vyaktiḥ | kim-ātmako bhagavān? jñānātmaka aiśvaryātmakaḥ śakty-ātmakaś ca | daivātma-śaktiṁ sva-guṇair nigūḍhām ity-ādyāḥ | atra sva-guṇair iti yātīta-gocarā vācām ity uktaiḥ svīya-svabhāvair ity arthaḥ | atra śrī-viṣṇu-purāṇe ṣaṣṭhāṁśe, nirastātiśayāhlāda-ity-ādi-prakaraṇaṁ tadīya-śrīdhara-svāmi-ṭīkā cānusandheyā || ||
Отсюда и далее, поскольку заключено, что качества и прочее составляют саму Его природу, вновь раскрывается именно собственная сила — и раскрывается до самого конца сандарбхи. Здесь о том, что качества составляют саму Его природу, говорят:
«Оттого что он нерождённою обнимает нерождённую и, вкушая качества, обретает сходство с ними обликом, а вслед за тем — смерть, и богатство его уходит; Ты же оставляешь её, как змей кожу, и, с обретённым богатством, величаешься в величии, умноженном восьмью, — Ты, чьё богатство неизмеримо».
И тика: «„Он“, то есть джива, „оттого что“ „нерождённою“, то есть майей, „обнимает“ „нерождённую“, то есть авидью; и потому, „вкушая“, то есть служа „качествам“ — телу, чувствам и прочему — и накладывая их на себя, „вслед за тем“ вкушает и „сходство обликом“, то есть связь с их свойствами, и, „когда богатство ушло“, то есть когда сокрыты блаженство и прочие качества, „обретает“ „смерть“, то есть круговерть.
„Ты же“ „оставляешь“ ту майю. — Но ведь она во Мне и есть; как же оставить? — На то он говорит: „как змей кожу“. Смысл тот: как змей и своей шкуры не присваивает себе мыслью о её достоинстве, так и Ты — нерождённой майи. Ведь владыке сонма камадхену — непрестанной радости и самвит — с нерождённою дела нет; потому Ты и оставляешь её без внимания.
Откуда это? На то он говорит: „с обретённым богатством“ — то есть чьё владычество обретено вечно. „В величии“, то есть в высшем владычестве, „умноженном восьмью“, то есть обладающем восемью богатствами — анимой и прочими, — „величаешься“, то есть почитаем, сияешь. А каков Ты? „Чьё богатство неизмеримо“: не как у иных, чьё владычество ограничено местом и временем, — Твоё, умноженное восьмью, неизмеримо, ибо присуще всецело полной Твоей природе». Вот она.
Так и там же прежде сказано: «Ты — тот, кем Собою вобрано всё богатство».
Или же так: в словах «как змей кожу» словом «кожа» названа именно сброшенная старая кожа. Как он, оставив её, и близко к ней не подходит, так и Ты не подходишь близко к майе.
И в другом месте: «сгусток чистейшего познания, у кого собственным Его пребыванием завершены все цели и желаемое неотразимо».
Так же слово Шри Бхагавана к Уддхаве: «Восемнадцать совершенств-сосредоточений названо достигшими предела йоги; из них восемь определяются Мною, а десять имеют причиною качества». И впереди: «Эти восемь совершенств, милый, признаны Моими прирождёнными».
Потому и слово Шри Прахлады к детям дайтьев: «Парамешвара, чья природа — одно лишь переживание-блаженство, постигается как тот, чьё владычество сокрыто майей, творящей качества».
И тика: «Но ведь если Он есть везде, то везде воспринималось бы и всеведение, и прочее? — На то он говорит: у кого владычество сокрыто тою майей, чьё творение есть существо качеств». Вот она.
Здесь тем, что владычество Бхагавана сокрыто майей, и тем, что к майе поставлено определение «творящей качества», внушается, что Он её превосходит, — как и собственная Его природа. Потому и определение «Парамешвара» дано прежде, вместе с тем же.
И шрути: «Нерождённую одну — красную, белую и чёрную, — творящую многие потомства, ей сходные обликом, один нерождённый, вкушая, обнимает лёжа; а другой нерождённый оставляет её, когда наслаждение вкушено». «Чьё существо имеет Бхагаван, то существо имеет и явление». «Каково существо Бхагавана?» — «Знание существом, владычество существом и силу существом». «Божественную собственную силу, сокрытую своими качествами» — и прочие. Здесь «своими качествами» значит своими природными свойствами, о которых сказано «которая превзошла область речей».
Здесь же надо сопоставить в шестой части «Шри Вишну-пураны» раздел, что начинается словами «превзойдена всякая превосходность», и тику Шридхары Свами на него.
6dd98ded0932 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Змеиная кожа выбрана точно: она своя и всё-таки сброшена.
Второе чтение усиливает образ: сброшенную змей и стороною обходит.
И тут же оговорено, что сокрытие владычества — не убыль в Нём, а действие майи на смотрящего.