अथ स्थूलसूक्ष्मातिरिक्तताम् आह द्वाभ्याम्— स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तुः । नायं गुणः कर्म न सन् न चासन् निषेधशेषो जयताद् अशेषः ॥ एवं गजेन्द्रम् उपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः । नैते यदोपससृपुर् निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिर् आविरासीत् ॥ यस्य ब्रह्मादयो देवा इत्यादिप्राक्तनपद्यद्वयेन यस्मात् सर्वकारणकारणत्वं व्यञ्जितं, तस्माद् देवादीनां मध्ये कोऽपि न भवति । वैलक्षण्यं सात्त्विकत्वभौतिकत्वादिहीनतैव स्त्रीत्वपुरुषत्वहीनता च प्राकृततत्तद्धर्मराहित्यम् । अत एव न षण्ढ इत्य् उक्तम् । तस्मान् न कोऽपि जन्तुः । कारणभूतः सत्त्वादिर् गुणः पुण्यपापलक्षणं कर्म च नेत्य् आह—नायं गुणः कर्मेति । तयोर् अपि प्रवर्तकत्वाद् इति भावः । किं बहुना, यद् अत्र सत् स्थूलम् असत् सूक्ष्मं, तद् एकम् अपि न भवति, स्वप्रकाशरूपत्वाद् इति भावः । किन्तु सर्वस्य निषेधेऽवधित्वेन शिष्यत इति शेषः । मायया तत्तदशेषात्मकश् च जयतात्, मद्विमोक्षणायाविर्भवतु इति टीका च । एवम् उपवर्णितं निर्विशेषं देवादिरूपं विना परं तत्त्वं येन, तं गजेन्द्रम् । विविधलिङ्गभिदाभिमाना विविधा चासौ लिङ्गभिदा देवादिरूपभेदश् च, तस्याभिमानो येषाम् ते एवैते ब्रह्मादयो यदा नोपजग्मुस् तत्र, तदा निखिलात्मकत्वात् निखिलानां तेषां परमात्मसुखरूपत्वात् तद्विलक्षणो माययाशेषात्मकत्वाद् अखिलामरमयो हरिर् आविरासीद् इति । एवम् आविर्भावं प्रार्थयमाने श्रीगजेन्द्रे यद् रूपेणाविर्भूतं तत् खलु तादृशम् एव भवितुम् अर्हतीति साधूक्तं स्थूलसूक्ष्मवस्त्वतिरिक्तस् तव श्रीविग्रह इति । अन्यथा त्व् अपाणिपादरूपत्वेनैव तच् चेतस्य् आविर्भूय तद् विदध्यात् । तद् उक्तं स्वेच्छामयस्य इति । श्लोकद्वयम् इदं श्लोकान्तरव्यवहितम् अप्य् अर्थेनाव्यवहितत्वाद् युगलतयोपदध्रे ॥ प्रथमं गजेन्द्रः श्रीहरिम्, द्वितीयं श्रीशुकः ॥
atha sthūla-sūkṣmātiriktatām āha dvābhyām— sa vai na devāsura-martya-tiryaṅ na strī na ṣaṇḍho na pumān na jantuḥ | nāyaṁ guṇaḥ karma na san na cāsan niṣedha-śeṣo jayatād aśeṣaḥ || evaṁ gajendram upavarṇita-nirviśeṣaṁ brahmādayo vividha-liṅga-bhidābhimānāḥ | naite yadopasasṛpur nikhilātmakatvāt tatrākhilāmara-mayo harir āvirāsīt || yasya brahmādayo devā ity-ādi-prāktana-padya-dvayena yasmāt sarva-kāraṇa-kāraṇatvaṁ vyañjitaṁ, tasmād devādīnāṁ madhye ko'pi na bhavati | vailakṣaṇyaṁ sāttvikatva-bhautikatvādi-hīnataiva strītva-puruṣatva-hīnatā ca prākṛta-tat-tad-dharma-rāhityam | ata eva na ṣaṇḍha ity uktam | tasmān na ko'pi jantuḥ | kāraṇa-bhūtaḥ sattvādir guṇaḥ puṇya-pāpa-lakṣaṇaṁ karma ca nety āha—nāyaṁ guṇaḥ karmeti | tayor api pravartakatvād iti bhāvaḥ | kiṁ bahunā, yad atra sat sthūlam asat sūkṣmaṁ, tad ekam api na bhavati, sva-prakāśa-rūpatvād iti bhāvaḥ | kintu sarvasya niṣedhe'vadhitvena śiṣyata iti śeṣaḥ | māyayā tat-tad-aśeṣātmakaś ca jayatāt, mad-vimokṣaṇāyāvirbhavatu iti ṭīkā ca | evam upavarṇitaṁ nirviśeṣaṁ devādi-rūpaṁ vinā paraṁ tattvaṁ yena, taṁ gajendram | vividha-liṅga-bhidābhimānā vividhā cāsau liṅga-bhidā devādi-rūpa-bhedaś ca, tasyābhimāno yeṣām te evaite brahmādayo yadā nopajagmus tatra, tadā nikhilātmakatvāt nikhilānāṁ teṣāṁ paramātma-sukha-rūpatvāt tad-vilakṣaṇo māyayāśeṣātmakatvād akhilāmara-mayo harir āvirāsīd iti | evam āvirbhāvaṁ prārthayamāne śrī-gajendre yad rūpeṇāvirbhūtaṁ tat khalu tādṛśam eva bhavitum arhatīti sādhūktaṁ sthūla-sūkṣma-vastv-atiriktas tava śrī-vigraha iti | anyathā tv apāṇi-pāda-rūpatvenaiva tac cetasy āvirbhūya tad vidadhyāt | tad uktaṁ svecchāmayasya iti | śloka-dvayam idaṁ ślokāntara-vyavahitam apy arthenāvyavahitatvād yugalatayopadadhre || prathamaṁ gajendraḥ śrī-harim, dvitīyaṁ śrī-śukaḥ ||
Теперь двумя строфами он говорит и о том, что Он превыше грубого и тонкого:
«Он ведь не бог, не асур, не смертный, не животное, не женщина, не евнух, не мужчина, не тварь; Он не свойство, не действие, не сущее и не не-сущее; остаток всех отрицаний — да торжествует Он, всецелый».
«Так описавшего Его лишённым признаков царя слонов — когда Брахма и прочие, кичащиеся различием разных обличий, к нему не подошли, — там явился Хари, вобравший в себя всех бессмертных, ибо Он есть все».
Поскольку двумя прежними строфами — «у кого Брахма и прочие боги» и далее — выражено, что Он причина всех причин, потому Он и не есть кто-либо из богов и прочих. Отличие же — сама лишённость саттвичности, вещественности и прочего; а лишённость женскости и мужскости — отсутствие тех и иных вещественных свойств. Потому и сказано «не евнух». Потому Он и не какая-либо тварь.
Что Он не есть и причинное свойство — саттва и прочее — и не действие, имеющее признаком заслугу и грех, он говорит: «не Он свойство, не действие». Смысл: ибо Он движитель и того, и другого.
Да что много говорить: «сущее», то есть грубое, и «не-сущее», то есть тонкое, — ни тем, ни другим Он не является, ибо облик Его светится сам собою.
Но при отрицании всего Он остаётся пределом, — подразумевается. И майею Он же есть тот и иной, всецелый; «да торжествует» — то есть да явится ради моего освобождения. Так тика.
«Так» «описавшего» Его «лишённым признаков» — то есть того, кем высшая сущность взята помимо облика богов и прочих, — «царя слонов». «Кичащиеся различием разных обличий» — у кого кичение тем разным различием обличий, то есть различием облика богов и прочих. Именно они, «Брахма и прочие», «когда» «туда» не подошли, «тогда» — «ибо Он есть все», то есть поскольку все они имеют обликом счастье Высшей Души, — отличный от них, ибо майею Он всецел, «явился Хари, вобравший в себя всех бессмертных».
Итак, если Шри Гаджендра молил о явлении, то Тот, кто явился, и должен был явиться в таком образе; потому хорошо сказано, что прекрасный Твой образ — превыше вещей грубых и тонких. Иначе Он явился бы в его сердце просто как не имеющий ни рук, ни ног, и так это совершил. О том сказано: «состоящего из собственной воли».
Эти две строфы, хоть и разделены другой строфой, приведены здесь парою, ибо по смыслу не разделены. Первую говорит царь слонов Шри Хари, вторую — Шри Шука.
0dbad0d00e23 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Отрицания идут подряд и кончаются не пустотой, а «остатком»: тем, что остаётся, когда отнято всё.
Гаджендра молил о явлении — и явился не бесформенный свет, а Тот, у кого руки и оружие.
В этом и довод: молитва получила ответ в том самом облике, в каком была принесена.