न चास्यार्थवादत्वं चिन्त्यम्, तथार्थवादो हरिनाम्नि कल्पनम् इति पद्मपुराणानुसारेणापराधापातात् । यस्य तु गृहीतनाम्नोऽपि पुनः संसारस् तस्य, नानुव्रजति यो मोहाद् व्रजन्तं परमेश्वरम् । ज्ञानाग्निदग्धकर्मापि स भवेद् ब्रह्मराक्षसः ॥ इति श्रीविष्णुभक्तिचन्द्रोदयादिप्रमाणितपुराणवचनवन् महदपराधतदर्थवादकल्पनादिकं प्रतिबन्धकं ज्ञेयम् । अत एवानन्दरूपत्वम् अस्य महद्धृदयसाक्षिकं यथा श्रीविग्रहस्य । तद् उक्तं श्रीशौनकेन— तद् अश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर् हरिनामधेयैः । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्षः ॥ अत एव प्रभासपुराणे कण्ठोक्त्या कथितैर् हेतुभिः सकलवेदफलत्वेन च भगवत्स्वरूपत्वम् एव प्रतिपादितम् । मधुरमधुरम् एतन् मङ्गलं मङ्गलानां सकलनिगमवल्लीसत्फलं चित्स्वरूपम् । सकृद् अपि परिगीतं श्रद्धया हेलया वा भृगुवर नरमात्रं तारयेत् कृष्णनाम ॥ इति ॥ तस्माद् भगवत्स्वरूपम् एव नाम । श्रीनारदपञ्चरात्रे अष्टाक्षरमन्त्रम् उद्दिश्य— व्यक्तं हि भगवान् एव साक्षान् नारायणः स्वयम् । अष्टाक्षरस्वरूपेन मुखेषु परिवर्तते ॥ इति । उपनिषत्सु च प्रणवम् उद्दिश्य—ओं इत्य् एतद् अक्षरम् इदं सर्वं , ओंकार एवेदं सर्वम् , प्रणवो ह्य् अपरं ब्रह्म प्रणवश् च परं स्मृतम् । अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ सर्वस्य प्रणवो ह्य् आदिर् मध्यम् अन्तस् तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् । सर्वव्यापिनम् ओंकारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ अमात्रोऽनन्तमात्रश् च द्वैतस्योपशमः शिवः । ओंकारो विदितो येन स मुनिर् नेतरो जनः ॥ इति । न तु परमेश्वरस्यैव तत्तद्योग्यतासम्भवाद् वर्णमात्रस्य तथोक्तिः स्तुतिरूपैवेति मन्तव्यम् । अवतारान्तरवत् परमेश्वरस्यैव वर्णरूपेणावतारोऽयम् इति अस्मिन्न् अर्थे तेनैव श्रुतिबलेनाङ्गीकृते तदभेदेन तत्सम्भवात् । तस्मान् नामनामिनोर् अभेद एव । तद् उक्तं पाद्मे— नाम चिन्तामणिः कृष्णश् चैतन्यरसविग्रहः । पूर्णः शुद्धो नित्यमुक्तोऽभिन्नत्वान् नामनामिनोः ॥ इति ॥ अस्यार्थः—नामैव चिन्तामणिः, सर्वार्थदातृत्वात् । न केवलं तादृशम् एव, अपि तु चैतन्येत्यादिलक्षणो यः कृष्णः, स एव साक्षात् । तत्र हेतुः—अभिन्नत्वाद् इतीति । ननु, तथाविधं नामादिकं कथं पुरुषेन्द्रियजन्यं भवति? न, वेदमात्रस्य भगवतैव पुरुषेन्द्रियादिष्व् आविर्भावनात् । यथोक्तम् एकादशे स्वयं श्रीभगवता—शब्दब्रह्म सुदुर्बोधम् इत्य् आरभ्य, मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण विशेषपूर्णेव लक्ष्यते ॥ इति ॥ द्वादशस्य षष्ठे वेदव्यसनप्रसङ्गे, क्षीणायुषः इत्य् आदौ । टीका च—तर्हि पुरुषबुद्धिप्रभवत्वान् नादरणीयं स्याद् इत्य् आशङ्क्याह हृदिस्थाच्युतचोदितेति । इत्य् एषा । कस्मै येन विभासितोऽयम् इत्यादौ तद्रूपेणेत्यादिवत् । एतत् सर्वम् अभिप्रेत्य गर्भस्तुताव् उक्तम्— न नामरूपे गुणजन्मकर्मभिर् निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः । मनोवचोभ्याम् अनुमेयवर्त्मनो देव क्रियायां प्रतियन्त्य् अथापि हि ॥ इति ॥
na cāsyārtha-vādatvaṁ cintyam, tathārtha-vādo hari-nāmni kalpanam iti padma-purāṇānusāreṇāparādhāpātāt | yasya tu gṛhīta-nāmno'pi punaḥ saṁsāras tasya, nānuvrajati yo mohād vrajantaṁ parameśvaram | jñānāgni-dagdha-karmāpi sa bhaved brahma-rākṣasaḥ || iti śrī-viṣṇu-bhakti-candrodayādi-pramāṇita-purāṇa-vacanavan mahad-aparādha-tad-artha-vāda-kalpanādikaṁ pratibandhakaṁ jñeyam | ata evānanda-rūpatvam asya mahad-dhṛdaya-sākṣikaṁ yathā śrī-vigrahasya | tad uktaṁ śrī-śaunakena— tad aśma-sāraṁ hṛdayaṁ batedaṁ yad gṛhyamāṇair hari-nāma-dheyaiḥ | na vikriyetātha yadā vikāro netre jalaṁ gātra-ruheṣu harṣaḥ || ata eva prabhāsa-purāṇe kaṇṭhoktyā kathitair hetubhiḥ sakala-veda-phalatvena ca bhagavat-svarūpatvam eva pratipāditam | madhura-madhuram etan maṅgalaṁ maṅgalānāṁ sakala-nigama-vallī-sat-phalaṁ cit-svarūpam | sakṛd api parigītaṁ śraddhayā helayā vā bhṛgu-vara nara-mātraṁ tārayet kṛṣṇa-nāma || iti || tasmād bhagavat-svarūpam eva nāma | śrī-nārada-pañcarātre aṣṭākṣara-mantram uddiśya— vyaktaṁ hi bhagavān eva sākṣān nārāyaṇaḥ svayam | aṣṭākṣara-svarūpena mukheṣu parivartate || iti | upaniṣatsu ca praṇavam uddiśya—oṁ ity etad akṣaram idaṁ sarvaṁ , oṁkāra evedaṁ sarvam , praṇavo hy aparaṁ brahma praṇavaś ca paraṁ smṛtam | apūrvo'nantaro'bāhyo'naparaḥ praṇavo'vyayaḥ || sarvasya praṇavo hy ādir madhyam antas tathaiva ca | evaṁ hi praṇavaṁ jñātvā vyaśnute tad-anantaram || praṇavaṁ hīśvaraṁ vidyāt sarvasya hṛdaye sthitam | sarva-vyāpinam oṁkāraṁ matvā dhīro na śocati || amātro'nanta-mātraś ca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ | oṁkāro vidito yena sa munir netaro janaḥ || iti | na tu parameśvarasyaiva tat-tad-yogyatā-sambhavād varṇa-mātrasya tathoktiḥ stuti-rūpaiveti mantavyam | avatārāntaravat parameśvarasyaiva varṇa-rūpeṇāvatāro'yam iti asminn arthe tenaiva śruti-balenāṅgīkṛte tad-abhedena tat-sambhavāt | tasmān nāma-nāminor abheda eva | tad uktaṁ pādme— nāma cintāmaṇiḥ kṛṣṇaś caitanya-rasa-vigrahaḥ | pūrṇaḥ śuddho nitya-mukto'bhinnatvān nāma-nāminoḥ || iti || asyārthaḥ—nāmaiva cintāmaṇiḥ, sarvārtha-dātṛtvāt | na kevalaṁ tādṛśam eva, api tu caitanyety-ādi-lakṣaṇo yaḥ kṛṣṇaḥ, sa eva sākṣāt | tatra hetuḥ—abhinnatvād itīti | nanu, tathā-vidhaṁ nāmādikaṁ kathaṁ puruṣendriya-janyaṁ bhavati? na, veda-mātrasya bhagavataiva puruṣendriyādiṣv āvirbhāvanāt | yathoktam ekādaśe svayaṁ śrī-bhagavatā—śabda-brahma sudurbodham ity ārabhya, mayopabṛṁhitaṁ bhūmnā brahmaṇānanta-śaktinā | bhūteṣu ghoṣa-rūpeṇa viśeṣa-pūrṇeva lakṣyate || iti || dvādaśasya ṣaṣṭhe veda-vyasana-prasaṅge, kṣīṇāyuṣaḥ ity ādau | ṭīkā ca—tarhi puruṣa-buddhi-prabhavatvān nādaraṇīyaṁ syād ity āśaṅkyāha hṛdi-sthācyuta-coditeti | ity eṣā | kasmai yena vibhāsito'yam ity-ādau tad-rūpeṇety-ādivat | etat sarvam abhipretya garbha-stutāv uktam— na nāma-rūpe guṇa-janma-karmabhir nirūpitavye tava tasya sākṣiṇaḥ | mano-vacobhyām anumeya-vartmano deva kriyāyāṁ pratiyanty athāpi hi || iti ||
И не надо думать, будто это лишь речь восхваления: по «Падма-пуране» — «и так же считать восхвалением измышление об имени Хари» — тут выпадает оскорбление. А у кого и по принятии имени снова самсара, у того препятствием надо считать великое оскорбление и подобное измышление, будто это лишь восхваление, — как по речению пураны, удостоверенному «Шри Вишну-бхакти-чандродаей» и прочим: «кто по заблуждению не идёт следом за идущим Высшим Владыкой, тот, даже если дела его сожжены огнём знания, станет брахма-ракшасом».
Потому и то, что имя есть сам облик блаженства, засвидетельствовано сердцем великих — как и прекрасный образ. О том сказано Шри Шаунакой:
«Твёрже камня, увы, то сердце, которое не изменится, когда принимаются звания имени Хари; а перемена эта такова: вода в глазах и трепет на волосках тела».
Потому и в «Прабхаса-пуране» прямо высказанными причинами и тем, что оно — плод всей веды, утверждено, что имя есть сам облик Бхагавана:
«Сладчайшее из сладкого, благо из благ, истинный плод лозы всего писания, имеющее обликом сознание, — хоть раз пропетое с верою или с небрежением, о лучший из Бхригу, имя Кришны переправит всякого человека».
Потому имя есть сам облик Бхагавана. В «Шри Нарада-панчаратре», о восьмисложной мантре:
«Явно ведь Сам Бхагаван, воочию Нараяна, обращается в устах в облике восьмислогового».
И в упанишадах, о пранаве: «„ом“ — этот слог есть всё это»; «„ом“ и есть всё это»; «пранава — низший Брахман, и пранава же считается высшим; беспредшествующая, безвнутренняя, безвнешняя, беспоследующая, нетленная пранава. Пранава — начало всего, середина и равно конец. Так познав пранаву, тотчас достигают того. Пранаву да знает он Владыкою, пребывающим в сердце всех; помыслив „ом“ всепроникающим, мудрый не скорбит. Без мер и с бесконечными мерами, утишение двойственности, благая: кем познан „ом“, тот мудрец, а не иной человек».
И не надо думать, будто такая речь о простых звуках — лишь восхваление, потому-де, что та и та пригодность возможна только у Высшего Владыки. Ибо раз тою же силой шрути принято, что это — нисхождение Самого Высшего Владыки в облике звуков, подобное иным нисхождениям, то по неразличию с Ним это и возможно.
Потому имя и Именуемый неразличны. О том сказано в «Падме»:
«Имя — самоцвет желаний, оно Кришна, образ вкуса сознания, полный, чистый, вечно свободный, — по неразличию имени и Именуемого».
Смысл его: «имя» и есть «самоцвет желаний», ибо даёт все цели. И не только таково: тот «Кришна», чьи признаки — «сознание» и далее, и есть оно воочию. Причина тому: «по неразличию».
Но ведь как такое имя и прочее рождается чувствами человека? Нет: вся веда явлена в чувствах человека и прочем Самим Бхагаваном. Как сказано в одиннадцатой песни Самим Шри Бхагаваном, начиная с «слово-Брахман труднопостижим»: «усиленный Мною, обильным Брахманом, чьи силы бесконечны, он примечается в существах в облике звука, будто полный особенностей».
И в шестой главе двенадцатой песни, по случаю разделения веды, в словах «с иссякшим сроком жизни» и далее. И тика: «„Тогда, будучи порождением человеческого разума, оно было бы недостойно почтения“, — заподозрив это, он говорит: „побуждён Ачьютой, пребывающим в сердце“». Так она. Как и в словах «кому — тем, кем озарён этот» и далее, подобно «тем обликом» и прочему.
Имея в виду всё это, в славословии из чрева сказано:
«Имя и образ Твои не определимы свойствами, рождением и действиями — Твои, у Того, кто лишь свидетель, чей путь угадываем умом и речью; и всё же, о Бог, в действии Тебя узнают».
12a521f25707 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Против имени выдвигают два довода: что писания его преувеличивают и что это звуки, произносимые человеком.
Оба сняты одинаково: имя — нисхождение, как Вамана или Нрисимха, а не изделие гортани.
А последний довод проще всех: сердце, которое не дрогнуло, названо камнем, и это проверяется без писаний.