तदाविर्भावम् आह सार्धदशभिः— तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयाम् आस परं न यत्परम् । व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर् पुरुषैर् अभिष्टुतम् ॥ प्रवर्तते यत्र रजस् तमस् तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः । प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनः ॥ भ्राजिष्णुभिर् यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर् महात्मनाम् । विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युदभ्रावलिभिर् यथा नभः ॥ श्रीर् यत्र रूपिण्य् उरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैर् विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभिः स्वपार्षदाग्रैः परिषेवितं विभुम् ॥ भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ अध्यर्हणीयासनम् आस्थितं परं वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः । युक्तं भगैः स्वैर् इतरत्र चाध्रुवैः स्व एव धामन् रममाणम् ईश्वरम् ॥ तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः । ननाम पादाम्बुजम् अस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन् ॥ तस्मै भगवदाज्ञापुरस्कारेण श्रीनारायणाह्वयपुरुषनाभिपङ्कजे स्थित्वैव तत्तोषणैस् तपोभिर् भजते ब्रह्मणे, सभाजितः तेन भजनेन वशीकृतः सन्, स्वलोकं वैकुण्ठं भुवनोत्तमं भगवान् सम्यग् दर्शयामास । यद् यतो वैकुण्ठात् परम् अन्यद् वैकुण्ठं परं श्रेष्ठं न विद्यते, परमभगवद्वैकुण्ठत्वात् । यद् वा, यद् यतो वैकुण्ठात् परं ब्रह्माख्यं तत्त्वं परं भिन्नं न भवति । स्वरूपशक्तिविशेषाविष्कारेण माययानावृतं तद् एव तद्रूपम् इत्य् अर्थः । अग्रे त्व् इदं व्यक्तीकरिष्यते । तादृशत्वे हेतुः—व्यपेतेति स्वदृष्टेति च । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः । विमोहस् तैः वैचित्त्यं, साध्वसं भयं, व्यपेतानि सङ्क्लेशादीनि यत्र तम् । स्वस्य दृष्टं दर्शनं तद् विद्यते येषां तैर् आत्मविद्भिर् अपि अभितः सर्वांशेनैव स्तुतं श्लाघितम् । अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् । वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम् ॥ भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च । प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ प्रवर्तते यत्र रजस् तमस् तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ पुनस् तादृशत्वम् एव व्यनक्ति—प्रवर्तते इति । यत्र वैकुण्ठे रजस् तमश् च न प्रवर्तते । तयोर् मिश्रं सहचरं जडं यत् सत्त्वं, न तद् अपि, किन्तु अन्यद् एव । तच् च या सुष्ठु स्थापयिष्यमाणा मायातः परा भगवत्स्वरूपशक्तिः, तस्या वृत्तित्वेन चिद्रूपं शुद्धसत्त्वाख्यं सत्त्वम् इति तदीयप्रकरण एव स्थापयिष्यते । तद् एव च यत्र प्रवर्तते इत्य् अर्थः । तथा च नारदपञ्चरात्रे जितन्तेस्तोत्रे— लोकं वैकुण्ठनामानं दिव्यषड्गुणसंयुतम् । अवैष्णवानाम् अप्राप्यं गुणत्रयविवर्जितम् ॥ पाद्मोत्तरखण्डे तु वैकुण्ठनिरूपणे तस्य सत्त्वस्याप्राकृतत्वं स्फुटम् एवं दर्शितम्, यतः प्रकृतिविभूतिवर्णनानन्तरम्— एवं प्राकृतरूपाया विभूते रूपम् उत्तमम् । त्रिपाद्विभूतिरूपं तु शृणु भूधरनन्दिनि ॥ प्रधानपरमव्योम्नोर् अन्तरे विरजा नदी । वेदाङ्गस्वेदजनिततोयैः प्रस्राविता शुभा ॥ तस्याः पारे परव्योम्नि त्रिपाद्भूतं सनातनम् । अमृतं शाश्वतं नित्यम् अनन्तं परं पदम् ॥ शुद्धसत्त्वमयं दिव्यम् अक्षरं ब्रह्मणः पदम् ॥ इत्यादि ॥ प्राकृतगुणानां परस्पराव्यभिचारित्वं तूक्तं साङ्ख्यकौमुद्यां—अन्योन्यमिथुनवृत्तय इति । तट्टीकायां च—अन्योन्यसहचरा अविनाभाववर्तिन इति यावत् । भवति चात्रागमः— अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्रगामिनः । रजसो मिथुनं सत्त्वम् इत्य् आद्य् उपक्रम्य , नैषाम् आदिश् च संयोगो वियोगो चोपलभ्यते ॥ इति ॥ तस्माद् अत्र रजसोऽसद्भावाद् असृज्यत्वं, तमसोऽसद्भावाद् अनाश्यत्वं, प्राकृतसत्त्वाभावाच् च सच्चिदानन्दरूपत्वं तस्य दर्शितम् । तत्र हेतुः—न च कालविक्रम इति । कालविक्रमेण हि प्रकृतिक्षोभात् सत्त्वादयः पृथक् क्रियन्ते । तस्माद् यत्रासौ षड्भावविकारहेतुः कालविक्रम एव न प्रवर्तते, तत्र तेषाम् अभावः सुतराम् एवेति भावः । किं च, तेषां मूलत एव कुठार इत्य् आह—न यत्र मायेति । मायात्र जगत्सृष्ट्यादिहेतुर् भगवच्छक्तिः, न तु कापट्यमात्रम्, रजआदिनिषेधेनैव तद्व्युदासात् । अथवा, यत्र तयोः सम्बन्धि सत्त्वं प्राकृतसत्त्वं यत्, तद् अपि न प्रवर्तते । मिश्रम् अपृथग्भूतगुणत्रयं प्रधानं च । अग्रे मायाप्रधानयोर् भेदो विवेचनीयः । कैमुत्येनोक्तम् एवार्थं द्रढयति—किम् उतापरे इति । तयोर् विमिश्रं किञ्चिद् रजस्तमोमिश्रं सत्त्वं च नेति व्याख्या तु पिष्टपेषणम् एव । सामान्यतो रजस्तमोनिषेधेनैव तत्प्रतिपत्तेः ।
tad-āvirbhāvam āha sārdha-daśabhiḥ— tasmai sva-lokaṁ bhagavān sabhājitaḥ sandarśayām āsa paraṁ na yat-param | vyapeta-saṅkleśa-vimoha-sādhvasaṁ sva-dṛṣṭavadbhir puruṣair abhiṣṭutam || pravartate yatra rajas tamas tayoḥ sattvaṁ ca miśraṁ na ca kāla-vikramaḥ | na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ || śyāmāvadātāḥ śata-patra-locanāḥ piśaṅga-vastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ | sarve catur-bāhava unmiṣan-maṇi-praveka-niṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ | pravāla-vaidūrya-mṛṇāla-varcasaḥ parisphurat-kuṇḍala-mauli-mālinaḥ || bhrājiṣṇubhir yaḥ parito virājate lasad-vimānāvalibhir mahātmanām | vidyotamānaḥ pramadottamā-dyubhiḥ sa-vidyud-abhrāvalibhir yathā nabhaḥ || śrīr yatra rūpiṇy urugāya-pādayoḥ karoti mānaṁ bahudhā vibhūtibhiḥ | preṅkhaṁ śritā yā kusumākarānugair vigīyamānā priya-karma gāyatī || dadarśa tatrākhila-sātvatāṁ patiṁ śriyaḥ patiṁ yajña-patiṁ jagat-patim | sunanda-nanda-prabalārhaṇādibhiḥ sva-pārṣadāgraiḥ pariṣevitaṁ vibhum || bhṛtya-prasādābhimukhaṁ dṛg-āsavaṁ prasanna-hāsāruṇa-locanānanam | kirīṭinaṁ kuṇḍalinaṁ catur-bhujaṁ pītāṁśukaṁ vakṣasi lakṣitaṁ śriyā || adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṁ paraṁ vṛtaṁ catuḥ-ṣoḍaśa-pañca-śaktibhiḥ | yuktaṁ bhagaiḥ svair itaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāman ramamāṇam īśvaram || tad-darśanāhlāda-pariplutāntaro hṛṣyat-tanuḥ prema-bharāśru-locanaḥ | nanāma pādāmbujam asya viśva-sṛg yat pāramahaṁsyena pathādhigamyate || taṁ prīyamāṇaṁ samupasthitaṁ kaviṁ prajā-visarge nija-śāsanārhaṇam | babhāṣa īṣat-smita-śociṣā girā priyaḥ priyaṁ prīta-manāḥ kare spṛśan || tasmai bhagavad-ājñā-puraskāreṇa śrī-nārāyaṇāhvaya-puruṣa-nābhi-paṅkaje sthitvaiva tat-toṣaṇais tapobhir bhajate brahmaṇe, sabhājitaḥ tena bhajanena vaśīkṛtaḥ san, sva-lokaṁ vaikuṇṭhaṁ bhuvanottamaṁ bhagavān samyag darśayāmāsa | yad yato vaikuṇṭhāt param anyad vaikuṇṭhaṁ paraṁ śreṣṭhaṁ na vidyate, parama-bhagavad-vaikuṇṭhatvāt | yad vā, yad yato vaikuṇṭhāt paraṁ brahmākhyaṁ tattvaṁ paraṁ bhinnaṁ na bhavati | svarūpa-śakti-viśeṣāviṣkāreṇa māyayānāvṛtaṁ tad eva tad-rūpam ity arthaḥ | agre tv idaṁ vyaktīkariṣyate | tādṛśatve hetuḥ—vyapeteti sva-dṛṣṭeti ca | avidyāsmitārāga-dveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ | vimohas taiḥ vaicittyaṁ, sādhvasaṁ bhayaṁ, vyapetāni saṅkleśādīni yatra tam | svasya dṛṣṭaṁ darśanaṁ tad vidyate yeṣāṁ tair ātmavidbhir api abhitaḥ sarvāṁśenaiva stutaṁ ślāghitam | atha te munayo dṛṣṭvā nayanānanda-bhājanam | vaikuṇṭhaṁ tad-adhiṣṭhānaṁ vikuṇṭhaṁ ca svayaṁ-prabham || bhagavantaṁ parikramya praṇipatyānumānya ca | pratijagmuḥ pramuditāḥ śaṁsanto vaiṣṇavīṁ śriyam || pravartate yatra rajas tamas tayoḥ sattvaṁ ca miśraṁ na ca kāla-vikramaḥ | na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ || punas tādṛśatvam eva vyanakti—pravartate iti | yatra vaikuṇṭhe rajas tamaś ca na pravartate | tayor miśraṁ sahacaraṁ jaḍaṁ yat sattvaṁ, na tad api, kintu anyad eva | tac ca yā suṣṭhu sthāpayiṣyamāṇā māyātaḥ parā bhagavat-svarūpa-śaktiḥ, tasyā vṛttitvena cid-rūpaṁ śuddha-sattvākhyaṁ sattvam iti tadīya-prakaraṇa eva sthāpayiṣyate | tad eva ca yatra pravartate ity arthaḥ | tathā ca nārada-pañcarātre jitante-stotre— lokaṁ vaikuṇṭha-nāmānaṁ divya-ṣaḍ-guṇa-saṁyutam | avaiṣṇavānām aprāpyaṁ guṇa-traya-vivarjitam || pādmottara-khaṇḍe tu vaikuṇṭha-nirūpaṇe tasya sattvasyāprākṛtatvaṁ sphuṭam evaṁ darśitam, yataḥ prakṛti-vibhūti-varṇanānantaram— evaṁ prākṛta-rūpāyā vibhūte rūpam uttamam | tripād-vibhūti-rūpaṁ tu śṛṇu bhūdhara-nandini || pradhāna-parama-vyomnor antare virajā nadī | vedāṅga-sveda-janita-toyaiḥ prasrāvitā śubhā || tasyāḥ pāre para-vyomni tripād-bhūtaṁ sanātanam | amṛtaṁ śāśvataṁ nityam anantaṁ paraṁ padam || śuddha-sattva-mayaṁ divyam akṣaraṁ brahmaṇaḥ padam || ity-ādi || prākṛta-guṇānāṁ parasparāvyabhicāritvaṁ tūktaṁ sāṅkhya-kaumudyāṁ—anyonya-mithuna-vṛttaya iti | taṭ-ṭīkāyāṁ ca—anyonya-sahacarā avinābhāva-vartina iti yāvat | bhavati cātrāgamaḥ— anyonya-mithunāḥ sarve sarve sarvatra-gāminaḥ | rajaso mithunaṁ sattvam ity ādy upakramya , naiṣām ādiś ca saṁyogo viyogo copalabhyate || iti || tasmād atra rajaso'sad-bhāvād asṛjyatvaṁ, tamaso'sad-bhāvād anāśyatvaṁ, prākṛta-sattvābhāvāc ca saccidānanda-rūpatvaṁ tasya darśitam | tatra hetuḥ—na ca kāla-vikrama iti | kāla-vikrameṇa hi prakṛti-kṣobhāt sattvādayaḥ pṛthak kriyante | tasmād yatrāsau ṣaḍ-bhāva-vikāra-hetuḥ kāla-vikrama eva na pravartate, tatra teṣām abhāvaḥ sutarām eveti bhāvaḥ | kiṁ ca, teṣāṁ mūlata eva kuṭhāra ity āha—na yatra māyeti | māyātra jagat-sṛṣṭy-ādi-hetur bhagavac-chaktiḥ, na tu kāpaṭya-mātram, raja-ādi-niṣedhenaiva tad-vyudāsāt | athavā, yatra tayoḥ sambandhi sattvaṁ prākṛta-sattvaṁ yat, tad api na pravartate | miśram apṛthag-bhūta-guṇa-trayaṁ pradhānaṁ ca | agre māyā-pradhānayor bhedo vivecanīyaḥ | kaimutyenoktam evārthaṁ draḍhayati—kim utāpare iti | tayor vimiśraṁ kiñcid rajas-tamo-miśraṁ sattvaṁ ca neti vyākhyā tu piṣṭa-peṣaṇam eva | sāmānyato rajas-tamo-niṣedhenaiva tat-pratipatteḥ |
Явление Его он излагает десятью с половиной стихами:
«Ему, почтённый, Бхагаван показал Свою обитель — высшую, выше которой нет; откуда ушли мучения, морок и страх; восхваляемую людьми, что видели её сами.
Где не действуют ни раджас, ни тамас, ни смешанная с ними саттва, ни поступь времени; где нет майи — что уж говорить об ином; где преданные Хари, чтимые богами и асурами.
Тёмно-сияющие, с глазами-лотосами о ста лепестках, в желтоватых одеждах, прекрасные, благообразные, все четырёхрукие, украшенные ожерельями из отборных сверкающих самоцветов, блистательные, с блеском коралла, вайдурьи и лотосова стебля, в сверкающих серьгах, венцах и венках.
Она сияет вокруг вереницами блистающих виман великих духом и светится блеском прекраснейших жён — как небо с грядами туч и молниями.
Где Шри, воплощённая, многообразно чтит стопы Многовоспетого своими богатствами; где она на качелях, воспеваемая спутниками весны, поёт о деяниях любимого.
Там он увидел владыку всех сатватов, владыку Шри, владыку жертвы, владыку мира, всевеличавого, кому служат лучшие из Его спутников — Сунанда, Нанда, Прабала, Архана и прочие;
обращённого к милости к слуге, хмель для очей, с ясной улыбкой и алыми глазами на алом лике, в венце и серьгах, четырёхрукого, в жёлтом платье, отмеченного на груди знаком Шри;
восседающего на достойнейшем сиденье, высшего, окружённого четырьмя, шестнадцатью и пятью силами, наделённого Своими бхагами, что в ином месте непостоянны, наслаждающегося в Своей собственной обители, — Владыку.
Залитый внутри радостью того виденья, со вздыбившимся телом и слезами в глазах от полноты премы, творец мира поклонился Его лотосным стопам, которых достигают путём парамахамс.
А Тот, довольный умом, обратился к представшему пред Ним любимому мудрецу, достойному принять Его повеление о творении тварей, — речью, сияющей лёгкой улыбкой: любимый любимому, касаясь его руки».
«Ему» — Брахме, что, поставив впереди повеление Бхагавана, пребывал в лотосе пупа Пуруши, зовущегося Шри Нараяной, и поклонялся Ему подвигами, Его радующими. «Почтённый» — покорённый тем поклонением. Бхагаван вполне показал ему «Свою обитель» — Вайкунтху, лучший из миров.
«Которой» — оттого что иной Вайкунтхи, высшей и лучшей той Вайкунтхи, нет: она — Вайкунтха высшего Бхагавана. Или же: оттого что та истина, что именуется Брахманом, не иная и не отличная от той Вайкунтхи; она есть тот же её облик, не покрытый майей — явлением особости собственной силы. Впереди это будет прояснено.
Причину такого её свойства он даёт словами «ушли» и «сами видевшими». Пять мучений — незнание, самость, влечение, отвращение и привязанность. «Морок» — расстройство от них; «страх» — боязнь; та, «откуда ушли» мучения и прочее. «Сами видевшими» — теми, у кого есть собственное виденье, то есть знатоками души; даже ими она восхваляема, славима «со всех сторон», то есть всею частью.
«Затем те муни, увидев Вайкунтху — вместилище радости для очей — и её основу, Викунтху, самосветящегося, обошли Бхагавана, поклонились Ему, испросили дозволения и ушли, возрадовавшись, славя вишнуитскую красоту».
«Где не действуют ни раджас, ни тамас, ни смешанная с ними саттва, ни поступь времени; где нет майи — что уж говорить об ином; где преданные Хари, чтимые богами и асурами».
Он снова являет то же её свойство словами «не действуют». Где, то есть в Вайкунтхе, не действуют раджас и тамас. И та косная саттва, что им спутница, «смешанная» с ними, — тоже не она там, но иная. А эта иная есть та, что будет как следует установлена: собственная сила Бхагавана, которая выше майи. В её же разделе будет установлено, что саттва, именуемая чистой саттвой, есть деятельность той силы и облик её — сознание. Она-то там и «действует». Таков смысл.
Так и в «Нарада-панчаратре», в «Джитанте-ставе»: «Мир, носящий имя Вайкунтхи, наделённый шестью божественными качествами, недостижимый для невайшнавов, лишённый трёх гун».
А в уттара-кханде «Падмы», где излагается Вайкунтха, невещественность той саттвы показана прямо: вслед за описанием богатства пракрити сказано: «Таков высший облик богатства, чей облик вещественный. А об облике трёхстопного богатства слушай, дочь Горы. Между прадханой и высшим небом — река Вираджа, благая, истекающая водами, рождёнными от пота членов Веды. За нею, в высшем небе, — трёхстопное сущее, вечное, бессмертное, постоянное, непреходящее, бесконечное, высшая обитель; состоящая из чистой саттвы, божественная, нетленная обитель Брахмана» — и далее.
А о том, что вещественные гуны неразлучны друг с другом, сказано в «Санкхья-каумуди»: «пребывающие в паре друг с другом»; и в тике на неё: «спутники друг друга, то есть пребывающие неразлучно». Есть и свидетельство: «Все они в паре друг с другом, все идут всюду; пара раджаса — саттва» — начав так, далее: «и не обретается у них ни начала, ни соединения, ни разъединения».
Потому здесь показано: раз раджаса нет, она несотворима; раз тамаса нет, она неуничтожима; а раз нет и вещественной саттвы, облик её — бытие, сознание и блаженство.
Причина тому — «ни поступь времени». Ведь именно поступью времени, от возмущения пракрити, саттва и прочие делаются отдельными. Потому смысл тот, что где не действует сама поступь времени, причина шести состояний и изменений, там их отсутствие тем более несомненно.
Более того, он кладёт им топор под самый корень, говоря: «где нет майи». Майя здесь — сила Бхагавана, причина творения мира и прочего, а не один лишь обман: обман отвергнут уже самим отрицанием раджаса и прочего.
Или же так: где «смешанная», то есть связанная с ними вещественная саттва, — и та не действует; а «смешанное» — троица неотделённых гун, то есть прадхана. Различие майи и прадханы надо будет разобрать впереди. Доводом «тем более» он укрепляет тот же самый смысл: «что уж говорить об ином».
А толкование, по которому «смешанная с ними» значит некую саттву, смешанную с раджасом и тамасом, — это перемалывание муки: то же самое понято уже из общего отрицания раджаса и тамаса.
cf376cd819de · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Описание Вайкунтхи разбирается как доказательство, а не как картина.
Каждая её черта — отрицание одной из гун, и отсюда выводится, что сложена она не из вещества.
Время названо отдельно и не случайно: именно оно разводит гуны, и где его нет, там их нет и подавно.