तथारूपस्यापि वैलक्षण्यं स्वप्रकाशतालक्षणस्वरूपशक्त्यैवाविर्भावित्वम् । तच् च पूर्वदर्शितम् । अत एव द्वितीये, आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यद् आह भगवान् ऋतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपम् अव्यलीकव्रताद् ऋतः ॥ इत्य् अत्र । टीका च—यच् चोक्तम् अष्टमाध्यये परमेश्वरस्यापि देहसम्बन्धाविशेषात् कथं तद्भक्त्या मोक्षः स्यात्? इति, आसीद् यद् उदरात् पद्मम् इत्यादिना । तत्राह—आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थम् इति । आत्मनो जीवस्य तत्त्वविशुद्ध्यर्थं तत्त्वज्ञानार्थं तद् भवेद् एव । किं तत्? यत् तपआदिना स्वभजनं भगवान् ब्रह्मण आह । किं कुर्वन्? ऋतं सत्यं चिद्घनं रूपं दर्शयन् । दर्शने हेतुः—अव्यलीकेन तपसादृतः सेवितः सन् । अयं भावः—जीवस्याविद्यया मिथ्याभूतदेहसम्बन्धः, ईश्वरस्य तु योगमायया चिद्घनविग्रहाविर्भाव इति महान् विशेषः । अतस् तद्भजने मोक्षोपपत्तिर् इति । इत्य् एषा ॥ अत एव, स त्वं त्रिलोकस्थितये इत्यादिद्वये श्रीमदानकदुन्दुभिनापि समाहितम् । अत्र ह्य् अयम् अर्थः—स प्रपञ्चस्य सृष्टिस्थितिप्रलयकर्ता त्वं त्रिलोकस्थितये यदा तस्य स्थितिम् इच्छसि, तदा स्वमायया स्वाश्रितया मायाशक्त्या कृत्वा, आत्मनः शुक्लं वर्णं स्वेन सृष्टां धर्मपरां विप्रादिजातिं बिभर्षि पालयसि । अत्र सत्त्वमय्य् एव स्वमाया ज्ञेया, निष्कृष्टत्वाद् उपयुक्तत्वाच् च । अथ यदा सर्गम् इच्छसि, तदा रजसा रजोमय्या स्वमायया कृत्वा, उपबृंहितं रक्तम् कामिनं विप्रादिवर्णं बिभर्षि । यदा च जनात्ययम् इच्छसि, तदा तमोमय्या कृत्वा कृष्णं मलिनं पापरतं तं बिभर्षि । अथवा, यदा स्थितिम् इच्छसि, तदात्मनः श्रीविष्णुरूपस्य शुक्लं शुद्धं गुणसङ्कररहितम् इत्य् अर्थः । शिवब्रह्मवत् तस्य तत्सङ्गाभावात् । तथैव सिद्धान्तितं श्रीशुकदेवेन—शिवः शक्तियुतः शश्वत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः इत्य् आदौ, हरिर् हि निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः इत्य् आदि । अत एव— चन्द्रिकाविशदस्मेरैः सारुणापाङ्गवीक्षितैः । स्वकार्थानाम् इव रजःसत्त्वाभ्यां स्रष्टृपालकाः ॥ इति । अत्र सात्त्विकत्वराजसत्वे उत्प्रेक्षिते एव, न तु वस्तुतया निरूपिते । वर्णं रूपं, न तु कान्तिमात्रम् । गुणमयत्वस्वीकारेऽपि तत्तद्गुणव्यञ्जकाकारस्याप्य् अपेक्ष्यत्वात्, न तु श्वेतं वर्णम् इति व्याख्येयं । श्रीविष्णुरूपस्य पालनार्थं गुणावतारस्य परमात्मसन्दर्भे क्षीरोदशायित्वेन स्थापयिष्यमाणस्य तत्र श्यामत्वेनातिप्रसिद्धेः, जनात्ययहेतो रुद्रस्य श्वेततातिप्रसिद्ध्या तद्वैपरीत्यपातात् । तथैव हि गोभिलोक्तसन्ध्योपासनायाम् । अतोऽत्र ब्रह्मणो न शोणवर्णत्वे तात्पर्यम् । न च तत्तद्गुणानां तत्तद्वर्णनियमः, परमतामसानां बकादीनां शुक्लत्वदर्शनात्, सात्त्विकगुणोपास्यानां श्रीबादरायणशुकादीनां श्यामत्वश्रवणाच् च । स्वमायया भक्तेषु कृपया बिभर्षि, जगति धारयसि, प्रकटयसीत्य् अर्थः । रक्तं रजोमयत्वेन सिसृक्सादिरागबहुलम् । कृष्णं तमोमयत्वेन स्वरूपप्रकाशरहितम् इत्य् अर्थः । पार्थिवाद् दारुणो धूमस् तस्माद् अग्निस् त्रयीमयः । तमसस् तु रजस् तस्मात् सत्त्वं यद् ब्रह्मदर्शनम् ॥ इत्य् उक्तेः । ननु, कथम् अन्यार्थेन वाक्येन लोकभ्रामकं वर्णयसि, यतः सम्प्रति जनात्ययार्थं कृष्णोऽयं वर्णो मया तमसा गृहीत इत्य् अर्थोऽप्य् आयाति? तद् एतद् आशङ्क्य परिहरन्न् आह—त्वम् अस्य इति । निर्व्यूह्यमाना इतस् ततश् चाल्यमानाः । अयं भावः—आस्तां तावद् ब्रह्मघनत्वशुद्धसत्त्वमयत्वबोधकं प्रमाणान्तरं, गुणानुरूपरूपाङ्गीकारेऽपि यथा प्रलयस्य दुःखमात्रहेतुत्वात् सुषुप्तिरूपत्वाच् च तत्र तदर्थावसरो भवति, तथास्य तु कालस्य त्वत्कृतरक्षया जगत्सुखहेतुत्वात्, तमोमयासुरविनाशयोग्यत्वात्, तेषाम् असुराणाम् अपि हननव्याजेन सर्वगुणातीतमोक्षात्मकप्रसादलाभात्, तदर्थावसरो न भवति, सैन्धवम् आनयेतिवत् । तथैवोक्तम्— जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान् । तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत् ॥ इति । तस्मान् न तमःकृतोऽयं वर्ण इति रजःसत्त्वाभ्यां रक्तशुक्लाव् एव भवत इति पूर्वपक्षिमतम् । ततश् च पारिशेष्यप्रमाणेन स्वरूपशक्तिव्यञ्जितत्वम् एवात्रापि पर्यवस्यति इति भावः । तथैव तम् एवार्थं श्रीदेवकीदेव्य् अपि सम्भ्रमेण प्राग् एव विवृतवती—रूपं यत् तत् प्राहुर् अव्यक्तम् आद्याम् इति ।
tathā-rūpasyāpi vailakṣaṇyaṁ sva-prakāśatā-lakṣaṇa-svarūpa-śaktyaivāvirbhāvitvam | tac ca pūrva-darśitam | ata eva dvitīye, ātma-tattva-viśuddhy-arthaṁ yad āha bhagavān ṛtam | brahmaṇe darśayan rūpam avyalīka-vratād ṛtaḥ || ity atra | ṭīkā ca—yac coktam aṣṭamādhyaye parameśvarasyāpi deha-sambandhāviśeṣāt kathaṁ tad-bhaktyā mokṣaḥ syāt? iti, āsīd yad udarāt padmam ity-ādinā | tatrāha—ātma-tattva-viśuddhy-artham iti | ātmano jīvasya tattva-viśuddhy-arthaṁ tattva-jñānārthaṁ tad bhaved eva | kiṁ tat? yat tapa-ādinā sva-bhajanaṁ bhagavān brahmaṇa āha | kiṁ kurvan? ṛtaṁ satyaṁ cid-ghanaṁ rūpaṁ darśayan | darśane hetuḥ—avyalīkena tapasādṛtaḥ sevitaḥ san | ayaṁ bhāvaḥ—jīvasyāvidyayā mithyā-bhūta-deha-sambandhaḥ, īśvarasya tu yogamāyayā cid-ghana-vigrahāvirbhāva iti mahān viśeṣaḥ | atas tad-bhajane mokṣopapattir iti | ity eṣā || ata eva, sa tvaṁ tri-loka-sthitaye ity-ādi-dvaye śrīmad-ānaka-dundubhināpi samāhitam | atra hy ayam arthaḥ—sa prapañcasya sṛṣṭi-sthiti-pralaya-kartā tvaṁ triloka-sthitaye yadā tasya sthitim icchasi, tadā sva-māyayā svāśritayā māyā-śaktyā kṛtvā, ātmanaḥ śuklaṁ varṇaṁ svena sṛṣṭāṁ dharma-parāṁ viprādi-jātiṁ bibharṣi pālayasi | atra sattva-mayy eva sva-māyā jñeyā, niṣkṛṣṭatvād upayuktatvāc ca | atha yadā sargam icchasi, tadā rajasā rajo-mayyā sva-māyayā kṛtvā, upabṛṁhitaṁ raktam kāminaṁ viprādi-varṇaṁ bibharṣi | yadā ca janātyayam icchasi, tadā tamo-mayyā kṛtvā kṛṣṇaṁ malinaṁ pāpa-rataṁ taṁ bibharṣi | athavā, yadā sthitim icchasi, tadātmanaḥ śrī-viṣṇu-rūpasya śuklaṁ śuddhaṁ guṇa-saṅkara-rahitam ity arthaḥ | śiva-brahmavat tasya tat-saṅgābhāvāt | tathaiva siddhāntitaṁ śrī-śukadevena—śivaḥ śakti-yutaḥ śaśvat triliṅgo guṇa-saṁvṛtaḥ ity ādau, harir hi nirguṇaḥ sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ ity ādi | ata eva— candrikā-viśada-smeraiḥ sāruṇāpāṅga-vīkṣitaiḥ | svakārthānām iva rajaḥ-sattvābhyāṁ sraṣṭṛ-pālakāḥ || iti | atra sāttvikatva-rājasatve utprekṣite eva, na tu vastutayā nirūpite | varṇaṁ rūpaṁ, na tu kānti-mātram | guṇa-mayatva-svīkāre'pi tat-tad-guṇa-vyañjakākārasyāpy apekṣyatvāt, na tu śvetaṁ varṇam iti vyākhyeyaṁ | śrī-viṣṇu-rūpasya pālanārthaṁ guṇāvatārasya paramātma-sandarbhe kṣīroda-śāyitvena sthāpayiṣyamāṇasya tatra śyāmatvenātiprasiddheḥ, janātyaya-heto rudrasya śvetatātiprasiddhyā tad-vaiparītya-pātāt | tathaiva hi gobhilokta-sandhyopāsanāyām | ato'tra brahmaṇo na śoṇa-varṇatve tātparyam | na ca tat-tad-guṇānāṁ tat-tad-varṇa-niyamaḥ, parama-tāmasānāṁ bakādīnāṁ śuklatva-darśanāt, sāttvika-guṇopāsyānāṁ śrī-bādarāyaṇa-śukādīnāṁ śyāmatva-śravaṇāc ca | sva-māyayā bhakteṣu kṛpayā bibharṣi, jagati dhārayasi, prakaṭayasīty arthaḥ | raktaṁ rajomayatvena sisṛksādi-rāga-bahulam | kṛṣṇaṁ tamomayatvena svarūpa-prakāśa-rahitam ity arthaḥ | pārthivād dāruṇo dhūmas tasmād agnis trayīmayaḥ | tamasas tu rajas tasmāt sattvaṁ yad brahma-darśanam || ity ukteḥ | nanu, katham anyārthena vākyena loka-bhrāmakaṁ varṇayasi, yataḥ samprati janātyayārthaṁ kṛṣṇo'yaṁ varṇo mayā tamasā gṛhīta ity artho'py āyāti? tad etad āśaṅkya pariharann āha—tvam asya iti | nirvyūhyamānā itas tataś cālyamānāḥ | ayaṁ bhāvaḥ—āstāṁ tāvad brahma-ghanatva-śuddha-sattva-mayatva-bodhakaṁ pramāṇāntaraṁ, guṇānurūpa-rūpāṅgīkāre'pi yathā pralayasya duḥkha-mātra-hetutvāt suṣupti-rūpatvāc ca tatra tad-arthāvasaro bhavati, tathāsya tu kālasya tvat-kṛta-rakṣayā jagat-sukha-hetutvāt, tamomayāsura-vināśa-yogyatvāt, teṣām asurāṇām api hanana-vyājena sarva-guṇātīta-mokṣātmaka-prasāda-lābhāt, tad-arthāvasaro na bhavati, saindhavam ānayetivat | tathaivoktam— jaya-kāle tu sattvasya devarṣīn rajaso'surān | tamaso yakṣa-rakṣāṁsi tat-kālānuguṇo'bhajat || iti | tasmān na tamaḥ-kṛto'yaṁ varṇa iti rajaḥ-sattvābhyāṁ rakta-śuklāv eva bhavata iti pūrva-pakṣi-matam | tataś ca pāriśeṣya-pramāṇena svarūpa-śakti-vyañjitatvam evātrāpi paryavasyati iti bhāvaḥ | tathaiva tam evārthaṁ śrī-devakī-devy api sambhrameṇa prāg eva vivṛtavatī—rūpaṁ yat tat prāhur avyaktam ādyām iti |
Так же и отличие образа — в том, что он являем именно собственною силой, чей признак — самосветимость. Это уже показано прежде. Потому и во второй песни:
«То, что ради очищения сути Духа сказал Бхагаван — истину, показывая Брахме образ, почтённый его нелживым обетом».
И тика: «„Сказано в восьмой главе: раз и у Высшего Владыки связь с телом ничем не отлична, как же преданностью Ему может быть освобождение?“ — словами „был лотос из чрева его“ и далее. На это он говорит: „ради очищения сути Духа“. То есть: ради очищения сути Духа — души, — то есть ради знания сути, — оно и было бы. Что же? То поклонение Себе через подвижничество и прочее, о котором Бхагаван сказал Брахме. Делая что? „Показывая“ истинный „образ“, сгусток сознания. Причина же виденья: будучи „почтён“, то есть послужен, нелживым подвижничеством. Смысл таков: у души связь с телом — ложная, от неведения, а у Владыки — явление образа, сгустка сознания, через йога-майю; вот великое различие. Потому при поклонении Ему освобождение и уместно». Так она.
Потому и двоицею «тот Ты, ради стояния трёх миров» и далее Шримад Анакадундубхи тоже это уладил. Здесь смысл таков: «тот», то есть творец творения, поддержания и уничтожения проявленного мира, «Ты» — «ради стояния трёх миров», то есть когда желаешь их стояния, тогда, «собственною майей», то есть силою майи, укрытой в Тебе, «держишь», то есть хранишь, «Свой» «белый цвет» — сотворённое Тобою сословие брахманов и прочих, преданное закону. Здесь под «собственной майей» надо разуметь состоящую именно из саттвы: она тут и выделена, и пригодна.
А когда желаешь творения, тогда, сделав «раджасом», то есть собственною майей, состоящей из раджаса, «держишь» усиленное «красное», то есть вожделеющее сословие брахманов и прочих. А когда желаешь гибели людей, тогда, сделав майей, состоящей из тамаса, «держишь» «чёрное», то есть грязное, преданное греху.
Или иначе: когда желаешь стояния, тогда «Свой», то есть образа Шри Вишну, «белый» — то есть чистый, лишённый смешения свойств; ибо у Него, в отличие от Шивы и Брахмы, нет соприкосновения с ними. Так же решено и Шри Шукадевой: «Шива всегда соединён с силой, трёхпризнаков, облечён свойствами» и далее; «Хари же без свойств, воочию Пуруша, выше природы» и далее. Потому и:
«Улыбками, ясными, как лунный свет, и взглядами с алым уголком глаза — будто раджасом и саттвой — творцы и хранители своих дел».
Здесь саттвичность и раджасность лишь вообразимы, а не определены как вещь.
«Цвет» — это образ, а не одно лишь сияние. Ибо, даже принимая состоящесть из свойств, требуется и облик, являющий те и те свойства; и потому толковать «белый цвет» не следует. Ведь образ Шри Вишну — гуна-аватара ради хранения, который в «Параматма-сандарбхе» будет установлен как возлежащий на молочном океане, — там крайне известен своею тёмностью; а Рудра, причина гибели людей, крайне известен своею белизной, — и вышло бы обратное. Так и в поклонении сандхье, изложенном Гобхилой. Потому здесь и нет намерения сказать, что Брахма алого цвета.
И нет правила, чтобы тем и тем свойствам отвечал тот и тот цвет: ведь у крайне тамасичных цапель и прочих видна белизна, а о Шри Бадараяне, Шуке и прочих, почитаемых за саттвичное свойство, слышно, что они темны.
«Собственною майей» — по милости к преданным «держишь», то есть удерживаешь в мире, проявляешь. «Красное» — по раджасности обильное влечением творить и прочим. «Чёрное» — по тамасичности лишённое проявления собственного облика. По речению: «из земного дерева дым, из него огонь, состоящий из трёх вед; из тамаса же раджас, а из него саттва, что есть виденье Брахмана».
«Но как же ты описываешь речением с иным смыслом то, что вводит мир в заблуждение? Ведь выходит и такой смысл: ныне, ради гибели людей, этот чёрный цвет принят Мною из тамаса». Заподозрив это, он отводит возражение словами «Ты этого» и далее. «Раздвигаемые» — то есть движимые туда и сюда.
Смысл таков. Оставим пока иное свидетельство, дающее понять, что Он — сгусток Брахмана и состоит из чистой саттвы. Даже если принять образ, соответственный свойствам, то, как у уничтожения бывает случай для такого смысла — ибо оно причина одного лишь страдания и подобно глубокому сну, — так у этого времени такого случая нет: ведь по Твоей защите оно причина счастья мира, оно пригодно для уничтожения тамасичных асуров, и даже самим асурам под видом убиения достаётся милость, что есть освобождение, превзошедшее все свойства. Это как сказать «принеси соль».
Так же и сказано: «во время победы саттвы Он принимал богов и риши, раджаса — асуров, тамаса — якшей и ракшасов, сообразно тому времени».
Потому не тамасом сотворён этот цвет; раджасом же и саттвой бывают именно красный и белый — таково мнение возражателя. И потому доводом от исключения остального и здесь всё сводится к тому, что образ явлен собственною силой.
Тот же самый смысл прежде того в смятении раскрыла и прекрасная Деваки-деви: «образ, который называют непроявленным, изначальным».
430aef88b92d · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Спор идёт о цвете: если тело Кришны черно, не значит ли это, что оно из тамаса.
Ответ разбирает «цвет» как образ, а не как оттенок, и отводит соответствие цветов гунам примерами: белая цапля, тёмный Шука.
Остаётся одно объяснение — облик явлен собственной силой; вывод получен исключением остальных.