एवं च ओं नमस् तेऽस्तु भगवन् इत्यादिगद्ये— परमहंसपरिव्राजकैः परमेणात्मयोगसमाधिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्घाटिततमःकपाटद्वारे चित्तेऽपावृत आत्मलोके स्वयम् उपलब्धनिजसुखानुभवो भवान् ॥ तमः प्रकृतिर् अज्ञानं वा । आत्मलोके स्वस्वरूपे लोके । एष आत्मलोक एष ब्रह्मलोकः इति । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्य् एष परमात्मा प्रतिष्ठितः इत्यादिश्रुतौ । यत् तत् सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवम् आमनन्ति । एतल् लोका न विदुर् लोकसारं विदन्ति तत् कवयो योगनिष्ठाः ॥ इति पिप्पलादशाखायाम् । परेण नाकं निहितं गुहायां बिभ्राजते यद् यतयो विशन्ति ॥ इति परस्याम् । तद् वा एतत् परं धाम मन्त्रराजाध्यापकस्य, यत्र न दुःखादि न सूर्यो भाति, यत्र न मृत्युः प्रविशति, यत्र न दोषः, तद् आनन्दं शाश्वतं शान्तं सदाशिवं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं, यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनः । तद् एतद् ऋचाभ्युक्तं— तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः दिवीव चक्षुर् आततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर् यत् परमं पदम् ॥ इति श्रीनृसिंहतापन्याम् । न त्व् इयम् अपि ब्रह्मपरत्वेनैव व्याख्येया, वन्दितत्वेन यत्र गत्वेत्य् अनेन च तदनङ्गीकारात् । यतः श्रीविष्णुपुराणे च श्रीविष्णुलोकम् उद्दिश्य ऋग् इयम् अनुस्मृता, यथा— ऊर्ध्वोत्तरम् ऋषिभ्यस् तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः । एतद् विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् ॥ निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां संयतात्मनाम् । स्थानं तत् परमं विप्र पुण्यपापपरिक्षये ॥ अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणाशोषाप्तिहेतवः । यत्र गत्वा न शोचन्ति तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ धर्मं ध्रुवाद्यास् तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाक्षिणः । तत्सार्ष्ट्योत्पन्नयोगर्द्धास् तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ यत्रैतद् ओतं प्रोतं च यद् भूतं सचराचरम् । भाव्यं च विश्वं मैत्रेय तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ दिवीव चक्षुर् आततं विततं तन् महात्मनाम् । विवेकज्ञानवृद्धं च तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ तापनीश्रुतौ च यत्र न वायुर् वाती इत्यादिकं प्राकृततत्तन्मात्रनिषेधात्मकं तत्रापि तत्तच्छ्रवणात् । यत् तु मातुः सपत्न्या वाग्बाणैर् हृदि विद्धस् तु तान् स्मरन् । नैच्छन् मुक्तिपतेर् मुक्तिं पश्चात्तापम् उपेयिवान् ॥ इति । तथा— अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिदः पादमूलं गत्वा याचे यद् अन्तवत् ॥ इति श्रीध्रुवस्यापूर्णंमन्यता श्रूयते । तदुच्चपदकामनयैव तत्प्रार्थितवता तेन लब्धमनोरथातीतवरेणापि स्वसङ्कल्पम् एव तिरस्कर्तुम् उक्तम् इति घटते । तत्र ह्य् एवोक्तं श्रीविदुरेण—सुदुर्लभं यत् परमं पदं हरेर् इति । स्वयं श्रीध्रुवप्रियेण— ततो गन्तासि मत्स्थानं सर्वलोकनमस्कृतम् । उपरिष्टाद् ऋषिभ्यस् त्वं यतो नावर्तते गतः ॥ इति । श्रीपार्षदाभ्याम् अपि—आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद् विष्णोः परमं पदम् इति । श्रीसुतेन च—ध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् इति । पञ्चमे ज्योतिश्चक्रवर्णने च—विष्णोर् यत् परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रामन्ति इति । यद् विष्णोः परमं पदम् अभिवदन्ति इति च । प्रपञ्चान्तर्गतत्वेऽपि तद्धर्मम् उक्तत्वं, विकारावर्ति च तथा हि स्थितिम् आह इति न्यायेन । अतोऽस्मिन् लोके प्रापञ्चिकस्य बहिरंशस्यैव प्रलयो ज्ञेयः । तस्य तु तदानीम् अन्तर्धानम् एव । एतद् आलम्ब्यैव हिरण्यकशिपुनोक्तम्—किम् अन्यैः कालनिर्धूतैः कल्पान्ते वैष्णवादिभिः इति । अतोऽद्यापि ये तथा वदन्ति, तेऽपि तत्तुल्या इति भावः । अथ श्रीमहावैकुण्ठस्य तादृशत्वं तु सुतराम् एव । यथा नानाश्रुतिपथोत्थापनेन पाद्मोत्तरखण्डेऽपि प्रकृत्यन्तर्गतविभूतिवर्णनान्तरं तादृशत्वम् अभिव्यञ्जितं श्रीशिवेन— एवं प्राकृतरूपाया विभूते रूपम् उत्तमम् । त्रिपाद्विभूतिरूपं तु शृणु भूधरनन्दिनि ॥ प्रधानपरमव्योम्नोर् अन्तरे विरजा नदी । वेदाङ्गस्वेदजनिततोयैः प्रस्राविता शुभा ॥ तस्याः पारे परव्योम त्रिपाद्भुतं सनातनम् । अमृतं शाश्वतं नित्यम् अनन्तं परमं पदम् ॥ शुद्धसत्त्वमयं दिव्यम् अक्षरं ब्रह्मणः पदम् । अनेककोटिसूर्याग्नितुल्यवर्चसम् अव्ययम् ॥ सर्ववेदमयं शुभ्रं सर्वप्रलयवर्जितम् । हिरण्मयं मोक्षपदं ब्रह्मानन्दसुखाह्वयम् ॥ समानाधिक्यरहितम् आद्यन्तरहितं शुभम् ॥ तेजसात्यद्भुतं रम्यं नित्यम् आनन्दसागरम् । एवम् आदिगुणोपेतं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ न तद् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं हरेः ॥ तद् विष्णोः परमं धाम शाश्वतं नित्यम् अच्युतम् । न हि वर्णयितुं शक्यं कल्पकोटिशतैर् अपि ॥ हरेः पदं वर्णयितुं न शक्यं मया च धात्रा च मुनीन्द्रवर्यैः । यस्मिन् पदे अच्युत ईश्वरो यः सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद ॥ यद् अक्षरं वेदगुह्यं यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस् तं न वेद किम् ऋचा करिष्यति य उ तद् विदुस् त इमे समासते ॥ तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । अक्षरं शाश्वतं नित्यं दिवीव चक्षुर् आततम् ॥ आ प्रवेष्टुम् अशक्यं तद् ब्रह्मरुद्रादिदैवतैः । ज्ञानेन शास्त्रमार्गेण वीक्ष्यते योगिपुङ्गवैः ॥ अहं ब्रह्मा च देवाश् च न जानन्ति महर्षयः । सर्वोपनिषदाम् अर्थं दृष्ट्वा वक्ष्यामि सुव्रते ॥ विष्णोः पदे परमे तु मध्य उत्सः शुभाह्वयः । यत्र गावो भूरिशृङ्गा आसते स्वसुखं प्रजाः ॥ अत्र हि तत् परं धाम गीयमानस्य शार्ङ्गिणः । तद् भाति परमं धाम गोभिर् गेयैः शुभाह्वयैः ॥ आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ज्योतिर् उत्तमम् । अथातो ब्रह्मणो लोकः शुद्धः स ह सनातनः ॥ सामान्यावियुते दूरे अन्तेऽस्मिन् शाश्वते पदे । तस्थतुर् जागरूकेऽस्मिन् युवानौ श्रीसनातनौ ॥ यतः स्वसारौ युवती भूलीले विष्णुवल्लभे । अत्र पूर्वे ये च साध्या विश्वदेवाः सनातनाः ॥ ते ह नाकं महिमानः सचन्तः शुभदर्शनाः । तत्पदं ज्ञानिनो विप्रा जागृवांसः समिन्धते ॥ तद् विष्णोः परमं पदं मोक्ष इत्य् अभिधीयते । तस्मिन् बन्धविनिर्मुक्ताः प्राप्यन्ते स्वसुखं पदम् ॥ यं प्राप्य न निवर्तन्ते तस्मान् मोक्स उदाहृतः । मोक्षः परं पदं लिङ्गम् अमृतं विष्णुमन्दिरम् ॥ अक्षरं परमं धाम वैकुण्ठं शाश्वतं परम् । नित्यं च परमव्योम सर्वोत्कृष्टं सनातनम् ॥ पर्यायवाचकान्य् अस्य परं धाम्नोऽच्युतस्य हि । तस्य त्रिपाद्विभूतेस् तु रूपं वक्ष्यामि विस्तरात् ॥ इत्यादि ॥ एतद्रीतिकश्रुतयो वैदिकेषु प्रायः प्रसिद्धा इति नोदाह्रियन्ते । श्रीनारदपञ्चरात्रे च श्रीब्रह्मनारदसंवादे जितंतेस्तोत्रे च— लोकं वैकुण्ठनामानं दिव्यषड्गुणसंयुतम् । अवैष्णवानाम् अप्राप्यं गुणत्रयविवर्जितम् ॥ नित्यसिद्धैः समाकीर्णं तन्मयैः पाञ्चकालिकैः । सभाप्रासादसंयुक्तं वनैश् चोपवनैः शुभम् ॥ वापीकूपतडागैश् च वृक्षषण्डैः सुमण्डितम् । अप्राकृतं सुरैर् वन्द्यम् अयुतार्कसमप्रभम् ॥ इति ॥ ब्रह्माण्डपुराणे— तम् अनन्तगुणावासं महत्तेजो दुरासदम् । अप्रत्यक्षं निरुपमं परानन्दम् अतीन्द्रियम् ॥ इति ॥ इतिहाससमुच्चये मुद्गलोपख्याने— ब्रह्मणः सदनाद् ऊर्ध्वं तद् विष्णोः परमं पदम् । शुद्धं सनातनं ज्योतिः परं ब्रह्मेति यद् विदुः ॥ निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा ये जितेन्द्रियाः । ध्यानयोगपराश् चैव तत्र गच्छन्ति साधवः ॥ येऽर्चयन्ति हरिं विष्णुं कृष्णं जिष्णुं सनातनम् । नारायणम् अजं देवं विष्वक्सेनं चतुर्भुजम् ॥ ध्यायन्ति पुरुषं दिव्यम् अच्युतं च स्मरन्ति ये । लभन्ते तेऽच्युतस्थानं श्रुतिर् एषा सनातनी ॥ इति ॥ स्कान्दे श्रीसनत्कुमारमार्कण्डेयसंवादे— यो विष्णुभक्तो विप्रेन्द्र शुद्धचक्रादिचिह्नितः । स याति विष्णुलोकं वै दाहप्रलयवर्जितम् ॥ इति । अत्र पदधामादिशब्देन स्थानवाचकेन, स्वरूपे त्व् अरूढेन यदि कश्चित् कथञ्चित् स्वरूपम् एव वाचयति, तर्ह्य् अन्यत्र तत्प्रसङ्गे तेऽभिगच्छन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदुः इत्यादौ साक्षाद् एव स्थानशब्दनिगदेन तन् निरसनीयम् । यदि तत्रापि चकाराद्यध्याहारादिदैन्येन पूर्वदर्शितेतिहाससमुच्चयस्य परं ब्रह्मेति यद् विदुर् इति विशेषणविरुद्धं वाक्यभेदम् एवाङ्गीकरोति, तर्हि स्वमते तत्र तत्रोक्तलोकशब्दः सहायीकर्तव्यः । ततश् च, पदधामस्थानलोकरूपाणां तेषां शब्दानां एकत्र वस्तुनि प्रयोगात् परस्परम् अन्यार्थं दूरीकुर्वन्तस् ते कं वा न बोधयन्ति स्वम् अर्थं, यथा भगवान् हरिर् विष्णुर् अयम् इति । अथ हन्त तत्रापि चेत् स्वरूपमात्रवाचकतां भिक्षते, तर्हि स्फुटम् एव पाद्मवैष्णवादिवचनैः विपक्षो ह्रेपणीयः । कर्माद्यप्राप्यत्वादिप्रतिपादकवाक्यानि तु विशेषतो वेत्रपाणिरूपाणि सन्त्य् एवेति वक्तव्यम् । तस्मात् ओं नमस् ते इत्य् आदिपद्यम् अपि साध्व् एव व्याख्यातम् ॥ ॥
evaṁ ca oṁ namas te'stu bhagavan ity-ādi-gadye— paramahaṁsa-parivrājakaiḥ parameṇātma-yoga-samādhinā paribhāvita-parisphuṭa-pāramahaṁsya-dharmeṇodghāṭita-tamaḥ-kapāṭa-dvāre citte'pāvṛta ātma-loke svayam upalabdha-nija-sukhānubhavo bhavān || tamaḥ prakṛtir ajñānaṁ vā | ātma-loke sva-svarūpe loke | eṣa ātma-loka eṣa brahma-lokaḥ iti | divye brahma-pure hy eṣa paramātmā pratiṣṭhitaḥ ity-ādi-śrutau | yat tat sūkṣmaṁ paramaṁ veditavyaṁ nityaṁ padaṁ vaiṣṇavam āmananti | etal lokā na vidur loka-sāraṁ vidanti tat kavayo yoga-niṣṭhāḥ || iti pippalāda-śākhāyām | pareṇa nākaṁ nihitaṁ guhāyāṁ bibhrājate yad yatayo viśanti || iti parasyām | tad vā etat paraṁ dhāma mantra-rājādhyāpakasya, yatra na duḥkhādi na sūryo bhāti, yatra na mṛtyuḥ praviśati, yatra na doṣaḥ, tad ānandaṁ śāśvataṁ śāntaṁ sadā-śivaṁ brahmādi-vanditaṁ yogi-dhyeyaṁ, yatra gatvā na nivartante yoginaḥ | tad etad ṛcābhyuktaṁ— tad viṣṇoḥ paramaṁ padaṁ sadā paśyanti sūrayaḥ divīva cakṣur ātatam | tad-viprāso vipanyavo jāgṛvāṁsaḥ samindhate | viṣṇor yat paramaṁ padam || iti śrī-nṛsiṁha-tāpanyām | na tv iyam api brahma-paratvenaiva vyākhyeyā, vanditatvena yatra gatvety anena ca tad-anaṅgīkārāt | yataḥ śrī-viṣṇu-purāṇe ca śrī-viṣṇu-lokam uddiśya ṛg iyam anusmṛtā, yathā— ūrdhvottaram ṛṣibhyas tu dhruvo yatra vyavasthitaḥ | etad viṣṇu-padaṁ divyaṁ tṛtīyaṁ vyomni bhāsvaram || nirdhūta-doṣa-paṅkānāṁ yatīnāṁ saṁyatātmanām | sthānaṁ tat paramaṁ vipra puṇya-pāpa-parikṣaye || apuṇya-puṇyoparame kṣīṇāśoṣāpti-hetavaḥ | yatra gatvā na śocanti tad viṣṇoḥ paramaṁ padam || dharmaṁ dhruvādyās tiṣṭhanti yatra te loka-sākṣiṇaḥ | tat-sārṣṭyotpanna-yoga-rddhās tad-viṣṇoḥ paramaṁ padam || yatraitad otaṁ protaṁ ca yad bhūtaṁ sa-carācaram | bhāvyaṁ ca viśvaṁ maitreya tad viṣṇoḥ paramaṁ padam || divīva cakṣur ātataṁ vitataṁ tan mahātmanām | viveka-jñāna-vṛddhaṁ ca tad viṣṇoḥ paramaṁ padam || tāpanī-śrutau ca yatra na vāyur vātī ity-ādikaṁ prākṛta-tat-tan-mātra-niṣedhātmakaṁ tatrāpi tat-tac-chravaṇāt | yat tu mātuḥ sapatnyā vāg-bāṇair hṛdi viddhas tu tān smaran | naicchan mukti-pater muktiṁ paścāt-tāpam upeyivān || iti | tathā— aho bata mamānātmyaṁ manda-bhāgyasya paśyata | bhava-cchidaḥ pāda-mūlaṁ gatvā yāce yad antavat || iti śrī-dhruvasyāpūrṇaṁ-manyatā śrūyate | tad-ucca-pada-kāmanayaiva tat-prārthitavatā tena labdha-manorathātīta-vareṇāpi sva-saṅkalpam eva tiraskartum uktam iti ghaṭate | tatra hy evoktaṁ śrī-vidureṇa—sudurlabhaṁ yat paramaṁ padaṁ harer iti | svayaṁ śrī-dhruva-priyeṇa— tato gantāsi mat-sthānaṁ sarva-loka-namaskṛtam | upariṣṭād ṛṣibhyas tvaṁ yato nāvartate gataḥ || iti | śrī-pārṣadābhyām api—ātiṣṭha jagatāṁ vandyaṁ tad viṣṇoḥ paramaṁ padam iti | śrī-sutena ca—dhruvasya vaikuṇṭha-padādhirohaṇam iti | pañcame jyotiś-cakra-varṇane ca—viṣṇor yat paramaṁ padaṁ pradakṣiṇaṁ prakrāmanti iti | yad viṣṇoḥ paramaṁ padam abhivadanti iti ca | prapañcāntargatatve'pi tad-dharmam uktatvaṁ, vikārāvarti ca tathā hi sthitim āha iti nyāyena | ato'smin loke prāpañcikasya bahir-aṁśasyaiva pralayo jñeyaḥ | tasya tu tadānīm antardhānam eva | etad ālambyaiva hiraṇyakaśipunoktam—kim anyaiḥ kāla-nirdhūtaiḥ kalpānte vaiṣṇavādibhiḥ iti | ato'dyāpi ye tathā vadanti, te'pi tat-tulyā iti bhāvaḥ | atha śrī-mahā-vaikuṇṭhasya tādṛśatvaṁ tu sutarām eva | yathā nānā-śruti-pathotthāpanena pādmottara-khaṇḍe'pi prakṛty-antargata-vibhūti-varṇanāntaraṁ tādṛśatvam abhivyañjitaṁ śrī-śivena— evaṁ prākṛta-rūpāyā vibhūte rūpam uttamam | tripād-vibhūti-rūpaṁ tu śṛṇu bhūdhara-nandini || pradhāna-parama-vyomnor antare virajā nadī | vedāṅga-sveda-janita-toyaiḥ prasrāvitā śubhā || tasyāḥ pāre para-vyoma tripād-bhutaṁ sanātanam | amṛtaṁ śāśvataṁ nityam anantaṁ paramaṁ padam || śuddha-sattva-mayaṁ divyam akṣaraṁ brahmaṇaḥ padam | aneka-koṭi-sūryāgni-tulya-varcasam avyayam || sarva-veda-mayaṁ śubhraṁ sarva-pralaya-varjitam | hiraṇmayaṁ mokṣa-padaṁ brahmānanda-sukhāhvayam || samānādhikya-rahitam ādy-anta-rahitaṁ śubham || tejasātyadbhutaṁ ramyaṁ nityam ānanda-sāgaram | evam ādi-guṇopetaṁ tad viṣṇoḥ paramaṁ padam || na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ | yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṁ hareḥ || tad viṣṇoḥ paramaṁ dhāma śāśvataṁ nityam acyutam | na hi varṇayituṁ śakyaṁ kalpa-koṭi-śatair api || hareḥ padaṁ varṇayituṁ na śakyaṁ mayā ca dhātrā ca munīndra-varyaiḥ | yasmin pade acyuta īśvaro yaḥ so aṅga veda yadi vā na veda || yad akṣaraṁ veda-guhyaṁ yasmin devā adhi viśve niṣeduḥ | yas taṁ na veda kim ṛcā kariṣyati ya u tad vidus ta ime samāsate || tad viṣṇoḥ paramaṁ padaṁ sadā paśyanti sūrayaḥ | akṣaraṁ śāśvataṁ nityaṁ divīva cakṣur ātatam || ā praveṣṭum aśakyaṁ tad brahma-rudrādi-daivataiḥ | jñānena śāstra-mārgeṇa vīkṣyate yogi-puṅgavaiḥ || ahaṁ brahmā ca devāś ca na jānanti maharṣayaḥ | sarvopaniṣadām arthaṁ dṛṣṭvā vakṣyāmi suvrate || viṣṇoḥ pade parame tu madhya utsaḥ śubhāhvayaḥ | yatra gāvo bhūri-śṛṅgā āsate sva-sukhaṁ prajāḥ || atra hi tat paraṁ dhāma gīyamānasya śārṅgiṇaḥ | tad bhāti paramaṁ dhāma gobhir geyaiḥ śubhāhvayaiḥ || āditya-varṇaṁ tamasaḥ parastāt jyotir uttamam | athāto brahmaṇo lokaḥ śuddhaḥ sa ha sanātanaḥ || sāmānyāviyute dūre ante'smin śāśvate pade | tasthatur jāgarūke'smin yuvānau śrī-sanātanau || yataḥ svasārau yuvatī bhū-līle viṣṇu-vallabhe | atra pūrve ye ca sādhyā viśva-devāḥ sanātanāḥ || te ha nākaṁ mahimānaḥ sacantaḥ śubha-darśanāḥ | tat-padaṁ jñānino viprā jāgṛvāṁsaḥ samindhate || tad viṣṇoḥ paramaṁ padaṁ mokṣa ity abhidhīyate | tasmin bandha-vinirmuktāḥ prāpyante sva-sukhaṁ padam || yaṁ prāpya na nivartante tasmān moksa udāhṛtaḥ | mokṣaḥ paraṁ padaṁ liṅgam amṛtaṁ viṣṇu-mandiram || akṣaraṁ paramaṁ dhāma vaikuṇṭhaṁ śāśvataṁ param | nityaṁ ca parama-vyoma sarvotkṛṣṭaṁ sanātanam || paryāya-vācakāny asya paraṁ dhāmno'cyutasya hi | tasya tripād-vibhūtes tu rūpaṁ vakṣyāmi vistarāt || ity-ādi || etad-rītika-śrutayo vaidikeṣu prāyaḥ prasiddhā iti nodāhriyante | śrī-nārada-pañcarātre ca śrī-brahma-nārada-saṁvāde jitaṁ-te-stotre ca— lokaṁ vaikuṇṭha-nāmānaṁ divya-ṣaḍ-guṇa-saṁyutam | avaiṣṇavānām aprāpyaṁ guṇa-traya-vivarjitam || nitya-siddhaiḥ samākīrṇaṁ tan-mayaiḥ pāñca-kālikaiḥ | sabhā-prāsāda-saṁyuktaṁ vanaiś copavanaiḥ śubham || vāpī-kūpa-taḍāgaiś ca vṛkṣa-ṣaṇḍaiḥ sumaṇḍitam | aprākṛtaṁ surair vandyam ayutārka-sama-prabham || iti || brahmāṇḍa-purāṇe— tam ananta-guṇāvāsaṁ mahat-tejo durāsadam | apratyakṣaṁ nirupamaṁ parānandam atīndriyam || iti || itihāsa-samuccaye mudgalopakhyāne— brahmaṇaḥ sadanād ūrdhvaṁ tad viṣṇoḥ paramaṁ padam | śuddhaṁ sanātanaṁ jyotiḥ paraṁ brahmeti yad viduḥ || nirmamā nirahaṅkārā nirdvandvā ye jitendriyāḥ | dhyāna-yoga-parāś caiva tatra gacchanti sādhavaḥ || ye'rcayanti hariṁ viṣṇuṁ kṛṣṇaṁ jiṣṇuṁ sanātanam | nārāyaṇam ajaṁ devaṁ viṣvaksenaṁ caturbhujam || dhyāyanti puruṣaṁ divyam acyutaṁ ca smaranti ye | labhante te'cyuta-sthānaṁ śrutir eṣā sanātanī || iti || skānde śrī-sanat-kumāra-mārkaṇḍeya-saṁvāde— yo viṣṇu-bhakto viprendra śuddha-cakrādi-cihnitaḥ | sa yāti viṣṇu-lokaṁ vai dāha-pralaya-varjitam || iti | atra pada-dhāmādi-śabdena sthāna-vācakena, svarūpe tv arūḍhena yadi kaścit kathañcit svarūpam eva vācayati, tarhy anyatra tat-prasaṅge te'bhigacchanti mat-sthānaṁ yad brahma paramaṁ viduḥ ity-ādau sākṣād eva sthāna-śabda-nigadena tan nirasanīyam | yadi tatrāpi ca-kārādy-adhyāhārādi-dainyena pūrva-darśitetihāsa-samuccayasya paraṁ brahmeti yad vidur iti viśeṣaṇa-viruddhaṁ vākya-bhedam evāṅgīkaroti, tarhi sva-mate tatra tatrokta-loka-śabdaḥ sahāyī-kartavyaḥ | tataś ca, pada-dhāma-sthāna-loka-rūpāṇāṁ teṣāṁ śabdānāṁ ekatra vastuni prayogāt parasparam anyārthaṁ dūrīkurvantas te kaṁ vā na bodhayanti svam arthaṁ, yathā bhagavān harir viṣṇur ayam iti | atha hanta tatrāpi cet svarūpa-mātra-vācakatāṁ bhikṣate, tarhi sphuṭam eva pādma-vaiṣṇavādi-vacanaiḥ vipakṣo hrepaṇīyaḥ | karmādy-aprāpyatvādi-pratipādaka-vākyāni tu viśeṣato vetra-pāṇi-rūpāṇi santy eveti vaktavyam | tasmāt oṁ namas te ity ādi-padyam api sādhv eva vyākhyātam || ||
И так же в прозе «Ом, поклон Тебе да будет, о Бхагаван» и далее:
«Ты Сам, чьё переживание собственного счастья обретено в мире Себя, не закрытом, — в сердце, у чьей двери створки тьмы отворены свойством парамахамсы, вполне явным и взращённым высшим самадхи сопряжения с Собою, — парамахамсами-странниками».
«Тьма» — природа или неведение. «В мире Себя» — в мире, что есть собственный облик. По шрути «этот мир Себя — это мир Брахмана» и «в дивном граде Брахмана утверждён этот Высший Дух» и далее.
В ветви Пиппалады: «то тонкое, высшее, познаваемое считают вечной вишнуиской обителью; люди её не знают, а знают её мудрецы, стоящие в йоге, — суть мира».
В иной: «выше неба положено, в тайнике сияет то, куда входят подвижники».
«А это — высшая обитель учителя царя мантр, где нет ни страдания, ни прочего, где не светит солнце, куда не входит смерть, где нет изъяна; она — блаженство, постоянное, умиротворённое, всегда благое, чтимое Брахмою и прочими, созерцаемое йогами; придя куда, йоги не возвращаются. И это высказано риком: „ту высшую обитель Вишну всегда видят мудрые, как простёртое в небе око; ту высшую обитель Вишну возжигают бодрствующие, восхваляющие брахманы“», — так в прекрасной «Нрисимха-тапани».
И её тоже не следует толковать как ведущую речь только о Брахмане: словами «чтимое» и «придя куда» это не принимается.
Ибо и в прекрасной «Вишну-пуране» этот рик приведён с прямым указанием на прекрасный мир Вишну:
«Выше и выше риши, где утверждён Дхрува, — эта дивная обитель Вишну, третья, сияющая в небе. Та высшая обитель, о брахман, — обитель подвижников, обуздавших себя, стряхнувших грязь изъянов, при истощении заслуги и греха. По прекращении заслуги и незаслуги, когда иссякли причины скорби и жажды, придя куда, не скорбят, — та высшая обитель Вишну. Где Дхрува и прочие, свидетели мира, блюдут закон, богатые йогою, рождённою равенством с Ним, — та высшая обитель Вишну. Где вдоль и поперёк проткнуто это — что было с движущимся и недвижным и что будет, вся вселенная, о Майтрея, — та высшая обитель Вишну. „Как простёртое в небе око“ — распростёрта она для великих душ и возросла знанием различения, — та высшая обитель Вишну».
И в «Тапани-шрути» слова «где не веет ветер» и далее суть отрицание лишь того и того вещественного, ибо и там о том и о том слышно.
А что о Шри Дхруве слышно, будто он счёл это неполным — «пронзённый в сердце стрелами речей соперницы матери, он, помня их, не пожелал освобождения у владыки освобождения и после обрёл жар» и «о, смотрите на бессилие моё, скудного долею: придя к подножию стоп Рассекающего бытие, я прошу конечного», — то складывается так: он, просивший того именно по желанию высокой обители и получивший дар, превзошедший его желание, говорит это, чтобы отвергнуть собственное намерение.
Ибо там же сказано Шри Видурой: «крайне труднодостижима высшая обитель Хари». И Самим Милым Шри Дхрувы: «затем ты пойдёшь в Мою обитель, чтимую всеми мирами, что выше риши, откуда ушедший не возвращается». И двумя прекрасными спутниками: «взойди в ту высшую обитель Вишну, чтимую мирами». И Шри Сутой: «восхождение Дхрувы в обитель Вайкунтхи». И в пятой песни, при описании круга светил: «обходят по правую руку ту высшую обитель Вишну» и «которую называют высшею обителью Вишну».
И хотя она входит в проявленный мир, её свойство сказано по правилу «изменению непричастный» и «так ведь он говорит о пребывании». Потому надо знать, что в этом мире уничтожается лишь внешняя, мирская его часть, а сам он тогда лишь скрывается. Опираясь именно на это, сказал и Хираньякашипу: «что мне до иных — вайшнавов и прочих, стряхнутых временем в конце кальпы?» Потому смысл тот, что и ныне говорящие так равны ему.
А таковость прекрасной Маха-Вайкунтхи — тем более. Так и в последней части «Падмы», приведя разные пути шрути, Шри Шива вслед за описанием проявлений, входящих в природу, выразил её таковость:
«Таков высший облик проявления, чей облик вещественен; а облик трёхчетвертного проявления слушай, дочь Горы. Между прадханою и высшим небом — благая река Вираджа, струящаяся водами, рождёнными от пота членов вед. На том её берегу — высшее небо, трёхчетвертное сущее, вечное, бессмертное, постоянное, бесконечное, высшая обитель: дивная, нетленная обитель Брахмана, состоящая из чистой саттвы, чьё сияние равно многим крорам солнц и огней; нетленная, состоящая из всех вед, светлая, лишённая всякого уничтожения, златая, обитель освобождения, именуемая счастьем блаженства Брахмана; лишённая равного и превосходящего, лишённая начала и конца, благая, крайне дивная сиянием, отрадная, вечное море блаженства, — такими и прочими свойствами наделена та высшая обитель Вишну.
Не освещает её ни солнце, ни луна, ни огонь; придя куда, не возвращаются, — та высшая обитель Хари. Та высшая обитель Вишну постоянна, вечна, непреходяща; её не описать и сотнями крор кальп. Обитель Хари не описать ни мне, ни Творцу, ни лучшим из владык мудрецов: в какой обители Ачьюта, Владыка, — о, знает ли Он то или не знает. Нетленная, тайная для веды, в которой воссели все боги: кто её не знает — что сделает он риком? А те, кто её знают, — вот они и восседают. Ту высшую обитель Вишну всегда видят мудрые: нетленную, постоянную, вечную, как простёртое в небе око. Войти в неё вовсе невозможно Брахме, Рудре и прочим божествам; знанием, путём писания видят её быки среди йогов. Ни я, ни Брахма, ни боги, ни великие риши не знают её; увидев смысл всех упанишад, скажу, о благообетная.
В высшей же обители Вишну посреди — источник, именуемый благим, где пребывают коровы с обильными рогами, потомство, со своим счастьем. Здесь ведь та высшая обитель воспеваемого Шарнгина; сияет та высшая обитель коровами, воспеваемыми, именуемыми благими. Цвета солнца, выше тьмы, свет высший; а затем — мир Брахмана, чистый, и он вечен. В этой постоянной обители, далёкой, на краю, не отделённой от общего, бодрствующие, пребывали двое юных, прекрасных, вечных: ибо две сестры-юницы, Бху и Лила, милы Вишну. Здесь и прежние садхьи, и вечные вишведевы: они, достигающие величия неба, благие видом. Ту обитель возжигают знающие бодрствующие брахманы.
Та высшая обитель Вишну именуется „освобождением“: в неё, освобождённые от уз, приводимы они — в обитель своего счастья. Достигнув которой не возвращаются, потому она и названа „мокшей“. „Мокша“, „высшая обитель“, „признак“, „бессмертное“, „храм Вишну“, „нетленное“, „высшая обитель“, „Вайкунтха“, „постоянное“, „высшее“, „вечное“ и „высшее небо“, „всего превосходнее“, „вечное“ — вот синонимы, называющие эту высшую обитель Ачьюты. А облик того трёхчетвертного проявления скажу подробно» и далее.
Шрути такого же рода среди ведических большею частью известны и потому не приводятся.
И в прекрасной «Нарада-панчаратре», в беседе прекрасных Брахмы и Нарады, в гимне «Победа Тебе»:
«Мир, именуемый Вайкунтхой, наделённый шестью дивными свойствами, недостижимый для невайшнавов, лишённый трёх свойств; наполненный вечно совершенными, из него состоящими, пятивременными; снабжённый залами и дворцами, благой лесами и рощами; украшенный прудами, колодцами, водоёмами и купами деревьев; невещественный, чтимый богами, чьё сиянье равно десяти тысячам солнц».
В «Брахманда-пуране»: «ту обитель бесконечных свойств, великое сиянье, неприступное, незримое, несравненное, высшее блаженство, превзошедшее чувства».
В «Итихаса-самуччае», в сказании о Мудгале:
«Выше обители Брахмы — та высшая обитель Вишну, чистый вечный свет, который знают высшим Брахманом. Туда идут праведные — лишённые „моего“, лишённые „я“, лишённые двойственности, победившие чувства и преданные сопряжению созерцания. Те, кто чтит Хари, Вишну, Кришну, Джишну, вечного, Нараяну, нерождённого бога, Вишваксену четырёхрукого, кто созерцает дивного Пурушу и помнит Ачьюту, — те обретают обитель Ачьюты: таково вечное шрути».
В «Сканде», в беседе прекрасных Санаткумары и Маркандеи: «кто предан Вишну, о владыка брахманов, и отмечен чистыми диском и прочим, тот идёт в мир Вишну, лишённый сожжения и уничтожения».
Итак, слова «пада», «дхама» и прочие называют место и к собственному облику неприложимы. Если кто-нибудь как-нибудь заставит их означать именно собственный облик, то в другом месте, при том же случае, это отвергается прямым произнесением слова «место»: «те достигают Моей обители, которую знают высшим Брахманом» и далее.
А если и там он, по убожеству привнесения слова «и» и прочего, примет расщепление речения, противоречащее определению «который знают высшим Брахманом» из показанной выше «Итихаса-самуччаи», — тогда в своём мнении ему придётся брать в подмогу слово «мир», сказанное там и там. А ведь эти слова — «пада», «дхама», «стхана», «лока», — будучи употреблены об одной вещи, взаимно отводят иной смысл: кого же они не вразумят в своём смысле — как «Бхагаван, Хари, Вишну — вот этот»?
И если он, увы, и там вымаливает для них значение одного лишь собственного облика, — тогда противника надо явно посрамить речениями «Падмы», «Вайшнавы» и прочих. А речения, утверждающие недостижимость его делами и прочее, надо признать особенно подобными стражам с жезлом в руке.
Потому и строфа «Ом, поклон Тебе» и далее истолкована хорошо.
3351a65d3488 · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Свидетельства сложены грудой, и все об одном: у Него есть место, и оно не сделано.
Возражение противника тонкое: слова «обитель», «место» будто бы означают Его Самого. Ответ разбирает их как обычные слова языка: четыре разных слова об одной вещи не сговариваются на переносном смысле.
Отдельно разобран случай Дхрувы, который назвал дар конечным: сказано это не о даре, а о собственной прежней просьбе.