अथ विशेषतो ब्रह्मण्य् अपि यथा चरन्ति, ब्रह्मणि चरन्तीनाम् अपि यथा भगवत्य् एव पर्यवसानं, तथैवोद्दिशन्ति— बृहद् उपलब्धम् एतद् अवयन्त्य् अवशेषतया यत उदयास्तमयौ विकृतेर् दिवाविकृतात् । अत ऋषयो दधुस् त्वयि मनोवचनाचरितं कथम् अयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नॄणाम् ॥ एतत् सर्वं बृहद् ब्रह्मैव उपलब्धम् अवगतम् । तत् कथं? विकृतेर् विश्वस्य सकाशाद् अवशिष्यमाणत्वेन । किं इव? मृद् इव । विKएर् घटादेः सकाशाद् अवशिष्यमाणत्वेन सर्वं घटादिद्रव्यं मृद् एवोपलब्धा दृष्टा, तथा बृहद् अपीत्य् अर्थः । तत्र हेतुः—यतो बृहतः सकाशाद् विकृतेर् उदयास्तमयौ अवयन्ति मन्यन्ते श्रुतयः, यतो वा इमानि इत्य् आद्याः । तस्मान् मृत्साम्यं तस्य युज्यत इति भावः । तर्हि कथं तद्विकारि त्वम् अपि न? इत्य् आहुः—अविकृतात्, श्रुतेस् तु शब्दमूलत्वात् इति न्यायेनाचिन्त्यशक्त्या तथाप्य् अविकृतम् एव यत्, तस्माद् इत्य् अर्थः । यद्यप्य् अत्रापि सशक्तिकम् एव बृहद् उपपद्यते, तथाप्य् आविष्कृतभगवत्त्वेनानुपादानात् ब्रह्मैवोपपादितं भवति, सर्वथा शक्तिपरित्यागे तदुपपादानासामर्थ्यात् तुच्छत्वापाताच् च । तस्माद् अत्र ब्रह्मैवोदाहृतम् । अत एव मृन्मात्रदृष्टान्तेन कर्तृत्वादिकम् अपि तत्र नोपस्थापितम् । तद् एतद् ब्रह्मप्रतिपादनम् अपि श्रीभगवत्य् एव पर्यवस्यतीत्य् आहुः—अत इति । अतो ब्रह्मप्रतिपादनाद् अपि ऋषयो वेदास् त्वयि श्रीभगवत्य् एव मनस आचरितं तात्पर्यं, वचनस्याचरितम् अभिधानं च दधुर् धृतवन्तः । द्वयोर् एकवस्तुत्वाद् भगादीनाम् आविष्कारानाविष्कारदर्शनमात्रेण भेदकल्पनाच् च तत्रार्थान्तरन्यासः । नॄणां भूचराणां सम्यग्दर्शिनाम् असम्यग्दर्शिनां वा भुवि दत्तानि निक्षिप्तानि पदानि कथम् अयथा भवन्ति? भुवं न प्राप्नुवन्ति, अपि तु तत्रैव पर्यवस्यन्ति । तस्माद् यथा कथम् अपि प्रतिपादयन्तु, फलितं तु त्वय्य् एव भवतीति भावः । तद् उक्तं— ज्ञानयोगश् च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षणः । द्वयोर् अप्य् एक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षणः ॥ इति । अत्र श्रुतयश् मध्वभाष्यप्रमाणिताः—हन्त तम् एव पुरुषं सर्वाणि नामान्य् अभिवदन्ति । यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रम् अभिविशन्ति, एवम् एवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषम् अभिविशन्ति इति ॥
atha viśeṣato brahmaṇy api yathā caranti, brahmaṇi carantīnām api yathā bhagavaty eva paryavasānaṁ, tathaivoddiśanti— bṛhad upalabdham etad avayanty avaśeṣatayā yata udayāsta-mayau vikṛter divāvikṛtāt | ata ṛṣayo dadhus tvayi mano-vacanācaritaṁ katham ayathā bhavanti bhuvi datta-padāni nṝṇām || etat sarvaṁ bṛhad brahmaiva upalabdham avagatam | tat kathaṁ? vikṛter viśvasya sakāśād avaśiṣyamāṇatvena | kiṁ iva? mṛd iva | viKer ghaṭādeḥ sakāśād avaśiṣyamāṇatvena sarvaṁ ghaṭādi-dravyaṁ mṛd evopalabdhā dṛṣṭā, tathā bṛhad apīty arthaḥ | tatra hetuḥ—yato bṛhataḥ sakāśād vikṛter udayāsta-mayau avayanti manyante śrutayaḥ, yato vā imāni ity ādyāḥ | tasmān mṛt-sāmyaṁ tasya yujyata iti bhāvaḥ | tarhi kathaṁ tad-vikāri tvam api na? ity āhuḥ—avikṛtāt, śrutes tu śabda-mūlatvāt iti nyāyenācintya-śaktyā tathāpy avikṛtam eva yat, tasmād ity arthaḥ | yadyapy atrāpi sa-śaktikam eva bṛhad upapadyate, tathāpy āviṣkṛta-bhagavattvenānupādānāt brahmaivopapāditaṁ bhavati, sarvathā śakti-parityāge tad-upapādānāsāmarthyāt tucchatvāpātāc ca | tasmād atra brahmaivodāhṛtam | ata eva mṛn-mātra-dṛṣṭāntena kartṛtvādikam api tatra nopasthāpitam | tad etad brahma-pratipādanam api śrī-bhagavaty eva paryavasyatīty āhuḥ—ata iti | ato brahma-pratipādanād api ṛṣayo vedās tvayi śrī-bhagavaty eva manasa ācaritaṁ tātparyaṁ, vacanasyācaritam abhidhānaṁ ca dadhur dhṛtavantaḥ | dvayor eka-vastutvād bhagādīnām āviṣkārānāviṣkāra-darśana-mātreṇa bheda-kalpanāc ca tatrārthāntara-nyāsaḥ | nṝṇāṁ bhū-carāṇāṁ samyag-darśinām asamyag-darśināṁ vā bhuvi dattāni nikṣiptāni padāni katham ayathā bhavanti? bhuvaṁ na prāpnuvanti, api tu tatraiva paryavasyanti | tasmād yathā katham api pratipādayantu, phalitaṁ tu tvayy eva bhavatīti bhāvaḥ | tad uktaṁ— jñāna-yogaś ca man-niṣṭho nairguṇyo bhakti-lakṣaṇaḥ | dvayor apy eka evārtho bhagavac-chabda-lakṣaṇaḥ || iti | atra śrutayaś madhva-bhāṣya-pramāṇitāḥ—hanta tam eva puruṣaṁ sarvāṇi nāmāny abhivadanti | yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ samudram abhiviśanti, evam evaitāni nāmāni sarvāṇi puruṣam abhiviśanti iti ||
Теперь они указывают, как особо шрути ходят и в Брахмане и как у ходящих в Брахмане завершение тоже именно в Бхагаване:
«Это Великое постигнуто — полагают его остатком от изменения, ибо от Него восход и закат изменения, а Сам Он днём неизменен. Потому риши положили в Тебе хождение ума и речи: как у людей стопы, поставленные на землю, бывают не так?»
Это всё — «Великое», то есть Брахман: «постигнуто», то есть уразумено. Как же? Тем, что Он остаётся от «изменения», то есть от вселенной. Как что? Как глина: тем, что она остаётся от изменения, от горшка и прочего, всякое вещество горшка и прочего постигнуто, то есть увидено, именно глиною; так и Великое.
Причина тому: ибо шрути «полагают», то есть считают, что «восход и закат» «изменения» — от Великого: «от которого же эти» и далее. Потому и уместно сходство Его с глиною.
Тогда как же и Ты тем не изменяем? На это говорят: «у неизменного» — у Того, который по правилу «у шрути же слово — основа» непостижимою силою всё же именно неизменен.
И хотя и здесь достигается Великое именно с силою, всё же, раз Бхагаваном Он тут явленно не взят, обоснован именно Брахман: ведь при всецелом оставлении силы обосновать Его было бы нечем, да и вышла бы ничтожность. Потому здесь приведён именно Брахман. Потому же примером одной лишь глины не выставлена там и деятельность и прочее.
А что и это утверждение о Брахмане завершается именно в Шри Бхагаване, они говорят: «потому» и далее. Потому, то есть и по утверждению о Брахмане, «риши», то есть Веды, «положили», то есть держали, «в Тебе», Шри Бхагаване, «хождение» «ума», то есть намерение, и хождение «речи», то есть именование. А иной смысл приведён там потому, что вещь у обоих одна и различие мыслится лишь по тому, видны ли явленными богатства и прочее или нет.
«У людей», ходящих по земле, видящих полно или неполно, «стопы», «поставленные», то есть брошенные, «на землю» — «как бывают не так?», то есть разве не достигают земли? Нет, именно на ней и завершаются. Смысл: потому как бы они ни утверждали, плод — именно в Тебе.
О том сказано: «И соединение знания, утверждённое во Мне, бессвойственное, и то, чей признак преданность, — у обоих один и тот же предмет, чей признак слово „Бхагаван“».
Здесь шрути, засвидетельствованные бхашьей Мадхвы: «Вот, Того именно Пурушу называют все имена; как реки, текущие к морю, входят в море, так и все эти имена входят в Пурушу».
3b2997458c9c · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Пример с глиной взят так, что не даёт лишнего: у глины не спрашивают, кто деятель, — и здесь о деятельности не сказано.
Потому это место и читается как речь о Брахмане, а не о Бхагаване: сила не отвергнута, но и не явлена.
Последний образ решает спор о разных речениях: куда ни ступи, стопа попадает в землю.