तत्र बहिरङ्गाम् आह— ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद् विद्याद् आत्मनो मायां यथाभासो यथा तमः ॥ अर्थं परमार्थभूतं मां विना यत् प्रतीयेत, मत्प्रतीतौ तत्प्रतीत्यभावात्, मत्तो बहिर् एव यस्य प्रतीतिर् इत्य् अर्थः । यच् चात्मनि न प्रतीयेत, यस्य च मदाश्रयत्वं विना स्वतः प्रतीतिर् नास्तीत्य् अर्थः । तथालक्षणं वस्तु आत्मनो मम परमेश्वरस्य मायां, जीवमाया गुणमायेति द्व्यात्मिकां मायाख्यशक्तिं विद्यात् । अत्र शुद्धजीवस्यापि चिद्रूपत्वाविशेषेण तदीयरश्मिस्थानीयत्वेन च स्वान्तःपात एव विवक्षितः । तत्रास्या द्व्यात्मिकत्वेनाभिधानं दृष्टान्तद्वैविध्येन लभ्यते । तत्र जीवमायाख्यस्य प्रथमांशस्य तादृशत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टयन्न् असम्भावनां निरस्यति—यथाभास इति । आभासो ज्योतिर्बिम्बस्य स्वीयप्रकाशाद् व्यवहितप्रदेशे कथञ्चिद् उच्छलितप्रतिच्छविविशेषः । स यथा तस्माद् बहिर् एव प्रतीयते, न च तं विना तस्य प्रतीतिः, तथा सापीत्य् अर्थः । अनेन प्रतिच्छविपर्यायाभासधर्मत्वेन तस्याम् आभासाख्यत्वम् अपि ध्वनितम् । अतस् तत्कार्यस्याभासाख्यत्वं क्वचित् आभासश् च निरोधश् च इत्य् आदौ । अत्र स यथा क्वचिद् अत्यन्तोद्भटात्मा स्वचाक्चिक्यच्छटापतितनेत्राणां नेत्रप्रकाशम् आवृणोति । तम् आवृत्य च स्वेनात्यन्तोद्भटतेजस्त्वेनैव द्रष्टृनेत्रं व्याकुलयन्, स्वोपकण्ठे वर्णशावल्यम् उद्गिरति । कदाचित् तद् एव पृथग्भावेन नानाकारतया परिणमयति । तथेयम् अपि जीवज्ञानम् आवृणोति । सत्त्वादिगुणसाम्यरूपां गुणमायाख्यां जडां प्रकृतिम् उद्गिरति । कदाचित् पृथग्भूतान् सत्त्वादिगुणान् नानाकारतया परिणमयति चेति ज्ञेयम् । तद् उक्तम्—एकदेशस्थितस्याग्नेः इत्य् आदि । तथा च, आयुर्वेदविदः— जगद्योनेर् अनिच्छस्य चिदानन्दैकरूपिणः । पुंसोऽस्ति प्रकृतिर् नित्या प्रतिच्छायेव भास्वतः ॥ अचेतनापि चैतन्ययोगेन परमात्मनः । अकरोद् विश्वम् अखिलम् अनित्यं नाटकाकृतिः ॥ इति ॥ तद् एवं निमित्तांशो जीवमाया । उपादानांशो गुणमायेत्य् अग्रेऽपि विवेचनीयम् । अथैवं सिद्धं जीवमायाख्यम्, गुणमायाख्यं द्वितीयम् अप्य् अंशं दृष्टान्तेन स्पष्टयति—यथा तम इति । तमःशब्देनात्र पूर्वोक्तं तमःप्रायं वर्णशावल्यम् उच्यते । तद् यथा तन्मूलज्योतिष्य् असद् अपि तदाश्रयत्वं विना न सम्भवति, तद्वद् इयम् अपीति । अथवा, मायामात्रनिरूपण एव पृथक् दृष्टान्तद्वयम् । तत्राभासदृष्टान्तो व्याख्यातः । तमोदृष्टान्तश् च । यथान्धकारे ज्योतिषोऽन्यत्रैव प्रतीयते, ज्योतिर् विना च न प्रतीयते, ज्योतिरात्मना चक्षुषैव तत्प्रतीतेः, न पृष्ठादिनेति, तथेयम् अपीत्य् एवं ज्ञेयम् । ततश् चांशद्वयं तु प्रवृत्तिभेदेनैवोह्यं, न तु दृष्टान्तभेदेन । प्राक्तनदृष्टान्तद्वेधाभिप्रायेण तु पूर्वस्या आभासपर्यायच्छायाशब्देन क्वचित् प्रयोगः, उत्तरस्यास् तमःशब्देनैव चेति । यथा, ससर्ज छाययाविद्यां पञ्चपर्वाणम् अग्रतः । तमो मोहो महामोहस् तामिस्रो ह्य् अन्धसंज्ञितः ॥ इत्य् अत्र । यथा च, क्वाहं तमोमहदहम् इत्य् आदौ । पूर्वत्राविद्याविद्याख्यनिमित्तशक्तिवृत्तिकत्वाज् जीवविषयकत्वेन जीवमायात्वम् । उत्तरत्र स्वीयतत्तद्गुणमयमहदाद्युपादानशक्तिवृत्तिकत्वाद् गुणमायात्वम् । तथा ससर्ज इत्यादौ छायाशक्तिं मायाम् अवलम्ब्य सृष्ट्यारम्भे ब्रह्मा स्वयम् अविद्याम् आविर्भावितवान् इत्य् अर्थः । विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्य् उद्धव शरीरिणाम् । बन्धमोक्षकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ इत्य् उक्तत्वात् । अनयोर् आविर्भावभेदश् च श्रूयते । तत्र पूर्वस्याः पाद्मे श्रीकृष्णसत्यभामासंवादीयकार्त्तिकमाहात्म्ये देवगणकृतमायास्तुतौ— इति स्तुतवन्तस् ते देवास् तेजोमण्डलसंस्थितम् । ददृशुर् गगने तत्र तेजोव्याप्तदिगन्तरम् ॥ तन्मध्याद् भारतीं सर्वे शुश्रुवुर् व्योमचारिणीम् । अहम् एव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर् गुणैः ॥ इत्य् आदि ॥ उत्तरस्याः पाद्मोत्तरखण्डे असङ्ख्यं प्रकृतिस्थानं निविडध्वान्तम् अवययम् इति ॥ ॥
tatra bahiraṅgām āha— ṛte'rthaṁ yat pratīyeta na pratīyeta cātmani | tad vidyād ātmano māyāṁ yathābhāso yathā tamaḥ || arthaṁ paramārtha-bhūtaṁ māṁ vinā yat pratīyeta, mat-pratītau tat-pratīty-abhāvāt, matto bahir eva yasya pratītir ity arthaḥ | yac cātmani na pratīyeta, yasya ca mad-āśrayatvaṁ vinā svataḥ pratītir nāstīty arthaḥ | tathā-lakṣaṇaṁ vastu ātmano mama parameśvarasya māyāṁ, jīva-māyā guṇa-māyeti dvy-ātmikāṁ māyākhya-śaktiṁ vidyāt | atra śuddha-jīvasyāpi cid-rūpatvāviśeṣeṇa tadīya-raśmi-sthānīyatvena ca svāntaḥ-pāta eva vivakṣitaḥ | tatrāsyā dvy-ātmikatvenābhidhānaṁ dṛṣṭānta-dvaividhyena labhyate | tatra jīva-māyākhyasya prathamāṁśasya tādṛśatvaṁ dṛṣṭāntena spaṣṭayann asambhāvanāṁ nirasyati—yathābhāsa iti | ābhāso jyotir-bimbasya svīya-prakāśād vyavahita-pradeśe kathañcid ucchalita-praticchavi-viśeṣaḥ | sa yathā tasmād bahir eva pratīyate, na ca taṁ vinā tasya pratītiḥ, tathā sāpīty arthaḥ | anena praticchavi-paryāyābhāsa-dharmatvena tasyām ābhāsākhyatvam api dhvanitam | atas tat-kāryasyābhāsākhyatvaṁ kvacit ābhāsaś ca nirodhaś ca ity ādau | atra sa yathā kvacid atyantodbhaṭātmā sva-cākcikya-cchaṭāpatita-netrāṇāṁ netra-prakāśam āvṛṇoti | tam āvṛtya ca svenātyantodbhaṭa-tejastvenaiva draṣṭṛ-netraṁ vyākulayan, svopakaṇṭhe varṇa-śāvalyam udgirati | kadācit tad eva pṛthag-bhāvena nānākāratayā pariṇamayati | tatheyam api jīva-jñānam āvṛṇoti | sattvādi-guṇa-sāmya-rūpāṁ guṇa-māyākhyāṁ jaḍāṁ prakṛtim udgirati | kadācit pṛthag-bhūtān sattvādi-guṇān nānākāratayā pariṇamayati ceti jñeyam | tad uktam—eka-deśa-sthitasyāgneḥ ity ādi | tathā ca, āyurveda-vidaḥ— jagad-yoner anicchasya cid-ānandaika-rūpiṇaḥ | puṁso'sti prakṛtir nityā praticchāyeva bhāsvataḥ || acetanāpi caitanya-yogena paramātmanaḥ | akarod viśvam akhilam anityaṁ nāṭakākṛtiḥ || iti || tad evaṁ nimittāṁśo jīva-māyā | upādānāṁśo guṇa-māyety agre'pi vivecanīyam | athaivaṁ siddhaṁ jīva-māyākhyam, guṇa-māyākhyaṁ dvitīyam apy aṁśaṁ dṛṣṭāntena spaṣṭayati—yathā tama iti | tamaḥ-śabdenātra pūrvoktaṁ tamaḥ-prāyaṁ varṇa-śāvalyam ucyate | tad yathā tan-mūla-jyotiṣy asad api tad-āśrayatvaṁ vinā na sambhavati, tadvad iyam apīti | athavā, māyā-mātra-nirūpaṇa eva pṛthak dṛṣṭānta-dvayam | tatrābhāsa-dṛṣṭānto vyākhyātaḥ | tamo-dṛṣṭāntaś ca | yathāndhakāre jyotiṣo'nyatraiva pratīyate, jyotir vinā ca na pratīyate, jyotir-ātmanā cakṣuṣaiva tat-pratīteḥ, na pṛṣṭhādineti, tatheyam apīty evaṁ jñeyam | tataś cāṁśa-dvayaṁ tu pravṛtti-bhedenaivohyaṁ, na tu dṛṣṭānta-bhedena | prāktana-dṛṣṭānta-dvedhābhiprāyeṇa tu pūrvasyā ābhāsa-paryāya-cchāyā-śabdena kvacit prayogaḥ, uttarasyās tamaḥ-śabdenaiva ceti | yathā, sasarja chāyayāvidyāṁ pañca-parvāṇam agrataḥ | tamo moho mahā-mohas tāmisro hy andha-saṁjñitaḥ || ity atra | yathā ca, kvāhaṁ tamo-mahad-aham ity ādau | pūrvatrāvidyā-vidyākhya-nimitta-śakti-vṛttikatvāj jīva-viṣayakatvena jīva-māyātvam | uttaratra svīya-tat-tad-guṇa-maya-mahad-ādy-upādāna-śakti-vṛttikatvād guṇa-māyātvam | tathā sasarja ity-ādau chāyā-śaktiṁ māyām avalambya sṛṣṭy-ārambhe brahmā svayam avidyām āvirbhāvitavān ity arthaḥ | vidyāvidye mama tanū viddhy uddhava śarīriṇām | bandha-mokṣa-karī ādye māyayā me vinirmite || ity uktatvāt | anayor āvirbhāva-bhedaś ca śrūyate | tatra pūrvasyāḥ pādme śrī-kṛṣṇa-satyabhāmā-saṁvādīya-kārttika-māhātmye deva-gaṇa-kṛta-māyā-stutau— iti stutavantas te devās tejo-maṇḍala-saṁsthitam | dadṛśur gagane tatra tejo-vyāpta-dig-antaram || tan-madhyād bhāratīṁ sarve śuśruvur vyoma-cāriṇīm | aham eva tridhā bhinnā tiṣṭhāmi trividhair guṇaiḥ || ity ādi || uttarasyāḥ pādmottara-khaṇḍe asaṅkhyaṁ prakṛti-sthānaṁ niviḍa-dhvāntam avayayam iti || ||
Там он излагает внешнюю силу:
«То, что воспринималось бы без предмета и что не воспринималось бы в душе, — то да знает он майей души, как отблеск, как тьма».
«Предмета» — Меня, сущего высшею истиной; то, что воспринималось бы без Меня, ибо при восприятии Меня восприятия его нет, — то есть то, чьё восприятие происходит именно вне Меня. «И что не воспринималось бы в душе» — то есть то, у чего без Меня как опоры нет восприятия само собою. Вещь с такою приметой да знает «майей» «души», то есть Моей, Парамешвары, — силою, именуемой майей и двоякой существом: майя дживы и майя качеств.
Здесь подразумевается, что и чистая джива попадает в это самое: ибо облик её тоже сознание и ибо она подобна лучу Его.
А что названа она двоякою существом — получается из двоякости примеров. Проясняя примером таковость первой части, именуемой майей дживы, он отвергает недопущение: «как отблеск». Отблеск — особое отражение светового диска, как-нибудь вскинувшееся от его же свечения в отделённом месте. Как он воспринимается именно вне диска и без диска не воспринимается, так и она. Этим, поскольку у неё свойство отблеска — синонима отражения, — намёком сказано, что и её можно назвать отблеском. Оттого и следствие её кое-где именуется отблеском: «явление и прекращение» и далее.
А бывает так: он, крайне яркий, покрывает свет глаз, поражённых вспышкой его блеска; покрыв его и смущая глаз зрящего тем же своим крайне ярким сиянием, он извергает близ себя пестроту цвета; а иногда её же, ставшую отдельной, превращает многообразно. Так же и она покрывает знание дживы; извергает косную пракрити, именуемую майей качеств, чей облик — равновесие саттвы и прочих качеств; а иногда качества эти, ставшие отдельными, превращает многообразно. Так должно разуметь. О том и сказано: «как у огня, пребывающего в одном месте» и далее.
Так и знатоки Аюрведы: «У Пуруши, лона мира, нежелающего, чьё существо — одно лишь сознание и блаженство, есть вечная пракрити, как отражение у светила. Бессознательная, она связью с сознанием Параматмы сотворила всю невечную вселенную, имеющую вид представления».
Итак, часть действующей причины — майя дживы, часть вещественной — майя качеств; это надо разобрать и впереди.
А утвердив так именуемую майей дживы, он проясняет примером и вторую часть, именуемую майей качеств: «как тьма». Словом «тьма» здесь названа прежде упомянутая пестрота цвета, подобная тьме. Как она, не сущая в коренном своём свете, всё же без него как опоры невозможна, так и эта.
Или же: при изложении одной лишь майи это два отдельных примера. Пример отблеска истолкован; а пример тьмы — вот: как во тьме свет воспринимается именно в ином месте и без света не воспринимается, ибо воспринимается она существом света, то есть глазом, а не спиною и прочим, — так и эта. Так должно разуметь.
А двоицу частей надо выводить различием их деятельности, а не различием примеров. Но, имея в виду двоякость прежних примеров, первую кое-где обозначают словом «тень» — синонимом отблеска, а вторую именно словом «тьма». Как в «Сотворил тенью авидью о пяти узлах впереди: тьма, морок, великий морок, тамисра и та, что зовётся слепою»; и как в «где я, где тьма, махат, аханкара» и далее.
В первом месте она есть майя дживы, ибо она деятельность силы действующей причины, именуемой авидьей и видьей, и имеет предметом дживу. Во втором — майя качеств, ибо она деятельность силы вещественной причины, махата и прочего, что состоят из тех или иных её собственных качеств.
А в «сотворил» и далее смысл тот, что Брахма, приняв опорою майю, силу тени, сам в начале творения явил авидью. Ибо сказано: «Видья и авидья — два Моих тела, знай, Уддхава, что связывают и освобождают воплощённых, изначальные, сотворённые Моею майей».
И о различии их явления слышится. О первой — в «Падме», в величании карттики из беседы Шри Кришны и Сатьябхамы, в славословии майе, сотворённом сонмом богов: «Так восхвалявшие боги увидели там в небе пребывающее в круге сияние, и сиянием наполнились пределы сторон. И все услышали из середины его речь, ходящую по небу: „Я, разделённая трояко, пребываю в трёх качествах“» — и далее. О второй — в уттара-кханде «Падмы»: «неисчислимое место пракрити, густая, неубывающая тьма».
4f9f432c9abd · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Определение внешней силы дано двумя отрицаниями, и оба о Нём: она видна там, где Его не видят, и без Него не стоит.
Оба примера взяты из одного опыта — слишком яркого света: он даёт и отблеск в стороне, и слепоту, и пестроту перед глазами.
Отсюда и деление надвое: одна застит знание, другая становится веществом.