अत्र श्रीशुकदेवेन दत्तम् उत्तरम् आह—ऋषिर् उवाच— बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् जनानाम् असृजत् प्रभुः । मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥ बुद्ध्यादीन् उपाधीन् जनानाम् अनुशायिनां जीवानां मात्राद्यर्थं प्रभुः परमेश्वरोऽसृजत्, न तु जनाः स्वाविद्ययासृजन्न् इति विवर्तवादः परिहृतः । मीयन्त इति मात्रा विषयाः, तदर्थम् । भवार्थं भवो जन्मलक्षणं कर्म तत्प्रभृतिकर्मकरणार्थम् इत्य् अर्थः । आत्मने लोकान्तरगामिने, आत्मनस् तत्तल्लोकभोगायेत्य् अर्थः । अकल्पनाय कल्पनानिवृत्तये मुक्तये इत्य् अर्थः । अर्थधर्मकाममोक्षार्थम् इति क्रमेण पदचतुष्टयस्यार्थः । मोक्षोऽप्य् अत्र चिन्मात्रतयावस्थितिरूपः, यथावर्णविधानम् अपवर्गश् च भवति , योऽसौ भगवति इत्यादिना, अनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण इत्यन्तेन पञ्चमोक्तगद्येन तथा निरुक्तत्वात् । साध्यभक्तिप्रादुर्भावलक्षणश् चेति द्विविधो ज्ञेयः, उभयत्रापि कल्पनारूपाविद्याया निवृत्तेः । एतद् उक्तं भवति—यस्मात् स्वयम् ईश्वरस् तत्तदर्थं तत्तत्साधकत्वेन दृश्यमानानां जीवानां बुद्ध्यादीन् सृष्टवान्, तस्मात् तत्तत्सम्पादनशक्तिनिधानयोग्यतां तेषु कृतवान् इति लभ्यते । तत्र त्रिवर्गसम्पादिकाः शक्तयः कल्पनात्मिकामायावृत्त्यविद्याशक्तेर् अंशाः, बहिर्मुखकर्मात्मकत्वात्, स्वरूपान्यथाभावसंसारित्वहेतुत्वाच् च । अपरा मोक्षसम्पादिका शक्तिर् अकल्पनारूपा चिच्छक्तेर् एवांशः, अन्तर्मुखज्ञानभक्तिरूपत्वात्, स्वरूपान्यथाभावसंसारित्वच्छेदहेतुत्वाच् च । एवं च यावज् जीवानां भगवद्बहिर्मुखता, तावत् केवलं कल्पनात्मिकानाम् अविद्याशक्तीनां प्रकाशात् तत्प्रधाना बुद्ध्यादयः सगुणा एवेति निर्गुणं साक्षान् न कुर्वत इत्य् एवं सत्यम् एव । यदा तु तदन्तर्मुखता, तदा तेषु चिच्छक्तेः प्रादुर्भावात् तं साक्षात्कुर्वत एव इति स्थिते, बुद्ध्यादिमयत्वाद् वचसोऽपि तथा व्यवहारः सिध्यति । तद् अत्रैवाभेदेन सिद्धान्तितम् अन्ते— तद् एतद् वर्णितं राजन् यो नः प्रश्नः कृतस् त्वया । यथा ब्रह्मण्य् अनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनश् चरेत् ॥ इति । अत्र मन इति, तत्र बुद्ध्यादौ चिच्छक्तिस् तदीयाप्राकृतपरमानन्दस्वरूपतादृशगुणादिस्वयंप्रकाशमयी वचसि च तत्तन्निर्देशमयीति ज्ञेयम् । अतोऽप्राकृततादृशस्वरूपाद्यालम्बनेन श्रुतयश् चरन्ति इति सिद्धान्तयिष्यते । तद् एवं पौरुषस्यापि वचसो भगवच्चरित्रं सिद्धम् । यथोक्तम्—यस्मिन् प्रति श्लोकम् अबद्धवत्य् अपि इति । तथा च सति, तथाविधवचआदीनाम् एकाश्रयस्य साक्षाद्भगवन्निश्वासाविर्भाविनोऽपौरुषेयस्य तच्चारित्वं किम् उत । तस्मात् साक्षाच् चरन्त्य् एव श्रुतयः । वक्ष्यते च—क्वचिद् अजयात्मना च चरतोऽनुचरेन् निगमः इति । तथा च प्रणवम् उद्दिश्योक्तं द्वादशे— स्वधाम्नो ब्रह्मणः साक्षाद् वाचकः परमात्मनः । स सर्वमन्त्रोपनिषद् वेदबीजं सनातनम् ॥ इति । श्रुतौ च—ओम् इत्य् एतद् ब्रह्मणो नेदिष्ठं नाम इति नेदिष्ठं लक्षणादिव्यवधानं विनेत्य् अर्थः । अत एव केन च प्रकारेण साक्षाच् चरन्ति स कथ्यताम् इत्य् एवं राजाभिप्रायः । अत्र शब्दनिर्देश्यत्वे दोषस् त्व् अग्रे द्युपतयः इत्य् अत्र परिहार्यः । अथ श्रुतिष्व् अपि याः काश्चित् त्रिवर्गपरत्वेन बहिर्मुखाः प्रतीयन्ते, तासाम् अप्य् अन्तर्मुखतायाम् एव पर्यवसानम् । तथा हि—परमेश्वरस्य सततपरमार्थबहिर्मुखतापराहतजीवनिकायविषयकृपाविलासपर्यवसायिनिःश्वासरूपाः श्रुतयः प्रथमतः स्वविषयकं विश्वासं जनयितुम् अदृष्टवस्त्वनभिज्ञान् सततं दृष्टम् ऐहिकम् एवार्थम् ईहमानांस् तान् प्रति तत्सम्पादकं पुत्रेष्ट्यादिकं विदधति । ततश् च तेन जातविश्वासान् ऐहिकस्यात्यन्तम् अस्थिरत्वं प्रदर्श्य, दिव्यानन्दचमत्कारविचित्रस्य पारलौकिकस्वर्गादिलक्षणतत्तत्कामस्य जनकेऽग्निष्टोमादौ प्रवर्तयन्ति । ततस् तेषां निरन्तरतदभ्यासाद् धर्म एव रुचिं जनयन्ति । अथ लब्धधर्मरुचीनां शुद्धान्तःकरणानां तदर्थविचारपराणां जगद् अप्य् अनित्यम् इति ज्ञानवतां संसारभयदीनानां निर्वाणानन्दाभिलाषं सम्पादयन्ति । निर्वाणानन्दश् च परतत्त्वाविर्भावरूप एवेति । तद् उक्तम् श्रीसूतेन— धर्मस्य ह्य् आपवर्ग्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते । नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः ॥ कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर् लाभो जीवेत यावता । जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश् चेह कर्मभिः ॥ इति । ततश् च यथा बुद्ध्यादयोऽन्तर्मुखतातारतम्येन चिच्छक्त्याविर्भावात् परे तत्त्वे तारतम्येन चरन्ति, तथा श्रुतिलक्षणं वचनम् अपि चिच्छक्तिप्रकाशानुक्रमेण त्रैगुण्यविषयत्वम् अतिक्रम्य केवलनैर्गुण्यविषयम् एव सत्, तस्मिन् निर्गुणे तत्त्वे सम्यग् एव चरितुं शक्नोति, अगुणवृत्तित्वेन योग्यत्वात् । तद् उक्तं द्वादशे प्रणवम् उपलक्ष्य— ततोऽभूत् त्रिवृद् ओंकारो योऽव्यक्तप्रभवः स्वराट् । यत् तल् लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः ॥ इति ॥ तत्र तत् तत्त्वं द्विधा स्फुरति—भगवद्रूपेण, ब्रह्मरूपेण चेति । चिच्छक्तिर् अपि द्विधा—तदीयस्वयंप्रकाशादिमयभक्तिरूपेण, तन्मयज्ञानरूपेण च । ततो भक्तिमयश्रुतयो भगवति चरन्ति, ज्ञानमयश्रुतयो ब्रह्मणीति सामान्यतः सिद्धान्तितम् ॥
atra śrī-śukadevena dattam uttaram āha—ṛṣir uvāca— buddhīndriya-manaḥ-prāṇān janānām asṛjat prabhuḥ | mātrārthaṁ ca bhavārthaṁ ca ātmane'kalpanāya ca || buddhy-ādīn upādhīn janānām anuśāyināṁ jīvānāṁ mātrādy-arthaṁ prabhuḥ parameśvaro'sṛjat, na tu janāḥ svāvidyayāsṛjann iti vivarta-vādaḥ parihṛtaḥ | mīyanta iti mātrā viṣayāḥ, tad-artham | bhavārthaṁ bhavo janma-lakṣaṇaṁ karma tat-prabhṛti-karma-karaṇārtham ity arthaḥ | ātmane lokāntara-gāmine, ātmanas tat-tal-loka-bhogāyety arthaḥ | akalpanāya kalpanā-nivṛttaye muktaye ity arthaḥ | artha-dharma-kāma-mokṣārtham iti krameṇa pada-catuṣṭayasyārthaḥ | mokṣo'py atra cin-mātratayāvasthiti-rūpaḥ, yathāvarṇa-vidhānam apavargaś ca bhavati , yo'sau bhagavati ity-ādinā, ananya-nimitta-bhakti-yoga-lakṣaṇo nānā-gati-nimittāvidyā-granthi-randhana-dvāreṇa ity-antena pañcamokta-gadyena tathā niruktatvāt | sādhya-bhakti-prādurbhāva-lakṣaṇaś ceti dvividho jñeyaḥ, ubhayatrāpi kalpanā-rūpāvidyāyā nivṛtteḥ | etad uktaṁ bhavati—yasmāt svayam īśvaras tat-tad-arthaṁ tat-tat-sādhakatvena dṛśyamānānāṁ jīvānāṁ buddhy-ādīn sṛṣṭavān, tasmāt tat-tat-sampādana-śakti-nidhāna-yogyatāṁ teṣu kṛtavān iti labhyate | tatra trivarga-sampādikāḥ śaktayaḥ kalpanātmikā-māyā-vṛtty-avidyā-śakter aṁśāḥ, bahirmukha-karmātmakatvāt, svarūpānyathā-bhāva-saṁsāritva-hetutvāc ca | aparā mokṣa-sampādikā śaktir akalpanā-rūpā cic-chakter evāṁśaḥ, antar-mukha-jñāna-bhakti-rūpatvāt, svarūpānyathā-bhāva-saṁsāritva-ccheda-hetutvāc ca | evaṁ ca yāvaj jīvānāṁ bhagavad-bahirmukhatā, tāvat kevalaṁ kalpanātmikānām avidyā-śaktīnāṁ prakāśāt tat-pradhānā buddhy-ādayaḥ sa-guṇā eveti nirguṇaṁ sākṣān na kurvata ity evaṁ satyam eva | yadā tu tad-antarmukhatā, tadā teṣu cic-chakteḥ prādurbhāvāt taṁ sākṣāt-kurvata eva iti sthite, buddhy-ādi-mayatvād vacaso'pi tathā vyavahāraḥ sidhyati | tad atraivābhedena siddhāntitam ante— tad etad varṇitaṁ rājan yo naḥ praśnaḥ kṛtas tvayā | yathā brahmaṇy anirdeśye nirguṇe'pi manaś caret || iti | atra mana iti, tatra buddhy-ādau cic-chaktis tadīyāprākṛta-paramānanda-svarūpa-tādṛśa-guṇādi-svayaṁ-prakāśamayī vacasi ca tat-tan-nirdeśa-mayīti jñeyam | ato'prākṛta-tādṛśa-svarūpādyālambanena śrutayaś caranti iti siddhāntayiṣyate | tad evaṁ pauruṣasyāpi vacaso bhagavac-caritraṁ siddham | yathoktam—yasmin prati ślokam abaddhavaty api iti | tathā ca sati, tathāvidha-vaca-ādīnām ekāśrayasya sākṣād-bhagavan-niśvāsāvirbhāvino'pauruṣeyasya tac-cāritvaṁ kim uta | tasmāt sākṣāc caranty eva śrutayaḥ | vakṣyate ca—kvacid ajayātmanā ca carato'nucaren nigamaḥ iti | tathā ca praṇavam uddiśyoktaṁ dvādaśe— sva-dhāmno brahmaṇaḥ sākṣād vācakaḥ paramātmanaḥ | sa sarva-mantropaniṣad veda-bījaṁ sanātanam || iti | śrutau ca—om ity etad brahmaṇo nediṣṭhaṁ nāma iti nediṣṭhaṁ lakṣaṇādi-vyavadhānaṁ vinety arthaḥ | ata eva kena ca prakāreṇa sākṣāc caranti sa kathyatām ity evaṁ rājābhiprāyaḥ | atra śabda-nirdeśyatve doṣas tv agre dyupatayaḥ ity atra parihāryaḥ | atha śrutiṣv api yāḥ kāścit trivarga-paratvena bahirmukhāḥ pratīyante, tāsām apy antarmukhatāyām eva paryavasānam | tathā hi—parameśvarasya satata-paramārtha-bahirmukhatā-parāhata-jīva-nikāya-viṣaya-kṛpā-vilāsa-paryavasāyi-niḥśvāsa-rūpāḥ śrutayaḥ prathamataḥ sva-viṣayakaṁ viśvāsaṁ janayitum adṛṣṭa-vastv-anabhijñān satataṁ dṛṣṭam aihikam evārtham īhamānāṁs tān prati tat-sampādakaṁ putreṣṭy-ādikaṁ vidadhati | tataś ca tena jāta-viśvāsān aihikasyātyantam asthiratvaṁ pradarśya, divyānanda-camatkāra-vicitrasya pāralaukika-svargādi-lakṣaṇa-tat-tat-kāmasya janake'gniṣṭomādau pravartayanti | tatas teṣāṁ nirantara-tad-abhyāsād dharma eva ruciṁ janayanti | atha labdha-dharma-rucīnāṁ śuddhāntaḥ-karaṇānāṁ tad-artha-vicāra-parāṇāṁ jagad apy anityam iti jñānavatāṁ saṁsāra-bhaya-dīnānāṁ nirvāṇānandābhilāṣaṁ sampādayanti | nirvāṇānandaś ca para-tattvāvirbhāva-rūpa eveti | tad uktam śrī-sūtena— dharmasya hy āpavargyasya nārtho'rthāyopakalpate | nārthasya dharmaikāntasya kāmo lābhāya hi smṛtaḥ || kāmasya nendriya-prītir lābho jīveta yāvatā | jīvasya tattva-jijñāsā nārtho yaś ceha karmabhiḥ || iti | tataś ca yathā buddhy-ādayo'ntarmukhatā-tāratamyena cic-chaktyāvirbhāvāt pare tattve tāratamyena caranti, tathā śruti-lakṣaṇaṁ vacanam api cic-chakti-prakāśānukrameṇa traiguṇya-viṣayatvam atikramya kevala-nairguṇya-viṣayam eva sat, tasmin nirguṇe tattve samyag eva carituṁ śaknoti, aguṇa-vṛttitvena yogyatvāt | tad uktaṁ dvādaśe praṇavam upalakṣya— tato'bhūt trivṛd oṁkāro yo'vyakta-prabhavaḥ svarāṭ | yat tal liṅgaṁ bhagavato brahmaṇaḥ paramātmanaḥ || iti || tatra tat tattvaṁ dvidhā sphurati—bhagavad-rūpeṇa, brahma-rūpeṇa ceti | cic-chaktir api dvidhā—tadīya-svayaṁ-prakāśādi-maya-bhakti-rūpeṇa, tan-maya-jñāna-rūpeṇa ca | tato bhakti-maya-śrutayo bhagavati caranti, jñāna-maya-śrutayo brahmaṇīti sāmānyataḥ siddhāntitam ||
Здесь он говорит ответ, данный Шри Шукадевой. Риши сказал:
«Разум, чувства, ум и жизненные силы у людей сотворил Владыка — ради предметов, ради бытия, ради себя и ради нетворения».
Разум и прочие облачения «у людей», то есть у джив, в них возлежащих, «Владыка», то есть высший Владыка, «сотворил» ради предметов и прочего, — а не люди сотворили их своим неведением; этим отвергнуто учение о превращении.
«Измеряются» — потому «предметы», то есть объекты; ради них. «Ради бытия»: бытие — дело, чей признак рождение; смысл — ради совершения дел, начиная с него. «Ради себя», идущего в иной мир, то есть ради вкушения себе тех и тех миров. «Ради нетворения», то есть ради устранения творения, ради освобождения. Так по порядку смысл четырёх слов: ради блага, закона, желания и освобождения.
И освобождение здесь надо знать двояким. Одно имеет облик пребывания одним лишь сознанием: так оно определено прозой, сказанной в пятой песни, что начинается с «по варнам предписанное — и избавление бывает», «который тот в Бхагаване» и далее и кончается «путём разбивания узла неведения, что причина разных путей». Другое имеет признаком явление достигаемой преданности, ибо оно есть соединение преданности, у которого нет иной причины. И там и там устраняется неведение, чей облик творение.
Сказанным выходит вот что: раз Сам Владыка сотворил разум и прочее у джив, что видятся достигающими того и того, ради того и того, — значит, Он и вложил в них пригодность быть вместилищем силы, доставляющей то и то.
И там силы, доставляющие троицу целей, — доли силы неведения, действия майи, чья природа творение: ведь природа их — дело, обращённое вовне, и они причина инаковости собственного облика и круговорота. А иная сила, доставляющая освобождение, чей облик нетворение, есть доля именно силы сознания: ведь облик её — знание и преданность, обращённые внутрь, и она причина пресечения инаковости собственного облика и круговорота.
И значит: покуда дживы отвращены от Бхагавана, дотоле — по проявлению одних лишь сил неведения, чья природа творение, — разум и прочее, где главенствуют они, именно со свойствами, и бессвойственного воочию не делают. Это так и есть. Когда же обращённость к Нему, тогда, по явлению в них силы сознания, они именно делают Его воочию. А раз это установлено, то и речь, состоящая из разума и прочего, достигает того же обхождения.
Это же здесь выведено неразличением, в конце: «То это описано, о царь, — тот вопрос, что был сделан нам тобою: как ум ходил бы в Брахмане, неуказуемом и бессвойственном».
Здесь «ум» — то есть сила сознания в разуме и прочем, состоящая из самого света Его непракритного облика высшего блаженства, таких свойств и прочего; а в речи — она же, составляющая то и то указание. Так и надо знать. Потому будет выведено: шрути ходят, имея опорою такой непракритный облик и прочее.
А раз так, то хождение к Бхагавану достигнуто и у человеческой речи. Как сказано: «в которой, хоть и нескладной, каждый стих…». А если так — что уж говорить о хождении там у речи нечеловеческой, что явлена самим выдохом Бхагавана и есть единая опора таких речей и прочего? Потому шрути ходят именно воочию. И будет сказано: «где-то писание ходит вслед за ходящим с неродившейся и с душою».
Так и в двенадцатой песни сказано об омкаре: «Она воочию называет Брахмана, Параматму Своей обители; она — тайна всех мантр, вечное семя Веды». И в шрути: «„ом“ — это ближайшее имя Брахмана». «Ближайшее» — то есть без посредства указательного и прочего. Потому и намерение царя таково: пусть будет сказано, каким же образом они ходят воочию. А изъян при указуемости словом будет отведён впереди, в «владыки неба».
Теперь: и те из шрути, что представляются обращёнными вовне, посвящёнными троице целей, — и они завершаются именно обращённостью внутрь. А именно: шрути, чей облик — выдох высшего Владыки, завершающийся игрою милости, предмет которой сонм джив, постоянно поражённых отвращённостью от высшей цели, — сперва, чтобы породить доверие к себе, предписывают жертву о сыне и прочее, доставляющее то здешнее благо, которого постоянно домогаются не знающие невиданной вещи, видящие лишь видимое. Затем тем, у кого доверие родилось, показав крайнюю нестойкость здешнего, побуждают их к агништоме и прочему, что порождает то и то желание потустороннего — неба и прочего, пёстрого дивом божественного блаженства. Затем непрестанным упражнением в том порождают у них вкус именно к закону. Затем у обретших вкус к закону, имеющих чистое внутреннее орудие, преданных обдумыванию его предмета, знающих, что и мир невечен, удручённых страхом круговорота, — доставляют стремление к блаженству угасания. А «блаженство угасания» есть не что иное, как облик явления высшей сущности.
О том и сказано Шри Сутой: «У закона, ведущего к избавлению, благо не служит ради блага; у блага, всецело преданного закону, не желание почитается прибытком; у желания прибыток не услада чувств, а лишь столько, сколько бы жил; у живущего же — искание сущности, а не благо, что здесь делами».
И потому: как разум и прочее, по явлению силы сознания, соразмерно обращённости внутрь соразмерно же ходят в высшей сущности, — так и речь, чей признак шрути, по порядку проявления силы сознания, превзойдя предметность трёх свойств и став имеющей предметом одну лишь бессвойственность, может ходить в той бессвойственной сущности вполне: она пригодна к тому действием не в свойствах.
О том сказано в двенадцатой песни, с указанием на пранаву: «Оттуда возник троякий омкара, самосветящийся, исток непроявленного, — тот, что признак Бхагавана, Брахмана, Параматмы».
И там сущность эта сияет двояко: обликом Бхагавана и обликом Брахмана. И сила сознания двояка: обликом преданности, состоящей из самого света Его и прочего, и обликом знания, состоящего из того же. Потому шрути, состоящие из преданности, ходят в Бхагаване, а состоящие из знания — в Брахмане. Так выведено в общем.
e681355ec680 · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Ответ не отменяет вопроса, а переносит его: дело не в том, каким действием слово держит предмет, а в том, из чего сделано само слово.
Разум, чувства и речь даны Владыкой, а не выдуманы неведением; потому в них может проявиться и сила сознания — и тогда бессвойственное досягаемо прямо.
Путь, каким Веда ведёт человека — сын, небо, закон, вкус к закону, страх круговорота, — показан как один непрерывный ход милости, а не как набор разных учений.