तद् एवम् एवाभिप्रायेण, स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः इत्यादाव् अन्तरङ्गान्तरङ्गैकैकात्म्यकथनान्ते, इदं पुच्छं प्रतिष्ठा, पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा, अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा, महः पुच्छं प्रतिष्ठा, ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इति श्रुत्युक्तायाः पञ्चम्या अपि प्रतिष्ठाया उपरि । श्रीगीतोपनिषदो यथा—ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् इति । अत्र ब्रह्मशब्दसन्निहितप्रतिष्ठाशब्देन सा श्रुतिः स्मर्यते । ततश् चैवम् एव व्याख्येयम् । हिशब्दः, मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ इत्य् अस्य निरन्तरप्राचीनवचनस्य हेतुताविवक्षया । अतो गुणातीतब्रह्मणः प्रकृतार्थत्वात् प्राचीनार्थहेतुवचनेऽस्मिन्न् उपचारेण तच्छब्दस्य ब्रह्मशक्तिरूपं हिरण्यगर्भरूपं वा अर्थान्तरम् अयुक्तं, किन्त्व् एवम् एव युक्तं । यथा— ननु त्वद्भक्त्या कथं निर्गुणब्रह्मधर्मप्राप्तिः, सा तु तदेकानुभवेन? तत्राह—ब्रह्मणो हीति । हि यस्मात् ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा इति परमप्रतिष्ठत्वेन श्रुतौ यत् प्रसिद्धं, तच् च तस्याम् एव श्रुतौ आनन्दमयाङ्गत्वेन दर्शितं तस्य पुच्छत्वरूपितब्रह्मणः । आनन्दमयोऽभ्यासात् इति सूत्रकारसम्मतपरब्रह्मभाव आनन्दमयाख्यः प्रचुरप्रकाशो रविर् इतिवत् प्रचुरश् चानन्दरूपः श्रीभगवान् अहं प्रतिष्ठा । यद्यपि ब्रह्मणो मम च न भिन्नवस्तुत्वं, तथापि श्रीभगवद्रूपेणैवोदिते मयि प्रतिष्ठात्वस्य परा काष्ठेत्य् अर्थः, स्वरूपशक्तिप्रकाशेनैव स्वरूपप्रकाशस्याप्य् आधिक्यार्हत्वात्, निर्विशेषब्रह्मप्रकाशस्याप्य् उपरि श्रीभगवत्प्रकाशश्रवणात् । अत एकस्यापि वस्तुनस् तथा तथा प्रकाशभेदो रजनीखण्डिनो ज्योतिषो मार्तण्डमण्डलतद्गतगभस्तिभेदवद् उत्प्रेक्ष्यः । अतो ब्रह्मप्रकाशस्यापि मदधीनत्वात् कैवल्यकामनया कृतेन मद्भजनेन ब्रह्मणि नीयमानो ब्रह्मधर्मम् अपि प्राप्नोतीत्य् अर्थः । अत्र श्रीविष्णुपुराणम् अपि सम्प्रवदते—शुभाश्रयः स चित्तस्य सवर्गस्य तथात्मनः इति । व्याख्यातं च तत्रापि स्वामिभिः—सवर्गस्यात्मनः परब्रह्मणोऽप्य् आश्रयः प्रतिष्ठा । तद् उक्तं भगवता ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् इति । अत्र च तैर् व्याख्यातम्—ब्रह्मणोऽहं प्रतिष्ठा घनीभूतं ब्रह्मैवाहम् । यथा घनीभूतप्रकाश एव सूर्यमण्डलं, तद्वद् इत्य् अर्थः । इति । अत्र च्विप्रत्ययस् तु तत्तदुपासकहृदि तत्प्रकाशस्याभूतत्वं ब्रह्मण उपचर्यते इतीत्थम् एव । अत्रैव प्रतिष्ठा प्रतिमेति टीका मत्सरकल्पिता । न हि तत्कृता, असम्बन्धत्वात् । न हि निराकारस्य ब्रह्मणः प्रतिमा सम्भवति । न च तत्प्रकाशस्य प्रतिमा सूर्यः । न चामृतस्याव्ययस्येत्याद्यनन्तरपादत्रयोक्तानां मोक्षादीनां प्रतिमात्वं घटते । न वा श्रुतिशैलीविष्णुपुराणयोः संवादितास्ति । तस्मान् न सादरणीया । यदि वादरणीया, तदा तच्छब्देनाप्य् आश्रय एव वाचनीयः । “प्रति” लक्षीकृत्य “माति” परिमितं भवति यत्रेति ।
tad evam evābhiprāyeṇa, sa vā eṣa puruṣo'nna-rasa-mayaḥ ity-ādāv antaraṅgāntaraṅgaikaikātmya-kathanānte, idaṁ pucchaṁ pratiṣṭhā, pṛthivī pucchaṁ pratiṣṭhā, atharvāṅgirasaḥ pucchaṁ pratiṣṭhā, mahaḥ pucchaṁ pratiṣṭhā, brahma pucchaṁ pratiṣṭhā iti śruty-uktāyāḥ pañcamyā api pratiṣṭhāyā upari | śrī-gītopaniṣado yathā—brahmaṇo hi pratiṣṭhāham iti | atra brahma-śabda-sannihita-pratiṣṭhā-śabdena sā śrutiḥ smaryate | tataś caivam eva vyākhyeyam | hi-śabdaḥ, māṁ ca yo'vyabhicāreṇa bhakti-yogena sevate | sa guṇān samatītyaitān brahma-bhūyāya kalpate || ity asya nirantara-prācīna-vacanasya hetutā-vivakṣayā | ato guṇātīta-brahmaṇaḥ prakṛtārthatvāt prācīnārtha-hetu-vacane'sminn upacāreṇa tac-chabdasya brahma-śakti-rūpaṁ hiraṇyagarbha-rūpaṁ vā arthāntaram ayuktaṁ, kintv evam eva yuktaṁ | yathā— nanu tvad-bhaktyā kathaṁ nirguṇa-brahma-dharma-prāptiḥ, sā tu tad-ekānubhavena? tatrāha—brahmaṇo hīti | hi yasmāt brahma-pucchaṁ pratiṣṭhā iti parama-pratiṣṭhatvena śrutau yat prasiddhaṁ, tac ca tasyām eva śrutau ānanda-mayāṅgatvena darśitaṁ tasya pucchatva-rūpita-brahmaṇaḥ | ānanda-mayo'bhyāsāt iti sūtra-kāra-sammata-para-brahma-bhāva ānanda-mayākhyaḥ pracura-prakāśo ravir itivat pracuraś cānanda-rūpaḥ śrī-bhagavān ahaṁ pratiṣṭhā | yadyapi brahmaṇo mama ca na bhinna-vastutvaṁ, tathāpi śrī-bhagavad-rūpeṇaivodite mayi pratiṣṭhātvasya parā kāṣṭhety arthaḥ, svarūpa-śakti-prakāśenaiva svarūpa-prakāśasyāpy ādhikyārhatvāt, nirviśeṣa-brahma-prakāśasyāpy upari śrī-bhagavat-prakāśa-śravaṇāt | ata ekasyāpi vastunas tathā tathā prakāśa-bhedo rajanī-khaṇḍino jyotiṣo mārtaṇḍa-maṇḍala-tad-gata-gabhasti-bhedavad utprekṣyaḥ | ato brahma-prakāśasyāpi mad-adhīnatvāt kaivalya-kāmanayā kṛtena mad-bhajanena brahmaṇi nīyamāno brahma-dharmam api prāpnotīty arthaḥ | atra śrī-viṣṇu-purāṇam api sampravadate—śubhāśrayaḥ sa cittasya sa-vargasya tathātmanaḥ iti | vyākhyātaṁ ca tatrāpi svāmibhiḥ—sa-vargasyātmanaḥ para-brahmaṇo'py āśrayaḥ pratiṣṭhā | tad uktaṁ bhagavatā brahmaṇo hi pratiṣṭhāham iti | atra ca tair vyākhyātam—brahmaṇo'haṁ pratiṣṭhā ghanībhūtaṁ brahmaivāham | yathā ghanībhūta-prakāśa eva sūrya-maṇḍalaṁ, tadvad ity arthaḥ | iti | atra cvi-pratyayas tu tat-tad-upāsaka-hṛdi tat-prakāśasyābhūtatvaṁ brahmaṇa upacaryate itīttham eva | atraiva pratiṣṭhā pratimeti ṭīkā matsara-kalpitā | na hi tat-kṛtā, asambandhatvāt | na hi nirākārasya brahmaṇaḥ pratimā sambhavati | na ca tat-prakāśasya pratimā sūryaḥ | na cāmṛtasyāvyayasyety-ādy-anantara-pāda-trayoktānāṁ mokṣādīnāṁ pratimātvaṁ ghaṭate | na vā śruti-śailī-viṣṇu-purāṇayoḥ saṁvāditāsti | tasmān na sādaraṇīyā | yadi vādaraṇīyā, tadā tac-chabdenāpy āśraya eva vācanīyaḥ | “prati” lakṣīkṛtya “māti” parimitaṁ bhavati yatreti |
Именно с тем же намерением, в конце изложения всё более внутреннего единства — «тот же этот Пуруша состоит из соков пищи» и далее, — после пятой опоры, названной в шрути словами «это хвост, опора», «земля — хвост, опора», «Атхарвангирасы — хвост, опора», «махас — хвост, опора», «Брахман — хвост, опора», — стоят прекрасные «Гита-упанишады»: «ведь Я опора Брахмана».
Здесь словом «опора», стоящим рядом со словом «Брахман», вспоминается то шрути. Потому и толковать надо так же.
Слово «ведь» стоит с намерением высказать причинность непосредственно предшествующего речения: «а кто служит Мне неуклонным сопряжением преданности, тот, превзойдя эти свойства, годен для становления Брахманом».
Потому, раз начатый предмет — Брахман, превзошедший свойства, в этом речении о причине прежнего смысла неуместно переносно понимать под словом «тот» иной смысл — облик силы Брахмана или облик Хираньягарбхи; уместно именно так.
А именно: «Но ведь как же Твоею преданностью обретается свойство бессвойственного Брахмана? Оно ведь бывает переживанием его одного». На это Он говорит: «ведь Брахмана» и далее. «Ведь», то есть поскольку, то, что известно в шрути как высшая опора, — «Брахман — хвост, опора», — и в том же шрути показано как часть состоящего из блаженства. То есть: того Брахмана, изображённого хвостом, Я — «опора»: Я, Шри Бхагаван, чьё состояние высшего Брахмана, именуемое «состоящим из блаженства», одобрено творцом сутр в словах «состоящий из блаженства — по повторению»; и чей облик — обильное блаженство, как солнце есть обильный свет.
Хотя у Брахмана и у Меня нет различной вещности, всё же высшая вершина опорности — во Мне, восшедшем именно в облике Шри Бхагавана; ибо проявление собственного облика достойно превосходства лишь при проявлении собственной силы, и ибо слышно о проявлении Шри Бхагавана выше проявления бескачественного Брахмана.
Потому и у одной вещи различие проявления так и этак надо мыслить подобно различию между светом, рассекающим ночь, кругом солнца и лучами, в нём находящимися.
Потому, раз и проявление Брахмана зависит от Меня, ведомый в Брахман поклонением Мне, совершаемым с желанием кайвальи, он обретает и свойство Брахмана.
Здесь согласно говорит и прекрасная «Вишну-пурана»: «он — благая опора ума с его сонмом, и так же души». И там Свами истолковали: «„души с сонмом“ — он опора, то есть основание, и высшего Брахмана. О том сказано Бхагаваном: „ведь Я опора Брахмана“».
И здесь ими истолковано: «„Я опора Брахмана“ — Я и есть сгустившийся Брахман; как сгустившийся свет и есть круг солнца, подобно тому».
А суффикс «чви» здесь применён переносно: в сердце тех и тех почитателей проявление Брахмана как бы «становится» — вот и всё.
А тика, будто «опора» здесь значит «изваяние», измышлена из зависти. И не ими она сделана, ибо несвязна. Ведь у бесформенного Брахмана изваяния быть не может; и солнце не изваяние его проявления; и не складывается, чтобы освобождение и прочее, названные в трёх следующих строках — «бессмертного, нетленного» и далее, — были изваянием; и нет согласия ни с образом шрути, ни с «Вишну-пураной». Потому она недостойна почтения.
А если её всё же чтить, то и тем словом надо называть именно опору: «прати» — имея в виду, «мати» — то, в чём бывает измерено.
94683aba5f66 · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Довод строится на одном слове «опора»: оно взято из шрути о пяти оболочках, где последним стоит Брахман.
Если Брахман — опора всего, а Он — опора Брахмана, счёт продолжен на один шаг.
Сравнение со светом, солнечным кругом и лучами объясняет, как одна вещь проявляется по-разному, не делясь.