तस्माद् अपाणिपादश्रुतेर् अपि यद् अनन्तस्वप्रकाशानन्दविग्रह एव भगवति तात्पर्यं, नान्यत्रेति प्रतिपादयन्ति— त्वम् अकरणः स्वराड् अखिलकारकशक्तिधरस् तव बलिम् उद्वहन्ति समदन्त्य् अजयानिमिषाः । वर्षभुजोऽखिलक्सितिपतेर् इव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्व् अधिकृता भवतश् चकिताः ॥ अयम् अर्थः—अत्र करणं नाम वास्यादिवत् कर्तृशक्तिप्रेरिततया कार्यकरं कर्तुर् भिन्नतमं केवलकरणत्वापन्नम् एव वस्त्व् अङ्गीकृतं, न तु स्वरूपत्वापन्नम् अपि यत् तद् अपि, यथा दहनादौ तच्छक्त्यादिकम्, गौणार्थत्वात्, स्वराट्पदनिरुक्तौ स्वेनेति तृतीयान्तपदस्य स्वरूपशक्ताव् एव पर्यवसानाच् च । ततो जीवस्य चिद्रूपत्वात् पाण्यादीनां स्वतो जडत्वात् तदधीनशक्तीनां तेषां भिन्नतमानां करणत्वं मुख्यार्थम् एव । ततोऽसौ तदासक्तत्वात् सकरणः । त्वं तु तदन्तर्यामी तदनासक्तत्वात् तदनपेक्षो यतः स्वराट् स्वरूपशक्त्यैव राजसे इति । तथा प्रलयकालावसाने, स्त्रिय उरुगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो वयम् अपि ते समाः समदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधाः ॥ इति विद्वद्गणगुरुभिर् अस्माभिर् अपि निजालम्बनत्वेन वर्ण्यमानपरमदिव्यकरणगणविचित्रोऽप्य् असौ अकरण एव । कुतः? स्वराट् स्वेन स्वरूपशक्तिविशेषसिद्धप्रादुर्भावविशेषेषेण स्वरूपेणैव तत्तत्करणतया राजसे । तेषां स्वरूपभूतत्वेन मुख्यकरणत्वायोगाद् इति भावः । अन्यथौपाधिकवस्तुद्वारा तवापि प्रकाशे कथं नाम स्वराट्त्वं सिध्येद् इति च । आनन्दमात्रम् अजरं पुराणम् एकं सन्तं बहुधा दृश्यमानं , नेह नानास्ति किञ्चन इत्यादिश्रुतेः, आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः इत्यादिस्मृतेश् च । ननु, मयि तथाभूतस्वरूपशक्तीनाम् अस्तितायां किं प्रमाणम्? तत्राहुः—अखिलकारकशक्तिधरः इति । अखिलेभ्यः प्राणिभ्यः कारकाणि करणानि चक्षुरादिगोलकानि, तेषु शक्तीश् चेन्द्रियाणि धरसि ददासीति, तथा सर्वेषु तेषु तत्तद्धारणात् तास् तु त्वयि स्वतःसिद्धा अव्ययाः पूर्णा एव सन्तीति भावः । तथा च श्रुतिः—प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षुः इति आद्या, स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्य् आद्या च । तद् उक्तम् एकादशे— यस्येन्द्रियस् तनुभृताम् उभयेन्द्रियाणि ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलभोज ईहा ॥ इति । अत एव विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम् इत्य् अत्र सूत्रकारोऽपि । तद् उक्तम् इत्य् अनेन श्रुतेस् तु शब्दमूलत्वात् इत्युक्तरीत्यैव श्रुत्येकगम्यं तर्कातीतं तस्य विकरणत्वं सकरणत्वं च साधितवान् । श्रुतिश् च—न तस्य कार्यं करणं च विद्यते इत्याद्या । अथवा, अखिलकारकशक्तिधरोऽपि त्वम् असाव् अकरण एवेत्य् अन्वयः । कुतः? स्वराड् इत्यादि । अतः सर्वतो विलक्षणमहिमत्वाद् अनिमिषा देवा इन्द्रादयस् तत्पूज्या विश्वसृजो ब्रह्मादयोऽपि तव तुभ्यं बलिम् उपहारं तद् उच्चैः शिरोभिर् वहन्ति । अजया तेषाम् अधिकारिण्या माययापि सहिताः । सापि आभासशक्तिरूपा स्वरूपानन्दशक्तिमयाय तुभ्यम् आत्मसम्पदुद्भावनार्थं बलिम् हरतीत्य् अर्थः । समदन्ति च मनुष्यैर् दत्तं हव्यकव्यादिलक्षणं बलिं भक्षयन्ति च । अत्र दृष्टान्तः—वर्षभुज इति । वर्षं खण्डमण्डलम् । कथं बलिम् उद्वहन्ति? तद् आहुः—विदधतीति । त्वदाज्ञापालनम् एव बलिहरणम् इत्य् अर्थः । भीषास्माद् वातः पवते भीषोदेति सूर्यः । भीषास्माद् अग्निश् चेन्द्रश् च मृत्युर् धावति पञ्चमः ॥ इति श्रुतेः । अथवा, ननु मम पाण्यादिकरणानां स्वरूपभूतत्वे युक्ति युक्तिं कथयतेत्य् अत आहुः—अनिमिषाः करणाधिष्ठातृदेवास् तव बलिम् उद्वहन्तीति । अजानजदेवत्वाद् विश्वसृजः विश्वेषां सृष्टिहेतवः । अन्ये तत्तदधिष्ठातृदेवताश्रयाद् एव करणैर् विषयं प्रकाशयितुं शक्नुवन्ति । त्वं पुनस् तेषाम् अप्य् आश्रय इति त्वत्करणानां स्वप्रकाशतापत्तेः स्वरूपभूतत्वम् एवेति । अथाप्य् आस्तां महाशक्तिर् मायैवाश्रय इत्य् अत आहुः—अजया इति । ननु जीवा अपि निजेन्द्रियाधिष्ठातॄणाम् आश्रया भवन्ति । तत्राहुः—विदधति इति । विषयभोगद्वारेष्व् इन्द्रियेषु भवता विश्वपतिना दत्ताधिकाराणां देवानाम् एवाधिकार्याः कतिपयग्रामभौमिका इव जीवा इति न तेषाम् आश्रयाः, किन्तु भवान् एव तेषाम् अधिकारकत्वाद् आश्रय इति भावः ॥ ॥
tasmād apāṇi-pāda-śruter api yad ananta-svaprakāśānanda-vigraha eva bhagavati tātparyaṁ, nānyatreti pratipādayanti— tvam akaraṇaḥ svarāḍ akhila-kāraka-śakti-dharas tava balim udvahanti samadanty ajayānimiṣāḥ | varṣa-bhujo'khila-ksitipater iva viśva-sṛjo vidadhati yatra ye tv adhikṛtā bhavataś cakitāḥ || ayam arthaḥ—atra karaṇaṁ nāma vāsyādivat kartṛ-śakti-preritatayā kārya-karaṁ kartur bhinnatamaṁ kevala-karaṇatvāpannam eva vastv aṅgīkṛtaṁ, na tu svarūpatvāpannam api yat tad api, yathā dahanādau tac-chakty-ādikam, gauṇārthatvāt, svarāṭ-pada-niruktau sveneti tṛtīyānta-padasya svarūpa-śaktāv eva paryavasānāc ca | tato jīvasya cid-rūpatvāt pāṇy-ādīnāṁ svato jaḍatvāt tad-adhīna-śaktīnāṁ teṣāṁ bhinnatamānāṁ karaṇatvaṁ mukhyārtham eva | tato'sau tad-āsaktatvāt sa-karaṇaḥ | tvaṁ tu tad-antaryāmī tad-anāsaktatvāt tad-anapekṣo yataḥ svarāṭ svarūpa-śaktyaiva rājase iti | tathā pralaya-kālāvasāne, striya urugendra-bhoga-bhuja-daṇḍa-viṣakta-dhiyo vayam api te samāḥ samadṛśo'ṅghri-saroja-sudhāḥ || iti vidvad-gaṇa-gurubhir asmābhir api nijālambanatvena varṇyamāna-parama-divya-karaṇa-gaṇa-vicitro'py asau akaraṇa eva | kutaḥ? svarāṭ svena svarūpa-śakti-viśeṣa-siddha-prādurbhāva-viśeṣeṣeṇa svarūpeṇaiva tat-tat-karaṇatayā rājase | teṣāṁ svarūpa-bhūtatvena mukhya-karaṇatvāyogād iti bhāvaḥ | anyathaupādhika-vastu-dvārā tavāpi prakāśe kathaṁ nāma svarāṭtvaṁ sidhyed iti ca | ānanda-mātram ajaraṁ purāṇam ekaṁ santaṁ bahudhā dṛśyamānaṁ , neha nānāsti kiñcana ity-ādi-śruteḥ, ānanda-mātra-kara-pāda-mukhodarādiḥ ity-ādi-smṛteś ca | nanu, mayi tathābhūta-svarūpa-śaktīnām astitāyāṁ kiṁ pramāṇam? tatrāhuḥ—akhila-kāraka-śakti-dharaḥ iti | akhilebhyaḥ prāṇibhyaḥ kārakāṇi karaṇāni cakṣur-ādi-golakāni, teṣu śaktīś cendriyāṇi dharasi dadāsīti, tathā sarveṣu teṣu tat-tad-dhāraṇāt tās tu tvayi svataḥ-siddhā avyayāḥ pūrṇā eva santīti bhāvaḥ | tathā ca śrutiḥ—prāṇasya prāṇam uta cakṣuṣaś cakṣuḥ iti ādyā, svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca ity ādyā ca | tad uktam ekādaśe— yasyendriyas tanu-bhṛtām ubhayendriyāṇi jñānaṁ svataḥ śvasanato bala-bhoja īhā || iti | ata eva vikaraṇatvān neti cet tad uktam ity atra sūtrakāro'pi | tad uktam ity anena śrutes tu śabda-mūlatvāt ity-ukta-rītyaiva śruty-eka-gamyaṁ tarkātītaṁ tasya vikaraṇatvaṁ sakaraṇatvaṁ ca sādhitavān | śrutiś ca—na tasya kāryaṁ karaṇaṁ ca vidyate ity-ādyā | athavā, akhila-kāraka-śakti-dharo'pi tvam asāv akaraṇa evety anvayaḥ | kutaḥ? svarāḍ ity-ādi | ataḥ sarvato vilakṣaṇa-mahimatvād animiṣā devā indrādayas tat-pūjyā viśva-sṛjo brahmādayo'pi tava tubhyaṁ balim upahāraṁ tad uccaiḥ śirobhir vahanti | ajayā teṣām adhikāriṇyā māyayāpi sahitāḥ | sāpi ābhāsa-śakti-rūpā svarūpānanda-śakti-mayāya tubhyam ātma-sampad-udbhāvanārthaṁ balim haratīty arthaḥ | samadanti ca manuṣyair dattaṁ havya-kavyādi-lakṣaṇaṁ baliṁ bhakṣayanti ca | atra dṛṣṭāntaḥ—varṣa-bhuja iti | varṣaṁ khaṇḍa-maṇḍalam | kathaṁ balim udvahanti? tad āhuḥ—vidadhatīti | tvad-ājñā-pālanam eva bali-haraṇam ity arthaḥ | bhīṣāsmād vātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ | bhīṣāsmād agniś cendraś ca mṛtyur dhāvati pañcamaḥ || iti śruteḥ | athavā, nanu mama pāṇy-ādi-karaṇānāṁ svarūpa-bhūtatve yukti yuktiṁ kathayatety ata āhuḥ—animiṣāḥ karaṇādhiṣṭhātṛ-devās tava balim udvahantīti | ajānaja-devatvād viśva-sṛjaḥ viśveṣāṁ sṛṣṭi-hetavaḥ | anye tat-tad-adhiṣṭhātṛ-devatāśrayād eva karaṇair viṣayaṁ prakāśayituṁ śaknuvanti | tvaṁ punas teṣām apy āśraya iti tvat-karaṇānāṁ sva-prakāśatāpatteḥ svarūpa-bhūtatvam eveti | athāpy āstāṁ mahā-śaktir māyaivāśraya ity ata āhuḥ—ajayā iti | nanu jīvā api nijendriyādhiṣṭhātṝṇām āśrayā bhavanti | tatrāhuḥ—vidadhati iti | viṣaya-bhoga-dvāreṣv indriyeṣu bhavatā viśva-patinā dattādhikārāṇāṁ devānām evādhikāryāḥ katipaya-grāma-bhaumikā iva jīvā iti na teṣām āśrayāḥ, kintu bhavān eva teṣām adhikārakatvād āśraya iti bhāvaḥ || ||
Потому и шрути «без рук и ног» имеет в виду именно Бхагавана, чей образ — бесконечное самосветящееся блаженство, а не что-то иное; о том они и утверждают:
«Ты без орудий, самосветящийся, держатель всех орудий и сил; немигающие вместе с аджей несут Тебе дань и вкушают её; и творцы вселенной, поставленные над чем-либо, исполняют это в страхе пред Тобою — как правители областей перед владыкою всей земли».
Смысл таков. «Орудием» здесь принята вещь, подобная теслу: побуждаемая силою деятеля, она творит дело, крайне отлична от деятеля и достигла одной лишь орудийности, — а не то, что стало самим его обликом, как сила огня и прочее в огне: то было бы переносным смыслом. И в объяснении слова «самосветящийся» слово «собою», стоящее в третьем падеже, завершается именно на собственной силе.
Потому у души, раз она по облику сознание, а руки и прочее сами по себе косны, — орудийность тех, крайне отличных, и зависимых от них сил есть прямой смысл. Потому она, привязанная к ним, и есть «с орудиями». Ты же, их Внутренний Правитель, к ним не привязан и в них не нуждаешься, ибо Ты «самосветящийся» — сияешь именно собственною силой.
И в конце времени уничтожения: «мы, женщины, чей разум прилепился к рукам-палицам тела великого змея, тоже равны Твоим — равно видящим нектар лотоса Твоих стоп». Итак, этот Самый, дивный сонмом крайне дивных орудий, который и нами, учителями сонма учёных, описывается как наша опора, — Он же и «без орудий». Отчего? «Самосветящийся»: Ты «сияешь» собою, то есть собственным обликом, особым явлением, данным особостью собственной силы, — сияешь как те и те орудия. Смысл: раз они суть собственный Его облик, прямая орудийность к ним неуместна. Иначе, если бы Ты проявлялся через привнесённую вещь, как же доказалась бы Твоя самосветимость?
Ибо шрути: «одно блаженство, нестареющее, древнее»; «одного сущего, видимого многообразно»; «нет здесь никакого множества» и далее; и смрити: «одно блаженство — руки, ноги, лицо, чрево и прочее» и далее.
«Но какое свидетельство тому, что во Мне есть такие собственные силы?» На это они говорят: «держатель всех орудий и сил». То есть: всем живым Ты «держишь», то есть даёшь, «орудия» — глазные яблоки и прочие вместилища, — и «силы» в них, то есть чувства. И раз Ты держишь то и то во всех них, смысл тот, что в Тебе они даны сами собою, нетленны и полны. Так и шрути: «дыхание дыхания и глаз глаза» и прочие; «естественны знание, сила и действие» и прочие. О том сказано в одиннадцатой песни:
«У кого чувства — оба рода чувств носящих тела, знание — само собою, сила — от дышащего, усилие — Вкушающий».
Потому и сутракарин в сутре «если скажут: нет, ибо Он без орудий, — то сказано». Словами «то сказано» он, по обычаю сказанного в «шрути же — происхождением от слова», доказал, что и бесорудийность Его, и сорудийность постижимы одним лишь шрути и превосходят рассуждение. И шрути: «нет у Него ни дела, ни орудия» и прочие.
Или иначе, связь такова: хоть Ты и «держатель всех орудий и сил», Тот же Ты и «без орудий». Отчего? «Самосветящийся» и далее.
Потому, раз величие Его отлично от всего, «немигающие», то есть боги — Индра и прочие, — и «творцы вселенной», то есть чтимые ими Брахма и прочие, «несут» «Тебе» «дань», то есть подношение, высоко на головах. «С аджей» — вместе и с майей, властвующей над ними. И она, имеющая обликом силу отблеска, несёт дань Тебе, состоящему из силы собственного блаженства, чтобы явить своё богатство. «И вкушают» — то есть едят данную людьми дань, что имеет признаком хавью, кавью и прочее.
Пример тому: «правители областей». «Варша» — часть круга земли. А как же они несут дань? О том говорят: «исполняют». То есть принесение дани и есть исполнение Твоего веления. По шрути: «из страха пред Ним веет ветер, из страха восходит солнце, из страха пред Ним бегут огонь, Индра и смерть пятою».
Или иначе: «но скажите же довод тому, что руки и прочие Мои орудия суть собственный Мой облик». На это они говорят: «немигающие», то есть боги, правящие орудиями, «несут Тебе дань». «Творцы вселенной» — причины творения вселенных, ибо они боги, рождённые от Аджи. Иные способны осветить предмет орудиями лишь опираясь на тех и тех правящих божеств; а Ты — опора и для них: потому орудия Твои светятся сами собою, и значит, они суть собственный Твой облик.
«Но пусть опорою будет великая сила — сама майя». На это они говорят: «с аджей».
«Но ведь и души бывают опорами тех, кто правит их чувствами». На это они говорят: «исполняют». То есть: во вратах вкушения предметов — в чувствах — власть получили от Тебя, владыки вселенной, боги, и души им же подвластны, как земледержцы нескольких деревень; потому души им не опоры, а опора — Ты, ибо это Ты наделяешь властью.
18212d7d21e9 · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Слово «орудие» разобрано строго: орудие — то, что отлично от деятеля и само по себе косно.
Потому рук и глаз в этом смысле у Него нет, хотя руки и глаза есть: они не орудия, а Он Сам.
Отсюда и лестница: боги над чувствами, майя над богами, Он над всеми — не порядок власти, а довод от самосветимости.