परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिकः ॥ इत्य् एकादशोक्तरीत्या कैवल्याख्ये केवलानुभवानन्दे आत्मनि स्वस्वरूपे स्थितः अनुभूतस्वरूपसुख इत्य् अर्थः । तद् उक्तं षष्ठे देवैर् अपि—स्वयम् उपलब्धनिजसुखानुभवो भवान् इति । सन्दोहशब्देन चैकादशे वैचित्री दर्शिता, सा च शक्तिवैचित्र्याद् एव भवतीति । अत एवम् अस्त्य् एव स्वरूपशक्तिः । प्रकृतिर् नामात्र मायायास् त्रैगुण्यम् । एवम् एव शक्तित्रयविवृतिः स्वामिभिर् एव दर्शिता । तथा हि श्रीदेवहूतिवाक्ये— परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् । आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥ इत्य् अत्र । परं परमेश्वरम् । तत्र हेतुः—स्वच्छन्दाः शक्तयो यस्य । ता एवाह—प्रधानं प्रकृतिरूपम्, पुरुषं तदधिष्ठातारम्, महान्तं महत्तत्त्वस्वरूपम्, कालं तेषां क्षोभकम्, त्रिवृतम् अहङ्कारभूतम्, लोकात्मकं तत्पालात्मकं च । तद् एवं मायया प्रधानादिरूपताम् उक्त्वा चिच्छक्त्या निष्प्रपञ्चताम् आह । आत्मानुभूत्या चिच्छक्त्यानुगतः स्वस्मिन् लीनः प्रपञ्चो यस्य तम् । कविं सर्वज्ञं प्रधानाद्याविर्भावसाक्षिणम् इत्य् अर्थः इति । अत्र पुरुषस्यापि मायान्तःपातित्वं तदधिष्ठातृतयोपचर्यत एव । वस्तुतस् तस्य तु तस्याः परत्वम् । तथा श्रीकपिलदेववाक्ये— अनादिर् आत्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर् विश्वं येन समन्वितम् ॥ इति नामस्वरूपयोर् निरूपणेन महासंहितायाम् अपि विविक्तं तत् त्रिशक्ति— श्रीर् भूर् दुर्गेति या भिन्ना जीवमाया महात्मनः । आत्ममाया तदिच्छा स्यात् गुणमाया जडात्मिका ॥ इति । अस्यार्थः—श्रीर् अत्र जगत्पालनशक्तिः, भूस् तत्सृष्टिशक्तिः, दुर्गा तत्प्रलयशक्तिः । तत्तद्रूपेन या भेदं प्राप्ता, सा जीवविषया तच्छक्तिर् जीवमायेत्य् उच्यते । पाद्मे श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे—अहम् एव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर् गुणैः इत्य् एतद्वाक्यानन्तरं— ततः सर्वेऽपि ते देवाः श्रुत्वा तद्वाक्यचोदिताः । गौरीं लक्ष्मीं धरां चैव प्रणेमुर् भक्तितत्पराः ॥ इति । एकादशे च— एषा माया भगवतः सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ इति । आत्ममाया स्वरूपशक्तिः ।
parāvarāṇāṁ parama āste kaivalya-saṁjñitaḥ | kevalānubhavānanda-sandoho nirupādhikaḥ || ity ekādaśokta-rītyā kaivalyākhye kevalānubhavānande ātmani sva-svarūpe sthitaḥ anubhūta-svarūpa-sukha ity arthaḥ | tad uktaṁ ṣaṣṭhe devair api—svayam upalabdha-nija-sukhānubhavo bhavān iti | sandoha-śabdena caikādaśe vaicitrī darśitā, sā ca śakti-vaicitryād eva bhavatīti | ata evam asty eva svarūpa-śaktiḥ | prakṛtir nāmātra māyāyās traiguṇyam | evam eva śakti-traya-vivṛtiḥ svāmibhir eva darśitā | tathā hi śrī-devahūti-vākye— paraṁ pradhānaṁ puruṣaṁ mahāntaṁ kālaṁ kaviṁ tri-vṛtaṁ loka-pālam | ātmānubhūtyānugata-prapañcaṁ svacchanda-śaktiṁ kapilaṁ prapadye || ity atra | paraṁ parameśvaram | tatra hetuḥ—svacchandāḥ śaktayo yasya | tā evāha—pradhānaṁ prakṛti-rūpam, puruṣaṁ tad-adhiṣṭhātāram, mahāntaṁ mahat-tattva-svarūpam, kālaṁ teṣāṁ kṣobhakam, trivṛtam ahaṅkāra-bhūtam, lokātmakaṁ tat-pālātmakaṁ ca | tad evaṁ māyayā pradhānādi-rūpatām uktvā cic-chaktyā niṣprapañcatām āha | ātmānubhūtyā cic-chaktyānugataḥ svasmin līnaḥ prapañco yasya tam | kaviṁ sarvajñaṁ pradhānādy-āvirbhāva-sākṣiṇam ity arthaḥ iti | atra puruṣasyāpi māyāntaḥpātitvaṁ tad-adhiṣṭhātṛtayopacaryata eva | vastutas tasya tu tasyāḥ paratvam | tathā śrī-kapila-deva-vākye— anādir ātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ | pratyag-dhāmā svayaṁ-jyotir viśvaṁ yena samanvitam || iti nāma-svarūpayor nirūpaṇena mahā-saṁhitāyām api viviktaṁ tat tri-śakti— śrīr bhūr durgeti yā bhinnā jīva-māyā mahātmanaḥ | ātma-māyā tad-icchā syāt guṇa-māyā jaḍātmikā || iti | asyārthaḥ—śrīr atra jagat-pālana-śaktiḥ, bhūs tat-sṛṣṭi-śaktiḥ, durgā tat-pralaya-śaktiḥ | tat-tad-rūpena yā bhedaṁ prāptā, sā jīva-viṣayā tac-chaktir jīva-māyety ucyate | pādme śrī-kṛṣṇa-satyabhāmā-saṁvāde—aham eva tridhā bhinnā tiṣṭhāmi trividhair guṇaiḥ ity etad-vākyānantaraṁ— tataḥ sarve'pi te devāḥ śrutvā tad-vākya-coditāḥ | gaurīṁ lakṣmīṁ dharāṁ caiva praṇemur bhakti-tat-parāḥ || iti | ekādaśe ca— eṣā māyā bhagavataḥ sṛṣṭi-sthity-anta-kāriṇī | trivarṇā varṇitāsmābhiḥ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi || iti | ātma-māyā svarūpa-śaktiḥ |
…«в кайвалье»: по обычаю, сказанному в одиннадцатой песни — «Высших и низших высший пребывает, именуемый кайвальей, безусловное множество одного лишь переживания-блаженства», — то есть «в Себе», в своей природе, «пребывающий»; смысл тот, что счастье собственной природы Им пережито. О том и в шестой сказано богами: «Тобою самим обретено переживание собственного счастья». А словом «множество» в одиннадцатой показана пестрота, и бывает она именно от пестроты силы. Стало быть, собственная сила есть.
«Пракрити» же здесь по имени — трёхгунность майи.
Так же раскрытие трёх сил показано и самими Свами. А именно, в слове Шри Девахути: «К высшему прихожу я, к Капиле — к прадхане, Пуруше, махату, времени, мудрецу, трояко свитому, хранителю миров, чей мир вобран самопереживанием, чьи силы своевольны». Здесь «высшего» — Парамешвару; причина тому: «у кого силы своевольны». Их он и излагает: «прадхану» — ту, чей облик пракрити; «Пурушу» — правящего ею; «махат» — того, чья природа махат-таттва; «время» — их возмутителя; «трояко свитого» — того, чьё существо аханкара; и того, чьё существо миры и их хранитель.
Сказав так о Его облике прадханы и прочего через майю, он излагает силою сознания и Его беспроявленность: «самопереживанием» — то есть того, чей мир вобран силою сознания и растворён в Нём самом; «мудреца» — всеведущего, свидетеля явления прадханы и прочего. Таков смысл.
Здесь и о Пуруше говорится, что он попадает в майю, но говорится переносно — по тому, что он ею правит; на деле же Он её превосходит. Так и в слове Шри Капила-девы: «Безначальная душа, Пуруша, бескачественный, выше пракрити, чьё сияние обращено внутрь, самосветящийся, кем пронизан мир».
Изложением имени и природы различена та троица сил и в «Маха-самхите»: «Шри, Бху, Дурга — вот разделённая майя дживы у Великого душою; собственная майя — Его воля; майя качеств — та, чьё существо косно».
Смысл этого таков. «Шри» здесь — сила хранения мира, «Бху» — сила его творения, «Дурга» — сила его растворения. Та, что обрела разделение в том и этом облике, есть Его сила, имеющая предметом дживу, и зовётся майей дживы. В «Падме», в беседе Шри Кришны и Сатьябхамы, вслед за речением «Я, разделённая трояко, пребываю в трёх качествах» сказано: «Затем все те боги, услышав и побуждённые тем речением, поклонились Гаури, Лакшми и Дхаре, преданные бхакти». И в одиннадцатой: «Эта майя Бхагавана, творящая творение, стояние и конец, трёхцветная, описана нами; что ещё желаешь слушать?»
«Собственная майя» — собственная сила.
c43086eff354 · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Три богини названы тремя силами, и это не иносказание: у каждой своё дело в мире.
При этом «майя дживы» и «собственная майя» разведены строго: одна о мире, другая о Нём.
А о Пуруше сказано осторожно — он в майе лишь переносно, по тому, что ею правит.