ननु यद्य् अहं प्रलयोदधिशायी नारायणः स्यां, तर्हि मत्तस् त्वम् उत्पन्नोऽसीत्य् अपि घटते । तत् त्व् अन्यथैवेत्य् आशङ्क्याह— नारायणस् त्वं न हि सर्वदेहिनाम् आत्मास्य् अधीशाखिललोकसाक्षी । नारायणोऽङ्गं नरभूजलायनात् तच् चापि सत्यं न तवैव माया ॥ हे अधीश! ईशस्य सर्वान्तर्यामिणो नारायणस्याप्य् उपरि वर्तमान! हे भगवन्! इत्य् अर्थः । हि निश्चितं । स नारायणस् त्वं नासि, किन्तु नारायणोऽसौ तवैवाङ्गम् अंशः । यद्यप्य् एवम् अथापि मम तदङ्गोत्पन्नत्वाद् अङ्गिनस् त्वत्त एवोत्पत्तिर् इति भावः । कथम् असौ नारायण उच्यते? कथं वा मम तस्माद् वैलक्षण्यम्? तत्रह—योऽसौ देहिनाम् आत्मा अन्तर्यामिपुरुषः । अत एव नारस्य जीवसमूहस्य अयम् आश्रयो यत्रेति तस्य नारायणत्वं, साक्साद् भगवतस् तव तु तदन्तर्यामितायाम् अप्य् औदासीन्यम् इति भावः । किं च, अखिललोकसाक्षी, यस्मात् अखिलं लोकं साक्षात् पश्यति, तस्मान् नारम् अयते जानातीति नारायणोऽसौ, त्वं पुनस् तेनांशेनैव तद्द्रष्टा, न तु साक्षाद् इति तस्माद् विलक्षण इत्य् अर्थः । तर्हि स नारायणस् त्वं न भवसीति, ममाप्य् अन्यथा नारायणत्वम् अस्तीति भवताभिप्रेतं । तत् कथम्? इत्य् अस्योत्तरं तेनैव सम्बोधनेन व्यञ्जयति—अधीशेति । ईशः प्रवर्तकः । ततश् च नारस्य अयनं प्रवृत्तिर् यस्मात्, स नारायणः । ततोऽप्य् अधिकैश्वर्याद् अधीशस् त्वम् अपि नारायणः, यथा मण्डलेश्वरोऽपि नृपतिस् तेषाम् अधिपोऽपि नृपतिर् इति । श्रीकृष्णस्यैव साक्षात्स्वयंभगवत्त्वेन तस्माद् अपि परत्वं कृष्णसन्दर्भे प्रबन्धेन दर्शयिष्यते । ननु, नराज् जातानि तत्त्वानि नाराणीति विदुर् बुधाः । तस्य तान्य् अयनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ इति, तथा, आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ इति तस्यापि नारायणत्वम् अन्यथाप्रसिद्धम् इत्य् आशङ्क्याह—नरभूजलायनात् तच् चापीति । नराद् उद्भूता येऽर्थास् तथा नराज् जातं यज् जलं, तदयनात् यच् च तच् चापि नारायणत्वं भवति । तर्हि कथं प्रसिद्धिपरित्यागेनान्यथा निर्वक्षि? इत्य् अत आह—सत्यं नेति । तत्प्रलयोदधिजलाद्याश्रयत्वं सत्यं न, किन्तु तथाज्ञानं तवैव मायेत्य् अर्थः । मायात्र प्रतारणशक्तिः, माया दम्भे कृपायां च इति विश्वप्रकाशात् । दुर्वितर्क्यस्वरूपशक्त्यैव परिच्छिन्नापरिच्छिन्नायास् त्वन्मूर्तेर् जलादिभिर् अपरिच्छेदाद् इति भावः । श्लोकचतुष्टयेऽस्मिन् यस्य नारायणस्यान्ततं मदादिकं सर्वम् एव जगत्, सोऽपि तवान्तर्भूत इति तात्पर्यम् । नारायणस्य तादृशत्वे मन्त्रवर्णः— यच् च किञ्चिज् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर् बहिश् च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥ इति ॥
nanu yady ahaṁ pralayodadhi-śāyī nārāyaṇaḥ syāṁ, tarhi mattas tvam utpanno'sīty api ghaṭate | tat tv anyathaivety āśaṅkyāha— nārāyaṇas tvaṁ na hi sarva-dehinām ātmāsy adhīśākhila-loka-sākṣī | nārāyaṇo'ṅgaṁ nara-bhū-jalāyanāt tac cāpi satyaṁ na tavaiva māyā || he adhīśa! īśasya sarvāntaryāmiṇo nārāyaṇasyāpy upari vartamāna! he bhagavan! ity arthaḥ | hi niścitaṁ | sa nārāyaṇas tvaṁ nāsi, kintu nārāyaṇo'sau tavaivāṅgam aṁśaḥ | yadyapy evam athāpi mama tad-aṅgotpannatvād aṅginas tvatta evotpattir iti bhāvaḥ | katham asau nārāyaṇa ucyate? kathaṁ vā mama tasmād vailakṣaṇyam? tatraha—yo'sau dehinām ātmā antaryāmi-puruṣaḥ | ata eva nārasya jīva-samūhasya ayam āśrayo yatreti tasya nārāyaṇatvaṁ, sāksād bhagavatas tava tu tad-antaryāmitāyām apy audāsīnyam iti bhāvaḥ | kiṁ ca, akhila-loka-sākṣī, yasmāt akhilaṁ lokaṁ sākṣāt paśyati, tasmān nāram ayate jānātīti nārāyaṇo'sau, tvaṁ punas tenāṁśenaiva tad-draṣṭā, na tu sākṣād iti tasmād vilakṣaṇa ity arthaḥ | tarhi sa nārāyaṇas tvaṁ na bhavasīti, mamāpy anyathā nārāyaṇatvam astīti bhavatābhipretaṁ | tat katham? ity asyottaraṁ tenaiva sambodhanena vyañjayati—adhīśeti | īśaḥ pravartakaḥ | tataś ca nārasya ayanaṁ pravṛttir yasmāt, sa nārāyaṇaḥ | tato'py adhikaiśvaryād adhīśas tvam api nārāyaṇaḥ, yathā maṇḍaleśvaro'pi nṛpatis teṣām adhipo'pi nṛpatir iti | śrī-kṛṣṇasyaiva sākṣāt-svayaṁ-bhagavattvena tasmād api paratvaṁ kṛṣṇa-sandarbhe prabandhena darśayiṣyate | nanu, narāj jātāni tattvāni nārāṇīti vidur budhāḥ | tasya tāny ayanaṁ pūrvaṁ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || iti, tathā, āpo nārā iti proktā āpo vai nara-sūnavaḥ | ayanaṁ tasya tāḥ pūrvaṁ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || iti tasyāpi nārāyaṇatvam anyathā-prasiddham ity āśaṅkyāha—nara-bhū-jalāyanāt tac cāpīti | narād udbhūtā ye'rthās tathā narāj jātaṁ yaj jalaṁ, tad-ayanāt yac ca tac cāpi nārāyaṇatvaṁ bhavati | tarhi kathaṁ prasiddhi-parityāgenānyathā nirvakṣi? ity ata āha—satyaṁ neti | tat-pralayodadhi-jalādy-āśrayatvaṁ satyaṁ na, kintu tathā-jñānaṁ tavaiva māyety arthaḥ | māyātra pratāraṇa-śaktiḥ, māyā dambhe kṛpāyāṁ ca iti viśva-prakāśāt | durvitarkya-svarūpa-śaktyaiva paricchinnāparicchinnāyās tvan-mūrter jalādibhir aparicchedād iti bhāvaḥ | śloka-catuṣṭaye'smin yasya nārāyaṇasyāntataṁ mad-ādikaṁ sarvam eva jagat, so'pi tavāntarbhūta iti tātparyam | nārāyaṇasya tādṛśatve mantra-varṇaḥ— yac ca kiñcij jagat sarvaṁ dṛśyate śrūyate'pi vā | antar bahiś ca tat sarvaṁ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ || iti ||
— Но ведь если бы я был Нараяной, возлежащим в океане потопа, то состоятельно было бы и то, что Ты рождён от меня. А дело обстоит совсем иначе.
Заподозрив это, он говорит:
«Ведь Нараяна — не Ты; Ты душа всех воплощённых, о Верховный, свидетель всех миров. Нараяна — Твоя часть, ибо он обиталище вод, возникших из нары; и это истинно, а не одна лишь Твоя майя».
«О Верховный» — то есть пребывающий выше и Владыки, внутреннего правителя всего, Нараяны; о Бхагаван. «Ведь» — несомненно. Тот Нараяна — не Ты; но тот Нараяна есть именно Твоя «часть», доля. И хотя это так, смысл тот, что, раз я рождён от Его части, рождение моё — именно от Тебя, целого.
— Как же он называется Нараяной? И чем моё от него отличие?
— На то он говорит: «который он — душа воплощённых», внутренний правитель Пуруша. Потому он и Нараяна: «нара» — множество джив, и он — то, в чём их прибежище. А Ты, Сам Бхагаван, к этому внутреннему правительству безучастен.
Более того: «свидетель всех миров» — оттого что прямо видит весь мир, он и «нару ведает», то есть знает; потому он Нараяна. А Ты — зритель того лишь через ту часть, а не прямо; тем от него и отличен.
— Тогда, стало быть, ты подразумеваешь, что Ты не тот Нараяна и что у меня Нараяново имя иначе. Как же так?
— Ответ на это он являет тем самым обращением: «о Верховный». «Владыка» — движитель; и тот, от кого ход, то есть деятельность нары, есть Нараяна. А Ты, по большему владычеству «Верховный», — тоже Нараяна: как и правитель области царь, и государь их — тоже царь. А что Сам Шри Кришна, будучи прямо Самим Бхагаваном, и того превосходит, будет показано связным изложением в «Кришна-сандарбхе».
— Но ведь Нараяново имя у него известно и иначе: «Начала, рождённые от нары, мудрые знают как „нары“; они были прежде его обителью, потому и назван Нараяной»; и «Воды названы „нара“, ибо воды — дети нары; они были прежде его обителью, потому и назван Нараяной».
— Заподозрив это, он говорит: «ибо он обиталище вод, возникших из нары; и это». То есть предметы, возникшие от нары, и вода, рождённая от нары, — и оттого, что он их обиталище, Нараяново имя тоже бывает.
— Тогда зачем ты, оставив известное, толкуешь иначе?
— На то он говорит: «истинно, а не». То есть: прибежищем вод океана потопа и прочего он истинно не является; но такое знание — лишь Твоя майя. Майя здесь — сила обманывать, по «Вишва-пракаше»: «майя — в обмане и в милости». Смысл тот, что труднопомыслимою Твоею собственною силой образ Твой, и ограниченный и неограниченный, водами и прочим не ограничивается.
Средоточие этой четверицы стихов таково: и тот Нараяна, внутри которого весь мир, начиная с меня, тоже включён в Тебя. А что Нараяна таков, говорит слово мантры: «Что бы ни виделось и ни слышалось из всего мира — всё то, и внутри и снаружи проникнув, пребывает Нараяна».
1117ca12a496 · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Спор идёт об имени: кому принадлежит «Нараяна» по праву.
Ответ двойной — имя верно и для внутреннего правителя, и для Того, кто выше: как «царь» верно и для наместника, и для государя.
А последняя оговорка неожиданна: то, что Он лежит на водах, знают — но само это знание есть Его обман.