अत्र श्रीस्वामिटीका च— तद् एवं ब्रह्मणः सृष्ट्यादिकर्तृत्वम् उक्तम् । तत्र शङ्कते—निर्गुणस्येति । सत्त्वादिगुणरहितस्य, अप्रमेयस्य देशकालाद्यपरिच्छिन्नस्य, शुद्धस्य अदेहस्य सहकारिशून्यस्येति वा, अमलात्मनः पुण्यपापसंस्कारशून्यस्य, रागादिशून्यस्येति वा । एवम्भूतस्य ब्रह्मणः कथं सर्गादिकर्तृत्वम् इष्यते? एतद्विलक्षणस्यैव लोके घटादिषु कर्तृत्वादिदर्शनाद् इत्य् अर्थः । परिहरति—शक्तय इति सार्धेन । लोके हि सर्वेषां भावानां मणिमन्त्रादीनां शक्तयोऽचिन्त्यज्ञानगोचराः, अचिन्त्यं तर्कासहं यज् ज्ञानं कार्यान्यथानुपपत्तिप्रमाणकं, तस्य गोचराः सन्ति । यद् वा, अचिन्त्या भिन्नाभिन्नत्वादिविकल्पैश् चिन्तयितुम् अशक्याः, केवलम् अर्थापत्तिज्ञानगोचराः सन्ति । यत एवम्, अतो ब्रह्मणोऽपि तास् तथाविधाः शक्तयः सर्गादिहेतुभूताः भावशक्तयः स्वभावसिद्धाः शक्तयः सन्त्य् एव, पावकस्य दाहकत्वादिशक्तिवत् । अतो गुणादिहीनस्याप्य् अचिन्त्यशक्तिमत्त्वाद् ब्रह्मणः सर्गादिकर्तृत्वं घटत इत्य् अर्थः । श्रुतयश् च— न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते । परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरम् ॥ इत्य् आदयश् च । यद्य् एवं योजना—सर्वेषां भावानां पावकस्योष्णताशक्तिवद् अचिन्त्यज्ञानगोचराः शक्तयः सन्त्य् एव । ब्रह्मणः पुनस् ताः स्वभावभूताः स्वरूपाद् अभिन्नाः शक्तयः, परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते इति श्रुतेः । अतो मणिमन्त्रादिभिर् अग्न्यौष्ण्यवन् न केनचिद् विहन्तुं शक्यन्ते । अत एव तस्य निरङ्कुशम् ऐश्वर्यम् । तथा च श्रुतिः—स वा अयम् अस्य सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः इत्य् आदिः । यत एवं अतो ब्रह्मणो हेतोः सर्गाद्या भवन्ति, नात्र काचिद् अनुपपत्तिः इत्य् एषा ।
atra śrī-svāmi-ṭīkā ca— tad evaṁ brahmaṇaḥ sṛṣṭy-ādi-kartṛtvam uktam | tatra śaṅkate—nirguṇasyeti | sattvādi-guṇa-rahitasya, aprameyasya deśa-kālādy-aparicchinnasya, śuddhasya adehasya sahakāri-śūnyasyeti vā, amalātmanaḥ puṇya-pāpa-saṁskāra-śūnyasya, rāgādi-śūnyasyeti vā | evam-bhūtasya brahmaṇaḥ kathaṁ sargādi-kartṛtvam iṣyate? etad-vilakṣaṇasyaiva loke ghaṭādiṣu kartṛtvādi-darśanād ity arthaḥ | pariharati—śaktaya iti sārdhena | loke hi sarveṣāṁ bhāvānāṁ maṇi-mantrādīnāṁ śaktayo'cintya-jñāna-gocarāḥ, acintyaṁ tarkāsahaṁ yaj jñānaṁ kāryānyathānupapatti-pramāṇakaṁ, tasya gocarāḥ santi | yad vā, acintyā bhinnābhinnatvādi-vikalpaiś cintayitum aśakyāḥ, kevalam arthāpatti-jñāna-gocarāḥ santi | yata evam, ato brahmaṇo'pi tās tathā-vidhāḥ śaktayaḥ sargādi-hetu-bhūtāḥ bhāva-śaktayaḥ svabhāva-siddhāḥ śaktayaḥ santy eva, pāvakasya dāhakatvādi-śaktivat | ato guṇādi-hīnasyāpy acintya-śaktimattvād brahmaṇaḥ sargādi-kartṛtvaṁ ghaṭata ity arthaḥ | śrutayaś ca— na tasya kāryaṁ karaṇaṁ ca vidyate na tat-samaś cābhyadhikaś ca dṛśyate | parāsya śaktir vividhaiva śrūyate svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca || māyāṁ tu prakṛtiṁ vidyān māyinaṁ tu maheśvaram || ity ādayaś ca | yady evaṁ yojanā—sarveṣāṁ bhāvānāṁ pāvakasyoṣṇatā-śaktivad acintya-jñāna-gocarāḥ śaktayaḥ santy eva | brahmaṇaḥ punas tāḥ svabhāva-bhūtāḥ svarūpād abhinnāḥ śaktayaḥ, parāsya śaktir vividhaiva śrūyate iti śruteḥ | ato maṇi-mantrādibhir agny-auṣṇyavan na kenacid vihantuṁ śakyante | ata eva tasya niraṅkuśam aiśvaryam | tathā ca śrutiḥ—sa vā ayam asya sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ ity ādiḥ | yata evaṁ ato brahmaṇo hetoḥ sargādyā bhavanti, nātra kācid anupapattiḥ ity eṣā |
И тика Шри Свами на это место: «Итак, сказано, что Брахман есть творец мира и прочего. Тут является сомнение: „бескачественного“ — лишённого саттвы и прочих качеств; „неизмеримого“ — не ограниченного местом, временем и прочим; „чистого“ — бестелесного или лишённого соучастников; „беспорочного существом“ — лишённого следов заслуги и греха или лишённого влечения и прочего. Как признаётся, что такой Брахман есть творец мира и прочего? Ведь в мире деятельство и прочее видно у того, что от Него отлично, — у кувшина и подобного.
Отвечает полутора стихами: „силы“. Ведь в мире у „всех сущих“ — у самоцвета, мантры и прочего — „силы суть предмет непостижимого знания“. „Непостижимое“ — то знание, что не терпит рассуждения и доказывается лишь тем, что иначе следствие необъяснимо; предмет его они и есть. Или же: они непостижимы, их нельзя помыслить различениями отличности, неотличности и прочего, и они суть предмет одного лишь знания по необходимости следствия.
Раз так, то и у Брахмана есть — именно есть — такого же рода силы, причина творения и прочего, „силы бытия“, утверждённые самою Его природой, — как у огня сила жечь и прочее. Потому, хотя Он и лишён качеств и прочего, творцовство мира состоятельно, ибо силы Его непостижимы.
И шрути: „Нет у него ни дела, ни орудия, и не видно ему ни равного, ни превосходящего; высшая сила его слышится разнообразной, прирождённой — знания, силы и действия“. И: „Майю же да знает пракрити, а майина — Махешварой“ — и прочие.
Если же связать иначе: у „всех сущих“ силы, „предмет непостижимого знания“, есть — как у огня сила жара; а у „Брахмана“ те силы составляют саму Его природу и от неё неотличны, по шрути „высшая сила его слышится разнообразной“. Потому они, как жар огня, никем — ни самоцветом, ни мантрой, ни прочим — уничтожены быть не могут. Потому и владычество Его безудержно. Так и шрути: „Он есть повелитель всего этого, Владыка всего, господин всего“ и далее.
Раз так, то по причине Брахмана и бывают творение и прочее; никакой несообразности тут нет». Вот она.
18dd4265ab42 · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Толкование Шридхары приведено целиком — и видно, что оно уже говорит нужное.
Знание «по необходимости следствия» названо прямо: силу видят не в ней самой, а в том, что без неё дело необъяснимо.
И вывод сделан не о Боге, а обо всём: сила любой вещи непостижима, так что требовать иного от Него нелепо.