एवं सान्तरङ्गवैभवस्य भगवतः स्वरूपभूतयैव शक्त्या प्रकाशमानत्वात् स्वरूपभूतत्वम् । सा च शक्तिर् विशिष्टस्यैव स्वरूपत्वात् स्वरूपान्तःपातेऽपि भेदलक्षणां वृत्तिं भजन्ती तत्र प्रकाशविशेषं वैचित्रीवृन्दं च प्रकटयति । तत्र तत्र तादृशत्वे ब्रह्मोपासनासिद्धगुरव एवास्माकं प्रमाणम् । तद् एतद् आह चतुर्दशभिः— एवं तदैव भगवान् अरविन्दनाभः स्वानां विबुध्य सदतिक्रमम् आर्यहृद्यः । तस्मिन् ययौ परमहंसमहामुनीनाम् अन्वेषणीयचरणौ चलयन् सहश्रीः ॥ तं त्व् आगतं प्रतिहृतौपयिकं स्वपुम्भिस् तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् । हंसश्रियोर् व्यजनयोः शिववायुलोलच्छुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् । श्यामे पृथाव् उरसि शोभितया श्रिया स्वश्चूडामणिं सुभगयन्तम् इवात्मधिष्ण्यम् ॥ पीतांशुके पृथुनितम्बिनि विस्फुरन्त्या काञ्च्यालिभिर् विरुतया वनमालया च । वल्गुप्रकोष्ठवलयं विनतासुतांसे विन्यस्तहस्तम् इतरेण धुनानम् अब्जम् ॥ विद्युत्क्षिपन्मकरकुण्डलमण्डनार्हगण्डस्थलोन्नसमुखं मणिमत्किरीटम् । दोर्दण्डषण्डविवरे हरता परार्ध्यहारेण कन्धरगतेन च कौस्तुभेन ॥ अत्रोपसृष्टम् इति चोत्स्मितम् इन्दिरायाः स्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् । मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तम् अङ्गं नेमुर् निरीक्ष्य न वितृप्तदृशो मुदा कैः ॥ तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्दकिञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायुः । अन्तर्गतः स्वविवरेण चकार तेषां सङ्क्षोभम् अक्षरजुषाम् अपि चित्ततन्वोः ॥ ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोशम् उद्वीक्ष्य सुन्दरतराधरकुन्दहासम् । लब्धाशिषः पुनर् अवेक्ष्य तदीयम् अङ्घ्रिद्वन्द्वं नखारुणमणिश्रयणं निदध्युः ॥ पुंसां गतिं मृगयताम् इह योगमार्गैर् ध्यानास्पदं बहुमतं नयनाभिरामम् । पौंसं वपुर् दरशयानम् अनन्यसिद्धैर् औत्पत्तिकैः समगृणन् युतम् अष्टभोगैः ॥ श्रीकुमारा ऊचुः योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं सोऽद्यैव नो नयनमूलम् अनन्त राद्धः । यर्ह्य् एव कर्णविवरेण गुहां गतो नः पित्रानुवर्णितरहा भवदुद्भवेन ॥ तं त्वां विदाम भगवन् परम् आत्मतत्त्वं सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तम् एषाम् । यत् तेऽनुतापविदितैर् दृढभक्तियोगैर् उद्ग्रन्थयो हृदि विदुर् मुनयो विरागाः ॥ नात्यन्तिकं विगणयन्त्य् अपि ते प्रसादं किम्व् अन्यद् अर्पितभयं भ्रुव उन्नयैस् ते । येऽङ्ग त्वदङ्घ्रिशरणा भवतः कथायाः कीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसज्ञाः ॥ कामं भवः स्ववृजिनैर् निरयेषु नः स्ताच् चेतोऽलिवद् यदि नु ते पदयो रमेत । वाचश् च नस् तुलसिवद् यदि तेऽङ्घ्रिशोभाः पूर्येत ते गुणगणैर् यदि कर्णरन्ध्रः ॥ प्रादुश्चकर्थ यद् इदं पुरुहूत रूपं तेनेश निर्वृतिम् अवापुर् अलं दृशो नः । तस्मा इदं भगवते नम इद् विधेम योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीतः ॥ अथ क्रमेण व्याख्यायते । एवं तदैवेति । टीका च— एवं स्वानां महत्सु अतिक्रमम् अपराधं तत्क्षणम् एव विबुध्य, तस्मिन् यत्र ते सनकादयस् ताभ्यां जयविजयाभ्यां रुद्धाः । तं देशं ययौ । आर्याणां हृद्यः मनोज्ञः । चरणौ चलयन्न् इति । अयं भावः—मच्चरणदर्शनप्रतिघातजं क्रोधं तौ दर्शयन् शमयिष्यामीति त्वराव्याजेन पद्भ्याम् एव ययौ । श्रीसाहित्यं च निष्कामान् अपि विभूतिभिः पूरयित्वा क्षमापयितुम् इति । इत्य् एषा । अत्र तेषाम् आत्मारामाणाम् अप्य् आनन्ददानार्थं चरणदर्शनेन तस्य सच्चिदानन्दघनत्वं । श्रीसाहित्येन तच्छक्तिविलासस्यापि स्वरूपानितरत्वं विवक्षितम् । स्वानाम् इति बहुवचनं द्वयोर् अप्य् अपराधः सर्वेष्व् एव परिवारेष्व् आपततीत्य् अपेक्षया तयोर् बहुमानाद् वा । स्वशब्देन मुनीनां न तादृशं तदात्मीयत्वम् इति विवक्षितम् ॥
evaṁ sāntaraṅga-vaibhavasya bhagavataḥ svarūpa-bhūtayaiva śaktyā prakāśamānatvāt svarūpa-bhūtatvam | sā ca śaktir viśiṣṭasyaiva svarūpatvāt svarūpāntaḥ-pāte'pi bheda-lakṣaṇāṁ vṛttiṁ bhajantī tatra prakāśa-viśeṣaṁ vaicitrī-vṛndaṁ ca prakaṭayati | tatra tatra tādṛśatve brahmopāsanā-siddha-gurava evāsmākaṁ pramāṇam | tad etad āha caturdaśabhiḥ— evaṁ tadaiva bhagavān aravinda-nābhaḥ svānāṁ vibudhya sad-atikramam ārya-hṛdyaḥ | tasmin yayau paramahaṁsa-mahā-munīnām anveṣaṇīya-caraṇau calayan saha-śrīḥ || taṁ tv āgataṁ pratihṛtaupayikaṁ sva-pumbhis te'cakṣatākṣa-viṣayaṁ sva-samādhi-bhāgyam | haṁsa-śriyor vyajanayoḥ śiva-vāyu-lolac-chubhrātapatra-śaśi-kesara-śīkarāmbum || kṛtsna-prasāda-sumukhaṁ spṛhaṇīya-dhāma snehāvaloka-kalayā hṛdi saṁspṛśantam | śyāme pṛthāv urasi śobhitayā śriyā svaś-cūḍāmaṇiṁ subhagayantam ivātma-dhiṣṇyam || pītāṁśuke pṛthu-nitambini visphurantyā kāñcyālibhir virutayā vana-mālayā ca | valgu-prakoṣṭha-valayaṁ vinatā-sutāṁse vinyasta-hastam itareṇa dhunānam abjam || vidyut-kṣipan-makara-kuṇḍala-maṇḍanārha-gaṇḍa-sthalonnasa-mukhaṁ maṇimat-kirīṭam | dor-daṇḍa-ṣaṇḍa-vivare haratā parārdhya-hāreṇa kandhara-gatena ca kaustubhena || atropasṛṣṭam iti cotsmitam indirāyāḥ svānāṁ dhiyā viracitaṁ bahu-sauṣṭhavāḍhyam | mahyaṁ bhavasya bhavatāṁ ca bhajantam aṅgaṁ nemur nirīkṣya na vitṛpta-dṛśo mudā kaiḥ || tasyāravinda-nayanasya padāravinda-kiñjalka-miśra-tulasī-makaranda-vāyuḥ | antar-gataḥ sva-vivareṇa cakāra teṣāṁ saṅkṣobham akṣara-juṣām api citta-tanvoḥ || te vā amuṣya vadanāsita-padma-kośam udvīkṣya sundaratarādhara-kunda-hāsam | labdhāśiṣaḥ punar avekṣya tadīyam aṅghri-dvandvaṁ nakhāruṇa-maṇi-śrayaṇaṁ nidadhyuḥ || puṁsāṁ gatiṁ mṛgayatām iha yoga-mārgair dhyānāspadaṁ bahu-mataṁ nayanābhirāmam | pauṁsaṁ vapur dara-śayānam ananya-siddhair autpattikaiḥ samagṛṇan yutam aṣṭa-bhogaiḥ || śrī-kumārā ūcuḥ yo'ntarhito hṛdi gato'pi durātmanāṁ tvaṁ so'dyaiva no nayana-mūlam ananta rāddhaḥ | yarhy eva karṇa-vivareṇa guhāṁ gato naḥ pitrānuvarṇita-rahā bhavad-udbhavena || taṁ tvāṁ vidāma bhagavan param ātma-tattvaṁ sattvena samprati ratiṁ racayantam eṣām | yat te'nutāpa-viditair dṛḍha-bhakti-yogair udgranthayo hṛdi vidur munayo virāgāḥ || nātyantikaṁ vigaṇayanty api te prasādaṁ kimv anyad arpita-bhayaṁ bhruva unnayais te | ye'ṅga tvad-aṅghri-śaraṇā bhavataḥ kathāyāḥ kīrtanya-tīrtha-yaśasaḥ kuśalā rasa-jñāḥ || kāmaṁ bhavaḥ sva-vṛjinair nirayeṣu naḥ stāc ceto'livad yadi nu te padayo rameta | vācaś ca nas tulasivad yadi te'ṅghri-śobhāḥ pūryeta te guṇa-gaṇair yadi karṇa-randhraḥ || prāduścakartha yad idaṁ puruhūta rūpaṁ teneśa nirvṛtim avāpur alaṁ dṛśo naḥ | tasmā idaṁ bhagavate nama id vidhema yo'nātmanāṁ durudayo bhagavān pratītaḥ || atha krameṇa vyākhyāyate | evaṁ tadaiveti | ṭīkā ca— evaṁ svānāṁ mahatsu atikramam aparādhaṁ tat-kṣaṇam eva vibudhya, tasmin yatra te sanakādayas tābhyāṁ jaya-vijayābhyāṁ ruddhāḥ | taṁ deśaṁ yayau | āryāṇāṁ hṛdyaḥ manojñaḥ | caraṇau calayann iti | ayaṁ bhāvaḥ—mac-caraṇa-darśana-pratighātajaṁ krodhaṁ tau darśayan śamayiṣyāmīti tvarā-vyājena padbhyām eva yayau | śrī-sāhityaṁ ca niṣkāmān api vibhūtibhiḥ pūrayitvā kṣamāpayitum iti | ity eṣā | atra teṣām ātmārāmāṇām apy ānanda-dānārthaṁ caraṇa-darśanena tasya saccidānanda-ghanatvaṁ | śrī-sāhityena tac-chakti-vilāsasyāpi svarūpānitaratvaṁ vivakṣitam | svānām iti bahu-vacanaṁ dvayor apy aparādhaḥ sarveṣv eva parivāreṣv āpatatīty apekṣayā tayor bahumānād vā | sva-śabdena munīnāṁ na tādṛśaṁ tad-ātmīyatvam iti vivakṣitam ||
Итак, раз Бхагаван со Своим внутренним величием проявляется именно силою, что есть собственный Его облик, — он и есть собственный облик. И та сила, будучи собственным обликом Отличённого, хотя и входит внутрь собственного облика, принимает деятельность, чей признак различие, и являет там особость проявления и множество разнообразий. А свидетельство о таковости того и того — для нас сами учителя, совершенные в поклонении Брахману.
Это он и говорит четырнадцатью строфами:
«Так, узнав тогда же о преступлении Своих против благих, Бхагаван, имеющий в пупе лотос, милый благородным, пошёл туда, движа стопами, которых ищут великие мудрецы-парамахамсы, вместе со Шри.
Его, пришедшего — со Своими мужами, принёсшими принадлежности, — они увидели: предмет глаза, достояние своего самадхи; с двумя опахалами, красивыми, как лебеди, с белым зонтом, колеблемым благим ветром, с водою брызг, как тычинки луны.
Благолицего милостью ко всем, обитель всего желанного, касающегося сердца частицею нежного взгляда; будто украшающего Свою обитель, венец небес, красующеюся на тёмной широкой груди Шри.
С жёлтым одеянием на широких бёдрах, со сверкающим поясом и с лесною гирляндой, оглашаемой пчёлами; с прекрасными браслетами на запястьях; чья рука положена на плечо сына Винаты, а другою Он вращает лотос.
Чьё лицо с прямым носом и щеками, достойными украшения серьгами-макарами, мечущими молнии; с самоцветным венцом; с бесценным ожерельем, пленяющим в просвете гущи рук-палиц, и с Каустубхой на шее.
«Здесь оставлено» — так, с улыбкою Индиры; сотворённое разумом Своих, богатое многим совершенством, служащее мне, Бхаве, и вам тело, — увидев, они поклонились головами, с радостью, и очи их не насыщались.
Ветер мёда туласи, смешанный с тычинками лотоса стоп Того, чьи очи — лотосы, войдя внутрь их отверстиями, сотворил волнение в уме и теле у них, хотя они и вкушают нетленное.
И они, узрев чашу тёмного лотоса Его лица с жасминной улыбкой прекраснейших уст, обрели благо; и, взглянув снова, созерцали двоицу Его стоп — прибежище алых самоцветов-ногтей.
Они воспели мужское тело, держащее раковину, — предмет созерцания для людей, что ищут здесь пути путями йоги, много чтимое, отрадное глазу, наделённое восемью наслаждениями, прирождёнными и не от иного данными.
Шри Кумары сказали:
«Ты, кто сокрыт, хотя и пребываешь в сердце у дурных душою, — Ты сегодня же достигнут к корню наших глаз, о Бесконечный, — тогда же, когда отверстием уха вошёл Ты в наш тайник, и тайна Твоя описана нам отцом при Твоём явлении.
Тебя, такого, знаем мы, о Бхагаван, высшею сущностью Духа, ныне саттвою творящего у них влечение; Тебя, кого знают в сердце бесстрастные мудрецы, развязавшие узлы, твёрдыми сопряжениями преданности, узнанными через раскаяние.
Не считают они окончательною и Твою милость — что уж говорить об ином, внушающем страх поднятием Твоих бровей, — те, о Ты, чьё прибежище Твои стопы, умелые, знающие вкус беседы о Тебе, чья слава свята и достойна воспевания.
Пусть бытие наше будет в адах, по нашим же грехам, — лишь бы ум наш, как пчела, радовался у Твоих стоп; и речи наши — как туласи, лишь бы украшали Твои стопы; и лишь бы отверстие уха наполнялось множествами Твоих свойств.
Тем, что Ты проявил этот образ, о Многозванный, очи наши обрели, о Владыка, вполне отраду. Тому Бхагавану совершим мы этот поклон — Тому, кто трудновосходим для не-душ и кто узнан как Бхагаван».
Теперь толкуется по порядку.
«Так, тогда же» и далее. И тика: «„Так“, — узнав в тот же миг о „преступлении“, то есть оскорблении, „Своих“ против великих, Он пошёл „туда“, то есть в то место, где те Санака и прочие были остановлены Джаей и Виджаей. „Милый благородным“ — приятный их уму. „Движа стопами“: смысл тот, что, под видом спешки, Он пошёл именно пешком, думая: „Показав им Свои стопы, утишу гнев, рождённый тем, что их виденье преградили“. А соединение со Шри — чтобы, наполнив богатствами даже бескорыстных, испросить прощение». Так она.
Здесь показом стоп ради дарования блаженства даже тем, кто радуется в себе, выражена Его сгущённость бытия, сознания и блаженства; а соединением со Шри — что и игра Его силы не отлична от собственного облика.
Множественное число в слове «Своих» — либо ввиду того, что оскорбление двоих падает на всю свиту, либо из почтения к тем двоим. А словом «Своих» выражено, что у мудрецов такой принадлежности Ему нет.
66b061f2e653 · 发布于 2026年9月20日 11:13:10 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Он идёт пешком, и это оговорено особо: не выезжает, а идёт — чтобы обиженные увидели те самые стопы.
Со Шри — тоже не для пышности: гнев утишают дарами, даже когда одаряемым ничего не нужно.
И слово «Свои» сказано о привратниках, а не о мудрецах; на этом стоит всё, что будет дальше о двух родах близости.