Mahabharata · 2.5.109–110
॥
Devanāgarī
कच्चित् सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ ॥
हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि चाभिभो ॥
कच्चिद् अभ्यस्यते शश्वद् गृहे ते भरतर्षभ ॥
धनुर्वेदस्य सूत्रं च यन्त्रसूत्रं च नागरम् ॥
Transliteration (IAST)
kaccit sūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha ||
hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi cābhibho ||
kaccid abhyasyate śaśvad gṛhe te bharatarṣabha ||
dhanurvedasya sūtraṃ ca yantrasūtraṃ ca nāgaram ||
Word-by-word
SanskritIASTMeaning
कच्चित् सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरत-ऋषभkaccit sūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharata-ṛṣabhaнадеюсь, все уставы [«нити»] ты усвоил, о бык Бхаратов, —
हस्ति-सूत्र-अश्व-सूत्राणि रथ-सूत्राणि च अभिभोhasti-sūtra-aśva-sūtrāṇi ratha-sūtrāṇi ca abhibhoуставы о слонах, о конях и о колесницах, о владыка;
कच्चित् अभ्यस्यते शश्वत् गृहे ते भरत-ऋषभkaccit abhyasyate śaśvat gṛhe te bharata-ṛṣabhaнадеюсь, в твоём доме непрестанно упражняются, о бык Бхаратов,
धनुर्-वेदस्य सूत्रम् च यन्त्र-सूत्रम् च नागरम्dhanur-vedasya sūtram ca yantra-sūtram ca nāgaramв науке лука [уставе дханурведы], и в [уставе] боевых машин, и в городском [зодчестве]?
Translation
«Надеюсь, ты усвоил все уставы [своды правил], о бык Бхаратов, — о слонах, о конях и о колесницах, о владыка? Надеюсь, в твоём доме непрестанно упражняются в науке лука, в [деле] боевых машин и в городском [зодчестве], о бык Бхаратов?».
Commentary
Version
9e7b457bcaaf · published Jun 16, 2026, 12:20:00 PM UTC
Page between verses with
Здесь от добродетели речь обращается к умению: царь должен знать и своды воинских и хозяйственных искусств. Знаменательно, что праведность не противится мастерству, но соединяется с ним: благой правитель и сведущ, и умел. Так писание являет, что дхарма не отменяет науки, а венчает её; и далее — об оружии и защите царства от бедствий.