अथ तस्याविर्भावे योग्यता प्राग्वद् भक्तिर् एव ज्ञेया । आविर्भावस् तु त्रिधा, यथा नारदीये तन्त्रे— विष्णोस् तु त्रीणि रूपाणि पुरुषाख्यान्य् अथो विदुः । प्रथमं महतः स्रष्टृ द्वितीयं त्व् अण्डसंस्थितम् । तृतीयं सर्वभूतस्थं तानि ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ इति । तत्र प्रथमः—यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति , स ऐक्षत इत्याद्युक्तो महासमष्टिजीवप्रकृत्योर् एकतापन्नयोर् द्रष्टेत्य् एक एव । अयम् एव सङ्कर्षण इति, महाविष्णुर् इति च । ब्रह्मसंहितायां यथा— तल्लिङ्गं भगवान् शम्भुर् ज्योतीरूपं सनातनम् । तस्मिन्न् आविरभूल् लिङ्गे महाविष्णुर् जगत्पतिः ॥ सहस्रशीर्षा पुरुष इत्य् आरभ्य, नारायणः स भगवान् आपस् तस्मात् सनातनात् । आविरासीत् कारणार्णोनिधिः सङ्कर्षणात्मकः । योगनिद्रां गतस् तस्मिन् सहस्रांशः स्वयं महान् ॥ तद्रोमबिलजालेषु बीजं सङ्कर्षणस्य च । हैमान्य् अण्डानि जातानि महाभूतावृतानि तु ॥ इत्यादि । लिङ्गम् इति । यस्यायुतायुतांशांशे विश्वशक्तिर् इयं स्थिता इत्य् अनुसारेण तस्य महाभगवतः श्रीगोविन्दस्य पुरुषोत्पादकत्वाल् लिङ्गम् इव लिङ्गं, यः खल्व् अंशविशेषः, तद् एव शम्भुः, शम्भुशब्दस्य मुख्याया वृत्तेर् आश्रय इत्य् अर्थः । अथ द्वितीयपुरुषः—तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविशत् इत्याद्य् उक्तः समष्टिजीवान्तर्यामी । तेषां ब्रह्माण्डात्मकानां बहुभेदाद् बहुभेदः । तत्रैव सूक्ष्मान्तर्यामी प्रद्युम्नः, स्थूलान्तर्याम्य् अनिरुद्ध इति क्वचित् । अनेन महावैकुण्ठस्थाः सङ्कर्षणादयस् तदंशिनः । ये तु चित्ताद्यधिष्ठातारो वासुदेवादयस् ते तदंशा एवेत्यादि विवेचनीयम् । तृतीयोऽपि पुरुषः— द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । एकस् तयोर् खादति पिप्पलान्नम् अन्यो निरश्नन्न् अभिचाकशीति ॥ इत्याद्युक्तो व्यष्ट्यन्तर्यामी । तेषाम् बहुभेदाद् बहुभेदः । तत्र प्रथमस्याविर्भावो यथा— आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सद् असन् मनश् च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः ॥ इति । टीका च—परस्य भूम्नः पुरुषः प्रकृतिप्रवर्तकः । यस्य सहस्रशीर्षैत्याद्य् उक्तो लीलाविग्रहः स आद्योऽवतारः । इत्य् एषा ॥ अत्र चान्यत्र चावतारत्वं नामैकपादविभूत्याविर्भावत्वं ज्ञेयम् ॥ ॥
atha tasyāvirbhāve yogyatā prāgvad bhaktir eva jñeyā | āvirbhāvas tu tridhā, yathā nāradīye tantre— viṣṇos tu trīṇi rūpāṇi puruṣākhyāny atho viduḥ | prathamaṁ mahataḥ sraṣṭṛ dvitīyaṁ tv aṇḍa-saṁsthitam | tṛtīyaṁ sarva-bhūta-sthaṁ tāni jñātvā vimucyate || iti | tatra prathamaḥ—yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccaranti , sa aikṣata ity-ādy-ukto mahā-samaṣṭi-jīva-prakṛtyor ekatāpannayor draṣṭety eka eva | ayam eva saṅkarṣaṇa iti, mahā-viṣṇur iti ca | brahma-saṁhitāyāṁ yathā— tal-liṅgaṁ bhagavān śambhur jyotī-rūpaṁ sanātanam | tasminn āvirabhūl liṅge mahā-viṣṇur jagat-patiḥ || sahasra-śīrṣā puruṣa ity ārabhya, nārāyaṇaḥ sa bhagavān āpas tasmāt sanātanāt | āvirāsīt kāraṇārṇo-nidhiḥ saṅkarṣaṇātmakaḥ | yoga-nidrāṁ gatas tasmin sahasrāṁśaḥ svayaṁ mahān || tad-roma-bila-jāleṣu bījaṁ saṅkarṣaṇasya ca | haimāny aṇḍāni jātāni mahā-bhūtāvṛtāni tu || ity-ādi | liṅgam iti | yasyāyutāyutāṁśāṁśe viśva-śaktir iyaṁ sthitā ity anusāreṇa tasya mahā-bhagavataḥ śrī-govindasya puruṣotpādakatvāl liṅgam iva liṅgaṁ, yaḥ khalv aṁśa-viśeṣaḥ, tad eva śambhuḥ, śambhu-śabdasya mukhyāyā vṛtter āśraya ity arthaḥ | atha dvitīya-puruṣaḥ—tat sṛṣṭvā tad evānuprāviśat ity-ādy uktaḥ samaṣṭi-jīvāntaryāmī | teṣāṁ brahmāṇḍātmakānāṁ bahu-bhedād bahu-bhedaḥ | tatraiva sūkṣmāntaryāmī pradyumnaḥ, sthūlāntaryāmy aniruddha iti kvacit | anena mahā-vaikuṇṭha-sthāḥ saṅkarṣaṇādayas tad-aṁśinaḥ | ye tu cittādy-adhiṣṭhātāro vāsudevādayas te tad-aṁśā evety-ādi vivecanīyam | tṛtīyo'pi puruṣaḥ— dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṁ vṛkṣaṁ pariṣasvajāte | ekas tayor khādati pippalānnam anyo niraśnann abhicākaśīti || ity-ādy-ukto vyaṣṭy-antaryāmī | teṣām bahu-bhedād bahu-bhedaḥ | tatra prathamasyāvirbhāvo yathā— ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya kālaḥ svabhāvaḥ sad asan manaś ca | dravyaṁ vikāro guṇa indriyāṇi virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ || iti | ṭīkā ca—parasya bhūmnaḥ puruṣaḥ prakṛti-pravartakaḥ | yasya sahasra-śīrṣa-ity-ādy ukto līlā-vigrahaḥ sa ādyo'vatāraḥ | ity eṣā || atra cānyatra cāvatāratvaṁ nāmaika-pāda-vibhūty-āvirbhāvatvaṁ jñeyam || ||
Теперь: пригодность к Его явлению, как и прежде, надо знать преданностью. А явление троякое, как в «Нарадия-тантре»: «Три облика Вишну знают, именуемые Пурушей: первый — творец махата, второй пребывает в яйце, третий стоит во всех существах; познав их, освобождаются».
И первый из них — тот, кто назван в «как от огня исходят малые искры», «Он взглянул» и далее: созерцатель великой совокупности джив и пракрити, обретших единство, — он один. Он же и «Санкаршана», и «маха-Вишну».
Как в «Брахма-самхите»: «Признак того — Бхагаван Шамбху, чей облик свет, вечный; в том признаке явился маха-Вишну, владыка мира». И, начав с «тысячеглавый Пуруша»: «Нараяна, тот Бхагаван, — воды; от того вечного явилось вместилище причинных вод, чья природа Санкаршана. В них обрёл йогический сон сам великий, тысячедольный. А в сети пор его волосков — семя Санкаршаны, и родились золотые яйца, покрытые великими стихиями» и далее.
«Признак» — по следованию «у кого в доле доли мириад мириадов пребывает эта сила вселенной»: та особенность доли великого Бхагавана Шри Говинды, которая порождает Пурушу, и есть «признак», как признак; она же и «Шамбху». Смысл: она — прибежище главного действия слова «Шамбху».
Теперь второй Пуруша — названный в «сотворив то, в то именно вошёл» и далее: Внутренний правитель совокупных джив. Они суть яйца Брахмы, и по их многому различию различие многое. Там же тонкого Внутренний правитель — Прадьюмна, а грубого — Анируддха: так где-то. Этим сказано, что Санкаршана и прочие, пребывающие на великой Вайкунтхе, — целые по отношению к ним; а Васудева и прочие, правящие сознанием и прочим, — их доли. Так и далее должно разобрать.
И третий Пуруша — названный в «две прекраснокрылые, соединённые друзья, обняли одно древо; один из них ест пищу плода, иной не ест, но озирает» и далее: Внутренний правитель частных джив. И по их многому различию различие многое.
И там явление первого — как в «Первое нисхождение — Пуруша Высшего; от Полноты — время, природа, сущее, не-сущее и ум, вещество, изменение, свойство, чувства, вселенский облик, самосветящийся, недвижимое и движущееся». И тика: «„у высшей Полноты“ — Пуруша, побудитель пракрити; тот облик игры, что назван в „тысячеглавый“ и далее, и есть „первое нисхождение“». Такова она.
И здесь, и в ином месте нисхождением надо знать именно явление одной четверти мощи.
8cde20ef8294 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Три Пуруши различены не по величию, а по тому, во что каждый входит: в совокупность, в яйцо, в отдельное существо.
Потому и «Санкаршана» и «Васудева» называют здесь то целое, то долю: имя держится за место в ряду, а не за отдельное лицо.
И оговорка в конце снимает возможное недоумение о величии: нисхождение — явление одной четверти, а не всего.