एवं प्रसङ्गेन सृष्टिप्रलयाव् अपि व्याख्याय पुनः पालनम् एव व्याचक्षाणः प्रकरणम् उपसंहरति सार्धेन— कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयं प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् । य एष राजन्न् अपि काल ईशिता सत्त्वं सुरानीकम् इवैधयत्य् अतः । तत्प्रत्यनीकान् असुरान् सुरप्रियो रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्य् उरुश्रवाः ॥ सत्यकृत् स्वरूपशक्तिविलासेनैव स्वयं परमार्थसत्यक्रियाविर्भावक एव सन्, स्वचेष्टारूपं कालं सृजति व्यञ्जयति । किं कुर्वन्तं? प्रधानपुंभ्यां चरन्तं, तत्तत्सम्बन्धानां साधकभक्तानां देवादिप्रविष्टं निजतेजोऽंशानां च साहाय्यहेतोर् एव सृज्यमानतया उत्पत्त्यैवाव्यक्तजीवसङ्घाताभ्यां चरन्तम्, अत एव सन्निधानेनैव तयोस् तत्तदवस्थानाम् आश्रयम् उद्भवहेतुं च । नरदेव इति सम्बोधनेन यथा निजेहया मुख्यम् एव कार्यं कुर्वतस् तव तयैवान्यद् अपि क्षुद्रतरं स्वयम् एव सिध्यति, तद्वद् इहापीति बोधितम् । ततो य एष चेष्टारूपः कालः स सत्त्वं सत्त्वप्रधानं सुरानीकम् एधयतीव, तत एव तत्प्रत्यनीकान् रजस्तमःप्रधानान् असुरान् प्रमिणोति इव हिनस्तीव, ये तु देवेषु भक्ता असुरेषु भक्तद्वेषिणस् तान् स्वयं पालयति हिनस्ति चैवेति पूर्वम् एवोक्तम् । यस्मात् तच्चेष्टालक्षणस्य कालस्यैवं वार्ता, तस्माद् ईशितापि एधयतीव प्रमिणोतीव चेति । हे राजन्न् इति पूर्वाभिप्रायम् एव । ननु यदि चेशितुः प्रयोजनं न भवति, तर्हि कथं कदाप्य् असुरान् अपि स्वपक्षान् विधाय देवैर् न युध्येत? तत्राह—सुरप्रियः, सुरेषु वर्तमानाः प्रिया भक्ता यस्य सः । सत्त्वप्रधानेषु सुरेषु प्रायशस् तेषां सर्वेषाम् अनुगमनेनैव तस्यानुगमनम् । कदाचिद् बृहस्पत्यादिषु महत्स्व् अपराधे तु येषां मालिन्येन सुरत्वाच्छादनात्, तेषां तस्य चैतेष्व् अननुगमनं स्याद् इति, जयकाले तु सत्त्वस्य इत्याद्य् उक्तम् इति भावः । ननु कथं तेऽपि तान् नानुगच्छन्ति? तत्राह—रजस्तमस्कान् इति । अत्यन्तभगवद्बहिर्मुखताकरयोस् तयोर् गुणयोर् अरोचकत्वाद् एवेति भावः । तर्ह्य् असौ सदैवासुराणां निग्रहम् एव करोतीत्य् अथाप्य् असामञ्जस्यम् इत्य् आशङ्क्याह—उरुश्रवाः, वैरेण यं नृपतयः इति, अहो बकी यं स्तनकालकूटं इत्यादिभिर् उरु सर्वतो विस्तृतं महत्तमं वा श्रवः कीर्तिर् यस्य, स तेषाम् अप्य् अनुग्रहं करोतीति भावः ॥
evaṁ prasaṅgena sṛṣṭi-pralayāv api vyākhyāya punaḥ pālanam eva vyācakṣāṇaḥ prakaraṇam upasaṁharati sārdhena— kālaṁ carantaṁ sṛjatīśa āśrayaṁ pradhāna-pumbhyāṁ nara-deva satya-kṛt | ya eṣa rājann api kāla īśitā sattvaṁ surānīkam ivaidhayaty ataḥ | tat-pratyanīkān asurān sura-priyo rajas-tamaskān pramiṇoty uruśravāḥ || satya-kṛt svarūpa-śakti-vilāsenaiva svayaṁ paramārtha-satya-kriyāvirbhāvaka eva san, sva-ceṣṭā-rūpaṁ kālaṁ sṛjati vyañjayati | kiṁ kurvantaṁ? pradhāna-puṁbhyāṁ carantaṁ, tat-tat-sambandhānāṁ sādhaka-bhaktānāṁ devādi-praviṣṭaṁ nija-tejo'ṁśānāṁ ca sāhāyya-hetor eva sṛjyamānatayā utpattyaivāvyakta-jīva-saṅghātābhyāṁ carantam, ata eva sannidhānenaiva tayos tat-tad-avasthānām āśrayam udbhava-hetuṁ ca | nara-deva iti sambodhanena yathā nijehayā mukhyam eva kāryaṁ kurvatas tava tayaivānyad api kṣudrataraṁ svayam eva sidhyati, tadvad ihāpīti bodhitam | tato ya eṣa ceṣṭā-rūpaḥ kālaḥ sa sattvaṁ sattva-pradhānaṁ surānīkam edhayatīva, tata eva tat-pratyanīkān rajas-tamaḥ-pradhānān asurān pramiṇoti iva hinastīva, ye tu deveṣu bhaktā asureṣu bhakta-dveṣiṇas tān svayaṁ pālayati hinasti caiveti pūrvam evoktam | yasmāt tac-ceṣṭā-lakṣaṇasya kālasyaivaṁ vārtā, tasmād īśitāpi edhayatīva pramiṇotīva ceti | he rājann iti pūrvābhiprāyam eva | nanu yadi ceśituḥ prayojanaṁ na bhavati, tarhi kathaṁ kadāpy asurān api sva-pakṣān vidhāya devair na yudhyeta? tatrāha—sura-priyaḥ, sureṣu vartamānāḥ priyā bhaktā yasya saḥ | sattva-pradhāneṣu sureṣu prāyaśas teṣāṁ sarveṣām anugamanenaiva tasyānugamanam | kadācid bṛhaspaty-ādiṣu mahatsv aparādhe tu yeṣāṁ mālinyena suratvācchādanāt, teṣāṁ tasya caiteṣv ananugamanaṁ syād iti, jaya-kāle tu sattvasya ity-ādy uktam iti bhāvaḥ | nanu kathaṁ te'pi tān nānugacchanti? tatrāha—rajas-tamaskān iti | atyanta-bhagavad-bahirmukhatā-karayos tayor guṇayor arocakatvād eveti bhāvaḥ | tarhy asau sadaivāsurāṇāṁ nigraham eva karotīty athāpy asāmañjasyam ity āśaṅkyāha—uruśravāḥ, vaireṇa yaṁ nṛpatayaḥ iti, aho bakī yaṁ stana-kāla-kūṭaṁ ity-ādibhir uru sarvato vistṛtaṁ mahattamaṁ vā śravaḥ kīrtir yasya, sa teṣām apy anugrahaṁ karotīti bhāvaḥ ||
Истолковав так попутно и творение, и растворение, он, снова толкуя именно хранение, заключает раздел полутора стихами: «Время, движущееся, творит Владыка — опору прадхане и пурушам, бог людей, творящий истинное. И это время, царь, Владыка, как бы взращивает благость, войско богов, и оттого губит противных им асуров, у которых страсть и тьма, — Он, милый богам, широкославный».
«Творящий истинное» — то есть Сам являющий игрою силы Своего облика действие, истинное в высшем смысле; Он «творит», то есть выражает, «время», имеющее облик Его действования. Что же оно делает? «Движущееся с прадханой и пурушами» — то есть с двумя совокупностями, непроявленного и существ, движущееся самым своим рождением: ибо оно творится именно ради помощи связанным с тем и этим подвизающимся преданным и долям Своего сияния, вошедшим в богов и прочих. И потому же оно одною своею близостью — «опора» тех и этих их состояний и причина их возникновения.
Обращением «бог людей» дано понять: как у тебя, делающего своим усилием именно главное дело, им же само собою достигается и иное, меньшее, — так и здесь. Потому «это» «время», имеющее облик Его действования, «как бы взращивает» «благость», то есть «войско богов», где преобладает благость; и оттого же как бы «губит», как бы умерщвляет «противных им» «асуров», где преобладают страсть и тьма. А тех, кто среди богов преданные и кто среди асуров ненавистники преданных, Он Сам и хранит, и умерщвляет, — о том сказано прежде. Раз такова весть о времени, чей признак — Его действование, то и Владыка «как бы взращивает» и как бы губит. «О царь» — с прежним намерением.
Но ведь если у Владыки нет цели, то почему бы Ему хоть когда-нибудь не взять сторону асуров и не сразиться с богами? На это он говорит: «милый богам» — тот, чьи милые преданные пребывают среди богов. Среди богов, где преобладает благость, Он следует за ними большею частью потому, что так следуют за ними все. А когда-то, при оскорблении великих — Брихаспати и подобных, — у тех, чья божественность закрыта скверною, ни их следования, ни Его следования к ним не было бы; потому и сказано «во время победы благости» и далее.
Но почему же и те им не следуют? На это он говорит: «у которых страсть и тьма», — ибо эти два качества, творящие крайнюю отвращённость от Бхагавана, им не по вкусу.
Тогда, значит, Он всегда только обуздывает асуров, и опять нескладно? Усомнившись так, он говорит: «широкославный». По «кого цари враждою» и «о, Баки, кого смертный яд груди» и далее — тот, чья слава, чья известность «широка», отовсюду простёрта или величайшая, Он и им оказывает милость.
edbc3c5e1474 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Заключение сводит всё к одному: время делает главную работу, а мировой порядок получается попутно.
Оговорка о Брихаспати важнее, чем кажется: божественность может быть закрыта, и тогда «боги» перестают быть стороной.
И последнее слово оставлено за славой, которая достаётся и врагам: вражда тоже приводит к Нему, хотя и не тем путём.