तत्र तत्र तावद् व्यञ्जितार्थानुरूपम् एव प्रश्नस्योत्तरम् आह— निर्गुणोऽपि ह्य् अजोऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः । स्वमायागुणम् आविश्य बाध्यबाधकतां गतः ॥ यस्मात् प्रकृतेः परः, तस्मान् निर्गुणः प्राकृतगुणरहितः । तत एव अजो नित्यसिद्धः । तत एव च अव्यक्तः, प्राकृतदेहेन्द्रियादिरहितत्वान् नान्येन व्यज्यते इति स्वयंप्रकाशदेहादिर् इत्य् अर्थः । ततश् च प्रकृतिगुणोत्थरागद्वेषादिरहितश् चेति भावः । एवम् एवम्भूतोऽपि स्वेषु भक्तेषु या माया कृपा तत्रोचितो यो गुणो लीलाकौतुकमयविशुद्धोर्जितसत्त्वाख्यः, तम् आविश्य आलम्ब्य भगवान् नित्यम् एव प्रकाशितषड्गुणैश्वर्यः सन्, एतद् अप्य् उपलक्षणं कदाचिद् इत्य् आदौ जातः सन्, लोकेन्द्रियेषु व्यक्तोऽपि सन्, बाध्यबाधकतां गतः, निजदृष्टिपथेऽपि स्थातुम् असमर्थेषु अतिक्षुद्रेषु देवासुरादिषु स्वसाहाय्यप्रतियोद्धृत्वसम्पादनाय स्वयं सञ्चारितं किञ्चित् तदंशलक्षणम् एव तेजः समाश्रित्य बाध्यतां बाधकतां च गतः । युद्धलीलावैचित्र्याय प्रतियोद्धृषु तदानीं स्वस्मिन् प्रकाश्यमानाद् अपि तेजसोऽधिकं तेजोऽंशं सञ्चार्य बाध्यतां पराजयं, कदाचित् तु तस्मान् नूनं सञ्चार्य बाधकतां जयं प्राप्त इत्य् अर्थः । स्यात् कृपादम्भयोर् माया इति विश्वप्रकाशः । अत्र सत्य् अप्य् अर्थान्तरे भागवतानुग्रहप्रयोजनत्वेनैवोपक्रान्तत्वाद् उपसंहरिष्यमाणत्वाच् च गतिसामान्याच् च छलमयमायया तत्तत्कर्तृत्वेऽप्य् अधिकदोषापाताच् च तन् नापेक्षते । तस्माद् भक्तविनोदैकप्रयोजनकस्वैरलीलाकैवल्येनान्यत्र रागद्वेषाभावान् नात्र वैषम्यम् इति भावः । अत एव बाध्यताम् अपि यातीति बाधकतया सहैवोक्तम् । तथा निजस्वरूपशक्तिविलासलक्षणलीलाविष्कारेण सर्वेषाम् एव हितं पर्यवस्यतीति सुहृत्त्वादिकं च नापयातीति ध्वनितम् ॥
tatra tatra tāvad vyañjitārthānurūpam eva praśnasyottaram āha— nirguṇo'pi hy ajo'vyakto bhagavān prakṛteḥ paraḥ | sva-māyā-guṇam āviśya bādhya-bādhakatāṁ gataḥ || yasmāt prakṛteḥ paraḥ, tasmān nirguṇaḥ prākṛta-guṇa-rahitaḥ | tata eva ajo nitya-siddhaḥ | tata eva ca avyaktaḥ, prākṛta-dehendriyādi-rahitatvān nānyena vyajyate iti svayaṁ-prakāśa-dehādir ity arthaḥ | tataś ca prakṛti-guṇottha-rāga-dveṣādi-rahitaś ceti bhāvaḥ | evam evam-bhūto'pi sveṣu bhakteṣu yā māyā kṛpā tatrocito yo guṇo līlā-kautuka-maya-viśuddhorjita-sattvākhyaḥ, tam āviśya ālambya bhagavān nityam eva prakāśita-ṣaḍ-guṇaiśvaryaḥ san, etad apy upalakṣaṇaṁ kadācid ity ādau jātaḥ san, lokendriyeṣu vyakto'pi san, bādhya-bādhakatāṁ gataḥ, nija-dṛṣṭi-pathe'pi sthātum asamartheṣu atikṣudreṣu devāsurādiṣu sva-sāhāyya-pratiyoddhṛtva-sampādanāya svayaṁ sañcāritaṁ kiñcit tad-aṁśa-lakṣaṇam eva tejaḥ samāśritya bādhyatāṁ bādhakatāṁ ca gataḥ | yuddha-līlā-vaicitryāya pratiyoddhṛṣu tadānīṁ svasmin prakāśyamānād api tejaso'dhikaṁ tejo'ṁśaṁ sañcārya bādhyatāṁ parājayaṁ, kadācit tu tasmān nūnaṁ sañcārya bādhakatāṁ jayaṁ prāpta ity arthaḥ | syāt kṛpā-dambhayor māyā iti viśva-prakāśaḥ | atra saty apy arthāntare bhāgavatānugraha-prayojanatvenaivopakrāntatvād upasaṁhariṣyamāṇatvāc ca gati-sāmānyāc ca chala-maya-māyayā tat-tat-kartṛtve'py adhika-doṣāpātāc ca tan nāpekṣate | tasmād bhakta-vinodaika-prayojanaka-svaira-līlā-kaivalyenānyatra rāga-dveṣābhāvān nātra vaiṣamyam iti bhāvaḥ | ata eva bādhyatām api yātīti bādhakatayā sahaivoktam | tathā nija-svarūpa-śakti-vilāsa-lakṣaṇa-līlāviṣkāreṇa sarveṣām eva hitaṁ paryavasyatīti suhṛttvādikaṁ ca nāpayātīti dhvanitam ||
И вот он даёт ответ на вопрос, сообразный именно тому смыслу, что был выражен: «Хотя Он бескачествен, нерождён, непроявлен, Бхагаван, выше пракрити, — войдя в качество Своей майи, Он обрёл и одолеваемость, и одолевающую силу».
Раз Он «выше пракрити», то и «бескачествен», то есть лишён качеств от пракрити. Потому же «нерождён», то есть вечно есть. Потому же и «непроявлен»: лишённый тела, чувств и прочего от пракрити, Он не проявляется ничем иным — то есть тело Его и прочее светятся сами. И потому же лишён привязанности, ненависти и прочего, что поднимается от качеств пракрити.
И, будучи таков, «войдя», то есть оперевшись, на то качество, которое уместно при «майе» — при милости — к Своим преданным, на именуемое совершенно чистой, мощной благостью, полное забавы игры, — «Бхагаван», у кого владычество шести качеств явлено вечно, — а это указующий признак: родившись в «когда-то» и далее и проявившись для чувств мира, — «обрёл одолеваемость и одолевающую силу»: приняв опорой некое сияние, переданное Им Самим и имеющее признак Его доли, — тем, кто не способен и на пути Его взгляда устоять, тем весьма малым богам, асурам и прочим, чтобы сделать их Себе помощниками и противоборцами.
Ради многообразия игры-битвы Он, передав тогда противоборцам долю сияния больше того, что являемо в Нём Самом, обрёл одолеваемость, то есть поражение; а иногда, передав меньше, — одолевающую силу, то есть победу.
«„Майя“ бывает у милости и у обмана», — говорит «Вишва-пракаша». Хотя иной смысл здесь и есть, он не требуется: речь начата именно с того, что назначение — милость к бхагават, тем и будет заключена, и весь ход один; да и приписать Ему совершение всего этого майей обмана значило бы навлечь изъян больший.
Потому, раз игра эта вольная, с единственным назначением — утехой преданных, и ни привязанности, ни ненависти к иному в ней нет, неравенства здесь нет. Оттого и «одолеваемость» сказана вместе с одолевающей силой. И тем отзвучало, что явлением игры, чей признак — игра силы Его собственного облика, всё завершается благом для всех, и дружество Его и прочее не уходит.
b65002bc1d12 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Ответ строится на одном обороте: Он не приобретает качеств, а опирается на одно из них, как берут в руку орудие.
Поражение объяснено с полной прямотой — силу противнику даёт Он Сам, и даёт с запасом.
И слово «майя» разобрано по словарю: у него два значения, и выбрано то, которое держит весь ход речи, — милость.