अथोत्तरसूत्रस्यार्थः । ब्रह्मणः कथं शास्त्रप्रमाणकत्वं? तत्राह—तत् त्व् इति । तुशब्दः प्रसक्ताशङ्कानिवृत्त्यर्थः । तच्छास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः सम्भवत्य् एव । कुतः समन्वयात्? अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् उपपादनं समन्वयः, तस्मात् । तत्र अन्वयः—सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म इति, आनन्दो ब्रह्म इति, एकम् एवाद्वितीयं ब्रह्म इति, तत् सत्यं स आत्मा इति, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत् इति, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत् पुरुषविध इति, पुरुषो ह वै नारायणः इति, एको ह वै नारायण आसीत् इति, तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेय इति, तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः इति, तत् तेजोऽसृजत इति, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इति, पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत अथ नारायणाद् अजोऽजायत यतः प्रजाः सर्वाणि भूतानि , नारायणं परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परम् । ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ॥ इत्यादिषु च । अथ व्यतिरेकः—कथम् असतः सज् जायेत इति, को ह्य् एवान्यात् कः प्राण्याद् यद् एष आकाश आनन्दो न स्यात् इति, एको ह वै नारायण आसीन् न ब्रह्मा न च शङ्करः इत्यादिषु । अन्येषां च वाक्यानां समन्वयस् तत्रैव वक्ष्यते—आनन्दमयोऽभ्यासात् इत्यादिना । स चैवं परमानन्दरूपत्वेनैव समन्वितो भवतीति तदुपलब्ध्यैव परमपुरुषार्थत्वसिद्धेर् न प्रयोजनशून्यत्वम् अपि । तद् एवं सूत्रद्वयार्थे स्थिते तद् एतद् व्याचष्टे—अन्वयाद् इतरतश् चार्थेष्व् इति । अर्थेषु नानाविधेषु वेदवाक्यार्थेषु सत्स्व् अन्वयात् अन्वयमुखेन यतो यस्मात् एकस्माद् अस्य जन्मादि प्रतीयते, तथा इतरतो व्यतिरेकमुखेन च यस्माद् एवास्य ततः प्रतीयत इत्य् अर्थः । अत एव तस्य श्रुत्यन्वयव्यतिरेकदर्शितेन परमसुखरूपत्वेन परमपुरुषार्थत्वं च ध्वनितम् । एको ह वै नारायण आसीत् इत्यादिशास्त्रप्रमाणत्वेन प्राक्स्थापितरूपं चेति ।
athottara-sūtrasyārthaḥ | brahmaṇaḥ kathaṁ śāstra-pramāṇakatvaṁ? tatrāha—tat tv iti | tu-śabdaḥ prasaktāśaṅkā-nivṛtty-arthaḥ | tac-chāstra-pramāṇakatvaṁ brahmaṇaḥ sambhavaty eva | kutaḥ samanvayāt? anvaya-vyatirekābhyām upapādanaṁ samanvayaḥ, tasmāt | tatra anvayaḥ—satyaṁ jñānam anantaṁ brahma iti, ānando brahma iti, ekam evādvitīyaṁ brahma iti, tat satyaṁ sa ātmā iti, sad eva somyedam agra āsīt iti, ātmā vā idam eka evāgra āsīt puruṣa-vidha iti, puruṣo ha vai nārāyaṇaḥ iti, eko ha vai nārāyaṇa āsīt iti, tad aikṣata bahu syāṁ prajāyeya iti, tasmād vā etasmād ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ iti, tat tejo'sṛjata iti, yato vā imāni bhūtāni jāyante iti, puruṣo ha vai nārāyaṇo'kāmayata atha nārāyaṇād ajo'jāyata yataḥ prajāḥ sarvāṇi bhūtāni , nārāyaṇaṁ paraṁ brahma tattvaṁ nārāyaṇaḥ param | ṛtaṁ satyaṁ paraṁ brahma puruṣaṁ kṛṣṇa-piṅgalam || ity-ādiṣu ca | atha vyatirekaḥ—katham asataḥ saj jāyeta iti, ko hy evānyāt kaḥ prāṇyād yad eṣa ākāśa ānando na syāt iti, eko ha vai nārāyaṇa āsīn na brahmā na ca śaṅkaraḥ ity-ādiṣu | anyeṣāṁ ca vākyānāṁ samanvayas tatraiva vakṣyate—ānanda-mayo'bhyāsāt ity-ādinā | sa caivaṁ paramānanda-rūpatvenaiva samanvito bhavatīti tad-upalabdhyaiva parama-puruṣārthatva-siddher na prayojana-śūnyatvam api | tad evaṁ sūtra-dvayārthe sthite tad etad vyācaṣṭe—anvayād itarataś cārtheṣv iti | artheṣu nānā-vidheṣu veda-vākyārtheṣu satsv anvayāt anvaya-mukhena yato yasmāt ekasmād asya janmādi pratīyate, tathā itarato vyatireka-mukhena ca yasmād evāsya tataḥ pratīyata ity arthaḥ | ata eva tasya śruty-anvaya-vyatireka-darśitena parama-sukha-rūpatvena parama-puruṣārthatvaṁ ca dhvanitam | eko ha vai nārāyaṇa āsīt ity-ādi-śāstra-pramāṇatvena prāk-sthāpita-rūpaṁ ceti |
Теперь смысл последующей сутры. Как у Брахмана бытие доказываемым писанием? На это он говорит: «то же». Слово «же» — ради прекращения приложившегося сомнения: бытие Брахмана доказываемым писанием вполне возможно. Откуда? «По сопряжению». Обоснование сопряжением и отличением и есть «сопряжение».
Сопряжение — вот оно: «истинное, знание, бесконечное — Брахман»; «блаженство — Брахман»; «одно, недвойственное — Брахман»; «то истинно, Он — Атман»; «сущее было это прежде, милый»; «Атман был этим один прежде, в образе человека»; «Пуруша — это Нараяна»; «Один был Нараяна»; «Оно воззрело: да буду многим, да рожусь»; «От этого Атмана возник простор»; «То сотворило свет»; «От кого рождаются эти существа»; «Пуруша Нараяна возжелал; тогда от Нараяны родился нерождённый, от которого потомство, все существа»; «Нараяна — высший Брахман, сущность — Нараяна высшая; правда, истина, высший Брахман, Пуруша тёмно-рыжий» и далее.
А отличение: «Как от не сущего родилось бы сущее?»; «Кто выдыхал бы, кто дышал бы, если бы этот простор не был блаженством?»; «Один был Нараяна — не Брахма и не Шанкара» и далее. Сопряжение прочих речений будет сказано там же: «полный блаженством — по повторению» и далее. И раз Он сопряжён именно как облик высшего блаженства, то обретением Его достигается высшая цель человека, — значит, и лишённости цели нет.
Установив смысл двух сутр, он толкует его: «по сопряжению и от иного, и в предметах». «В предметах», то есть при сущих смыслах речений Веды разного рода, «по сопряжению», то есть путём сопряжения, — от кого, от одного, постигается рождение и прочее у этого; «и от иного», то есть путём отличения, — от кого именно оно и постигается.
Потому же отзвучало, что высшая цель человека — Он, чей облик есть высшее счастье, показанное сопряжением и отличением шрути; и что облик Его прежде установлен доказательством писания — «Один был Нараяна» и далее.
cffd84485b67 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Сопряжение и отличение — обычные приёмы разыскания: что утверждается всюду и без чего ничто не стоит.
Список речений подобран так, что безличное и личное в нём стоят рядом и не спорят.
И «блаженство» здесь не украшение: из него выводится, что цель достигнута в Нём, а не в чём-то от Него.