तथा चान्यत्र द्वयेनाह— सत्त्वं रजस् तम इति प्रकृतेर् गुणास् तैर् युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर् नॄणां स्युः ॥ इह यद्यप्य् एक एव परः पुमान् अस्य विश्वस्य स्थित्यादये सृष्टिस्थितिलयार्थं तैः सत्त्वादिभिर् युक्तः पृथक् पृथक् तत्तदधिष्ठाता, तथापि परस् तत्तदसंश्लिष्टः सन् हरिविरिञ्चहरेति संज्ञा भिन्ना धत्ते, तत्तद्रूपेणाविर्भवतीत्य् अर्थः । तत्रापि तत्र तेषां मध्ये श्रेयांसि धर्मार्थकाममोक्षभक्त्याख्यानि शुभफलानि सत्त्वतनोर् अधिष्ठितसत्त्वशक्तेः श्रीविष्णोर् एव स्युः । अयं भावः—उपाधिदृष्ट्या तौ द्वौ सेवमाने रजस्तमसोर् घोरमूढत्वाद् भवन्तोऽपि धर्मार्थकामा नातिसुखदा भवन्ति, तथोपाधित्यागेन सेवमाने भवन्न् अपि मोक्षो न साक्षान् न च झटिति, किन्तु कथम् अपि परमात्मांश एवायम् इत्य् अनुसन्धानाभ्यासेनैव परमात्मन एव भवति । तत्र तत्र साक्षात् परमात्माकारेणाप्रकाशात् तस्मात् ताभ्यां श्रेयांसि न भवन्ति । अथोपाधिदृष्ट्यापि श्रीविष्णुं सेवमाने सत्त्वस्य शान्तत्वात् धर्मार्थकामा अपि सुखदाः । तत्र निष्कामत्वेन तु तं सेवमाने सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम् इति, कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानम् इति चोक्तेर् मोक्षश् च साक्षात् । अत उक्तं स्कान्दे— बन्धको भवपाशेन भवपाशाच् च मोचकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुर् एव सनातनः ॥ इति । उपाधिपरित्यागेन तु पञ्चमपुरुषार्थो भक्तिर् एव भवति, तस्य परमात्माकारेणैव प्रकाशात् । तस्मात् श्रीविष्णोर् एव श्रेयांसि स्युर् इति ।
tathā cānyatra dvayenāha— sattvaṁ rajas tama iti prakṛter guṇās tair yuktaḥ paraḥ puruṣa eka ihāsya dhatte | sthity-ādaye hari-viriñci-hareti saṁjñāḥ śreyāṁsi tatra khalu sattva-tanor nṝṇāṁ syuḥ || iha yadyapy eka eva paraḥ pumān asya viśvasya sthity-ādaye sṛṣṭi-sthiti-layārthaṁ taiḥ sattvādibhir yuktaḥ pṛthak pṛthak tat-tad-adhiṣṭhātā, tathāpi paras tat-tad-asaṁśliṣṭaḥ san hari-viriñca-hareti saṁjñā bhinnā dhatte, tat-tad-rūpeṇāvirbhavatīty arthaḥ | tatrāpi tatra teṣāṁ madhye śreyāṁsi dharmārtha-kāma-mokṣa-bhakty-ākhyāni śubha-phalāni sattva-tanor adhiṣṭhita-sattva-śakteḥ śrī-viṣṇor eva syuḥ | ayaṁ bhāvaḥ—upādhi-dṛṣṭyā tau dvau sevamāne rajas-tamasor ghora-mūḍhatvād bhavanto'pi dharmārtha-kāmā nāti-sukhadā bhavanti, tathopādhi-tyāgena sevamāne bhavann api mokṣo na sākṣān na ca jhaṭiti, kintu katham api paramātmāṁśa evāyam ity anusandhānābhyāsenaiva paramātmana eva bhavati | tatra tatra sākṣāt paramātmākāreṇāprakāśāt tasmāt tābhyāṁ śreyāṁsi na bhavanti | athopādhi-dṛṣṭyāpi śrī-viṣṇuṁ sevamāne sattvasya śāntatvāt dharmārtha-kāmā api sukhadāḥ | tatra niṣkāmatvena tu taṁ sevamāne sattvāt sañjāyate jñānam iti, kaivalyaṁ sāttvikaṁ jñānam iti cokter mokṣaś ca sākṣāt | ata uktaṁ skānde— bandhako bhava-pāśena bhava-pāśāc ca mocakaḥ | kaivalyadaḥ paraṁ brahma viṣṇur eva sanātanaḥ || iti | upādhi-parityāgena tu pañcama-puruṣārtho bhaktir eva bhavati, tasya paramātmākāreṇaiva prakāśāt | tasmāt śrī-viṣṇor eva śreyāṁsi syur iti |
Так и в ином месте он говорит двумя стихами:
«Саттва, раджас, тамас — свойства пракрити; соединённый с ними, высший Пуруша здесь один носит ради поддержания этого и прочего имена: Хари, Виринчи, Хара. И блага среди них бывают у людей от Того, чьё тело саттва».
«Здесь», хотя высший Пуруша и один, — «ради поддержания и прочего», то есть ради творения, поддержания и растворения «этого», то есть вселенной, Он «соединён» «ими», саттвою и прочими, и порознь и порознь правит тем и тем; и всё же, «высший», не сплетённый с тем и тем, Он «носит» различные имена — Хари, Виринча, Хара, то есть является тем и тем обликом.
И «там», то есть среди них, «блага», то есть благие плоды, именуемые законом, благом, желанием, освобождением и преданностью, бывают у людей именно от Шри Вишну, «чьё тело саттва», то есть у кого сила саттвы правима.
Смысл такой. Кто служит тем двоим взглядом на облачение, у того закон, благо и желание хоть и бывают, но не очень дают счастье — по грозности и омрачённости раджаса и тамаса. И у того, кто служит им, оставив взгляд на облачение, освобождение хоть и бывает, но не воочию и не тотчас, а лишь как-нибудь: упражнением в размышлении «и он — именно доля Параматмы»; и бывает оно от самой Параматмы, ибо там и там Она воочию Своим обликом не проявлена. Потому от тех двоих благ не бывает.
А кто служит Шри Вишну, тому даже взглядом на облачение закон, благо и желание дают счастье, ибо саттва умиротворена. А кто служит Ему бескорыстно, у того и освобождение воочию — по речениям «от саттвы рождается знание» и «одинокое знание — саттвичное». Потому сказано в «Сканде»: «Связующий петлёю бытия и от петли бытия освобождающий, дающий одиночество, высший Брахман — именно вечный Вишну».
А кто оставил взгляд на облачение, у того бывает пятая цель человека — сама преданность: ибо Он проявлен именно обликом Параматмы. Потому блага бывают именно от Шри Вишну.
c30b17f6823f · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Различие проведено не между божествами, а между тем, как на них смотрят: взглядом на облачение или помимо него.
Потому один и тот же плод приходит по-разному: у двоих освобождение достигается окольно, через мысль о Параматме, а не от них самих.
И пятая цель названа отдельно: преданность даётся там, где взгляд на облачение оставлен вовсе.