यस्मात् स्वरूपभूतयैव शक्त्या तथा प्रकाशते, तस्माद् एकरूपस्वरूपभाक्त्वम् अपि दीपवद् एव । नात्मा जजान इत्य् आदाव् उपलब्धिमात्रम् इत्य् अनेनैवोक्तं मात्रपदं तद्धर्माणाम् अपि स्वरूपानतिरिक्तत्वं ध्वनयति । अथ चेतनत्वं नाम स्वस्य चिद्रूपत्वेऽप्य् अन्यस्य देहादेश् चेतयितृत्वं दीपादिप्रकाशस्य प्रकाशयितृत्ववत् । तद् एतद् विलक्षण इत्य् आदाव् एव दृष्टान्तेनोक्तम् । प्रकाशक इति चेतयितृत्वे हेतुः । व्याप्तिशीलत्वम् उदाहरिष्यमाण आत्मा इत्यादौ श्रीप्रह्लादवाक्ये, व्यापक इत्य् अनेनोक्तं व्याप्तिशीलत्वम् अतिसूक्ष्मतया सर्वचेतनान्तःप्रवेशस्वभावत्वम्, ज्ञानमात्रात्मको न च इत्य् अत्र चिदानन्दात्मक इत्य् अपि हेत्वन्तरम् । तत्र तस्य जडप्रतियोगित्वेन ज्ञानत्वं, दुःखप्रतियोगित्वेन तु ज्ञानत्वम् आनन्दत्वं च । ज्ञानत्वं तूदाहृतम् । आनन्दत्वं निरुपाधिप्रेमास्पदत्वेन साधयति— तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सर्वेषाम् एव देहिनाम् । तदर्थम् एव सकलं जगच् चैतच् चराचरम् ॥ स्पष्टम् ॥
yasmāt svarūpa-bhūtayaiva śaktyā tathā prakāśate, tasmād eka-rūpa-svarūpa-bhāktvam api dīpavad eva | nātmā jajāna ity ādāv upalabdhi-mātram ity anenaivoktaṁ mātra-padaṁ tad-dharmāṇām api svarūpānatiriktatvaṁ dhvanayati | atha cetanatvaṁ nāma svasya cid-rūpatve'py anyasya dehādeś cetayitṛtvaṁ dīpādi-prakāśasya prakāśayitṛtvavat | tad etad vilakṣaṇa ity ādāv eva dṛṣṭāntenoktam | prakāśaka iti cetayitṛtve hetuḥ | vyāpti-śīlatvam udāhariṣyamāṇa ātmā ity-ādau śrī-prahlāda-vākye, vyāpaka ity anenoktaṁ vyāpti-śīlatvam atisūkṣmatayā sarva-cetanāntaḥ-praveśa-svabhāvatvam, jñāna-mātrātmako na ca ity atra cid-ānandātmaka ity api hetv-antaram | tatra tasya jaḍa-pratiyogitvena jñānatvaṁ, duḥkha-pratiyogitvena tu jñānatvam ānandatvaṁ ca | jñānatvaṁ tūdāhṛtam | ānandatvaṁ nirupādhi-premāspadatvena sādhayati— tasmāt priyatamaḥ svātmā sarveṣām eva dehinām | tad-artham eva sakalaṁ jagac caitac carācaram || spaṣṭam ||
Раз она является так именно силою, присущею собственному облику, — то и «одного облика, обладающая собственным обликом» она подобно светильнику. А слово «одно» в «одно постижение» из «не рождалась душа» и далее подразумевает, что и свойства её не отдельны от собственного облика.
Далее, «сознающая» значит: хотя облик у неё самой — сознание, она заставляет сознавать и иное, тело и прочее, — как свет светильника и прочего заставляет видеть. Это и сказано примером в «отличен» и далее; а «освещающий» там — причина того, что она заставляет сознавать.
«Имеющая свойство проникать» сказано словом «проникающий» в слове Шри Прахлады «душа» и далее, которое будет приведено: свойство проникать — это природа входить крайнею тонкостью внутрь всех сознающих.
А в «и не сущая одним лишь знанием» иной довод — «сознание и блаженство природою». И там: как противочлен косному она есть знание, а как противочлен страданию — и знание, и блаженство. Что она знание, уже приведено; а что блаженство — доказывает тем, что она место безусловной любви: «Потому своя душа дороже всего у всех телесных; ради неё и весь этот мир, движущийся и недвижущийся». Это ясно.
ca966f496345 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Свойства души объявлены неотдельными от неё же — и потому «одно постижение» не обедняет, а собирает.
Блаженство доказано не чувством, а наблюдением: ничего не любят ради чего-то ещё, кроме себя.
И «проникать» истолковано как тонкость, а не как размер: входит внутрь, а не покрывает собою.