तद् एवाह द्वाभ्याम्— क्षित्यादीनाम् इहार्थानां छाया न कतमापि हि । न सङ्घातो विकारोऽपि न पृथङ् नान्वितो मृषा ॥ क्षित्यादीनां पञ्चभूतानां छाया ऐक्यबुद्ध्यालम्बनरूपं देहादिसङ्घातारम्भपरिणामानां मध्ये कतमाप्य् अन्यतमापि न भवति । न तावत् तेषां सङ्घातो वृक्षाणाम् इव वनं, एकदेशाकर्षणे सर्वाकर्षणानुपपत्तेः । न ह्य् एकस्मिन् वृक्ष आकृष्टे सर्वं वनम् आकृष्यते । न च विकार आरब्धोऽवयवी । अपिशब्दात् परिणामोऽपि । कुतः? स किम् अवयवेभ्यः पृथग् आरभ्यते परिणमते च तदन्वितो वा? न तावद् अत्यन्तं पृथक् तथा अप्रतीतेः । न च अन्वितः । स किं प्रत्यवयवं सर्वोऽप्य् अन्वेति, अंशेन वा? आद्ये अङ्गुलिमात्रेऽपि देहबुद्धिः स्यात्, द्वितीये तस्याप्य् अंशाङ्गीकारे सत्य् अनवस्थापातः स्यात् । अतो देहादेः स्वातन्त्र्येणावस्थितिर् मृषा एवेति ॥
tad evāha dvābhyām— kṣity-ādīnām ihārthānāṁ chāyā na katamāpi hi | na saṅghāto vikāro'pi na pṛthaṅ nānvito mṛṣā || kṣity-ādīnāṁ pañca-bhūtānāṁ chāyā aikya-buddhy-ālambana-rūpaṁ dehādi-saṅghātārambha-pariṇāmānāṁ madhye katamāpy anyatamāpi na bhavati | na tāvat teṣāṁ saṅghāto vṛkṣāṇām iva vanaṁ, eka-deśākarṣaṇe sarvākarṣaṇānupapatteḥ | na hy ekasmin vṛkṣa ākṛṣṭe sarvaṁ vanam ākṛṣyate | na ca vikāra ārabdho'vayavī | api-śabdāt pariṇāmo'pi | kutaḥ? sa kim avayavebhyaḥ pṛthag ārabhyate pariṇamate ca tad-anvito vā? na tāvad atyantaṁ pṛthak tathā apratīteḥ | na ca anvitaḥ | sa kiṁ pratyavayavaṁ sarvo'py anveti, aṁśena vā? ādye aṅguli-mātre'pi deha-buddhiḥ syāt, dvitīye tasyāpy aṁśāṅgīkāre saty anavasthāpātaḥ syāt | ato dehādeḥ svātantryeṇāvasthitir mṛṣā eveti ||
Это он и говорит двумя стихами: «У земли и прочих предметов здесь нет никакой тени: ни совокупность, ни изменение, ни отдельно, ни сопутствуя, — ложно».
«Земли и прочих», то есть пяти стихий. «Тень», то есть имеющее облик опоры для мысли о единстве, не бывает какою-либо из начинаний совокупности тела и прочего и их превращений.
Прежде всего это не их «совокупность», как лес у деревьев: иначе при влечении одного места не выходило бы влечение всего; ведь если привлечено одно дерево, не привлекается весь лес.
И не «изменение», то есть начатое, имеющее части; а по слову «и» — и не превращение. Отчего? Оно что же — начинается и превращается «отдельно» от частей или «сопутствует» им? Крайне отдельно — нет, ибо так не постигается. И не «сопутствует»: оно что же — всё сопутствует каждой части или долею? При первом мысль о теле была бы и в одном пальце; при втором, если и у неё принять доли, вышло бы бесконечное отступание.
Потому пребывание тела и прочего самостоятельным именно «ложно».
e56eab8c137f · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Разбор идёт по всем возможным ответам сразу: совокупность, изменение, превращение — и каждый отпадает по своей причине.
Пример с лесом бьёт по совокупности: тянут одно дерево, а лес остаётся на месте.
И палец решает вопрос о «сопутствии»: будь целое в каждой части, тело было бы и в нём одном.