तस्मिंश् चानन्दात्मके ज्ञाने प्रतिबिम्बं युष्मदर्थत्वं न भवति, किन्त्व् आत्मत्वाद् अस्मदर्थत्वम् एव । तच् चास्मदर्थत्वम् अहम्भाव एव । ततोऽहम् इत्य् एतच्छब्दाभिधेयाकारम् एव ज्ञानं शुद्ध आत्मा प्रकृत्यावेशोऽन्यथा नोपपद्यते । यत एवावेशात् तदीयसङ्घात एवाहम् इत्य् अहम्भावान्तरं प्राप्नोति, तद् एतद् अभिप्रेत्य तस्याहमर्थत्वम् आह— एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैर् आत्मनि मन्यते ॥ पराभिध्यानेन प्रकृत्यावेशेन प्रकृतिर् एवाहम् इति मननेन प्रकृतेर् गुणैः क्रियमाणेषु कर्मसु कर्तृत्वम् आत्मनि मन्यते । अत्र निरहम्भावस्य पराभिध्यानासम्भवात् परावेशजाताहङ्कारस्य चावरकत्वाद् अस्त्य् एव तस्मिन्न् अन्योऽहम्भावविशेषः । स च शुद्धस्वरूपमात्रनिष्ठत्वान् न संसारहेतुर् इति स्पष्टम् । एतद् एवाहङ्कारद्वयं सन्ने यद् इन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयम् ऋते तदनुस्मृतिर् न इत्य् अत्र दर्शितम् । उपाध्यभिमानात्मकस्याहङ्कारस्य प्रसुप्तत्वात् तदनुस्मृतिर् नः इत्य् अनेन "सुखम् अहम् अस्वाप्स्वम्" इत्य् आत्मनोऽहतयैव परामर्शाच् च, अत एव "माम् अहं नाज्ञासिषम्" इत्य् अत्र परामर्शेऽपि उपाध्यभिमानिनोऽनुसन्धानाभावः । अन्यस्य त्व् अज्ञानसाक्षित्वेनानुसन्धानम् इति दिक् । ॥
tasmiṁś cānandātmake jñāne pratibimbaṁ yuṣmad-arthatvaṁ na bhavati, kintv ātmatvād asmad-arthatvam eva | tac cāsmad-arthatvam aham-bhāva eva | tato'ham ity etac-chabdābhidheyākāram eva jñānaṁ śuddha ātmā prakṛtyāveśo'nyathā nopapadyate | yata evāveśāt tadīya-saṅghāta evāham ity aham-bhāvāntaraṁ prāpnoti, tad etad abhipretya tasyāham-arthatvam āha— evaṁ parābhidhyānena kartṛtvaṁ prakṛteḥ pumān | karmasu kriyamāṇeṣu guṇair ātmani manyate || parābhidhyānena prakṛty-āveśena prakṛtir evāham iti mananena prakṛter guṇaiḥ kriyamāṇeṣu karmasu kartṛtvam ātmani manyate | atra niraham-bhāvasya parābhidhyānāsambhavāt parāveśa-jātāhaṅkārasya cāvarakatvād asty eva tasminn anyo'ham-bhāva-viśeṣaḥ | sa ca śuddha-svarūpa-mātra-niṣṭhatvān na saṁsāra-hetur iti spaṣṭam | etad evāhaṅkāra-dvayaṁ sanne yad indriya-gaṇe'hami ca prasupte kūṭastha āśayam ṛte tad-anusmṛtir na ity atra darśitam | upādhy-abhimānātmakasyāhaṅkārasya prasuptatvāt tad-anusmṛtir naḥ ity anena "sukham aham asvāpsvam" ity ātmano'hatayaiva parāmarśāc ca, ata eva "mām ahaṁ nājñāsiṣam" ity atra parāmarśe'pi upādhy-abhimānino'nusandhānābhāvaḥ | anyasya tv ajñāna-sākṣitvenānusandhānam iti dik | ||
И в том знании, чья природа блаженство, отражение не бывает предметом «вы»: раз оно есть она сама, оно именно предмет «мы». А быть предметом «мы» и есть чувство «я». Потому знание, имеющее обликом то, что означается словом «я», и есть чистая душа: иначе не достигалась бы и охваченность пракрити. Ведь именно от охваченности она обретает иное чувство «я»: «совокупность её — вот я».
Имея это в виду, он говорит, что она — предмет «я»: «Так, помышлением Высшего, человек при делах, совершаемых свойствами, мнит деятельность пракрити в себе».
«Помышлением Высшего», то есть охваченностью пракрити, — мнением «я и есть пракрити», — он «мнит» «в себе» «деятельность» «при делах», «совершаемых» «свойствами» пракрити.
И здесь: раз у лишённого чувства «я» невозможно и помышление Высшего, а самомнение, рождённое охваченностью иным, покрывает, — в ней именно есть иная особенность чувства «я». И она, будучи утверждена лишь в чистом собственном облике, не причина круговорота: это ясно.
Эта самая двоица самомнений показана в «когда сонм чувств угас и „я“ уснуло, — без неизменного вместилища откуда у нас то памятование?»: самомнение, чья природа — мнить себя облачением, уснуло, а словами «то памятование у нас» душа упомянута именно как «я». Потому и в упоминании «меня я не знал» нет привлечения того, кто мнит себя облачением; а иное привлекается как свидетель неведения. Таково направление.
ea97e0b99a2e · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Чувства «я» здесь два, а не одно: то, что сложилось из охваченности, и то, что есть сама душа.
Без второго не сходится ни сон, ни пробуждение: некому было бы сказать «я спал».
И только первое связывает: второе утверждено в чистом облике и круговорота не строит.