किं च, विवर्तस्य ज्ञानादिप्रकरणपठित्वेन गौणत्वात्, परिणामस्य तु स्वप्रकरणपठितत्वेन मुख्यत्वात्, ज्ञानाद्युभयप्रकरणपठितत्वेन सन्दंशन्यायसिद्धप्राबल्याच् च परिणाम एव श्रीभागवततात्पर्यम् इति गम्यते । तच् च भगवदचिन्त्यैश्वर्यज्ञानार्थं मिथ्यात्वाभिधानं तु नश्वरत्वाभिधानवत् विश्वस्य परमात्मबहिर्मुखत्वापादकत्वाद् धेयताज्ञानमात्रार्थं, न तु वस्त्व् एव तन् न भवतीति जीवेशस्वरूपैक्यज्ञानमात्रार्थं, वैधर्म्याच् च न स्वप्नादिवत् इति न्यायेन । तथा च नारदीये— जगद् विलापयामासुर् इत्य् उच्येताथ तत्स्मृतेः । न च तत्स्मृतिमात्रेण लयो भवति निश्चितम् ॥ इति । तत्र मुख्य एव सृष्टिप्रस्तावे प्रधानपरिणामम् आह— कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्याम् अधोक्षजः । पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यम् आधत्त वीर्यवान् ॥ ततोऽभवन् महत्तत्त्वम् अव्यक्तात् कालचोदितात् । विज्ञानात्मात्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जंस् तमोनुदः ॥ भगवान् एक आसेदम् इति प्राक्तनानन्तरग्रन्थाद् अधोक्षजो भगवान् पुरुषेण प्रकृतिद्रष्ट्रात्मभूतेन स्वांशेन द्वारभूतेन कालो वृत्तिर् यस्यास् तया मायया निमित्तभूतया गुणमय्यां मायायाम् अव्यक्ते वीर्यं जीवाख्यम् आधत्त, हन्तेमास् तिस्रो देवता इत्यादिश्रुतेः । विज्ञानात्मैव महत्तत्त्वम् । तमोनुदः प्रलयगताज्ञानध्वंसकर्ता ॥ ॥
kiṁ ca, vivartasya jñānādi-prakaraṇa-paṭhitvena gauṇatvāt, pariṇāmasya tu sva-prakaraṇa-paṭhitatvena mukhyatvāt, jñānādy-ubhaya-prakaraṇa-paṭhitatvena sandaṁśa-nyāya-siddha-prābalyāc ca pariṇāma eva śrī-bhāgavata-tātparyam iti gamyate | tac ca bhagavad-acintyaiśvarya-jñānārthaṁ mithyātvābhidhānaṁ tu naśvaratvābhidhānavat viśvasya paramātma-bahirmukhatvāpādakatvād dheyatā-jñāna-mātrārthaṁ, na tu vastv eva tan na bhavatīti jīveśa-svarūpaikya-jñāna-mātrārthaṁ, vaidharmyāc ca na svapnādivat iti nyāyena | tathā ca nāradīye— jagad vilāpayāmāsur ity ucyetātha tat-smṛteḥ | na ca tat-smṛti-mātreṇa layo bhavati niścitam || iti | tatra mukhya eva sṛṣṭi-prastāve pradhāna-pariṇāmam āha— kāla-vṛttyā tu māyāyāṁ guṇa-mayyām adhokṣajaḥ | puruṣeṇātma-bhūtena vīryam ādhatta vīryavān || tato'bhavan mahat-tattvam avyaktāt kāla-coditāt | vijñānātmātma-deha-sthaṁ viśvaṁ vyañjaṁs tamo-nudaḥ || bhagavān eka āsedam iti prāktanānantara-granthād adhokṣajo bhagavān puruṣeṇa prakṛti-draṣṭr-ātma-bhūtena svāṁśena dvāra-bhūtena kālo vṛttir yasyās tayā māyayā nimitta-bhūtayā guṇa-mayyāṁ māyāyām avyakte vīryaṁ jīvākhyam ādhatta, hantemās tisro devatā ity-ādi-śruteḥ | vijñānātmaiva mahat-tattvam | tamo-nudaḥ pralaya-gatājñāna-dhvaṁsa-kartā || ||
И ещё: превращение видимости прочитано в разделе о знании и прочем — значит, оно переносно; превращение же прочитано в своём разделе — значит, оно главное; а прочитанное в обоих разделах — о знании и прочем — сильно по правилу клещей. Потому понимается, что намерение Шри «Бхагаваты» — именно превращение, и оно ради знания о непостижимом владычестве Бхагавана.
А называние вселенной ложною — как и называние её гибнущей — лишь ради знания о том, что её надо отвергнуть, ибо она наводит отвращённость от Параматмы; а не ради того, чтобы она вовсе не была вещью, и не ради одного лишь знания о единстве собственного облика дживы и Владыки, — по правилу «и не как сон и прочее, по различию свойств».
Так и в «Нарадии»: «Говорилось бы „мир растворили“, — но лишь памятованием о них; а одним таким памятованием растворения, несомненно, не бывает».
И там, в самом главном изложении творения, он говорит о превращении прадханы: «А действием времени Запредельный чувствам, обладатель семени, вложил семя в майю, состоящую из свойств, — Пурушею, Себе присущим. Оттуда возникла махат-сущность из непроявленного, побуждённого временем, — душа постижения, являя вселенную, стоящую в Себе, в теле, гонитель тьмы».
«Запредельный чувствам» — Бхагаван, по непосредственно предшествующему тексту «Бхагаван один был это». «Пурушею» — Своею долею, зрящим пракрити, Себе присущим, сущим дверью. Тою майей, чьё действие — время, сущею поводом, Он «вложил» «семя», именуемое дживой, в «состоящую из свойств» майю, в непроявленное, — по шрути «вот, эти три божества» и далее. «Душа постижения» — это и есть махат-сущность. «Гонитель тьмы» — творец разрушения незнания, бывшего при разрушении.
54f6d45d1718 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Спор решён приёмом чтения: что стоит в своём разделе — главное, что приведено в чужом — переносно.
И «ложность» поставлена в один ряд с «гибнущим»: оба слова служат отвержению, а не отрицанию.
Место из «Нарадии» бьёт прямо: памятованием мир не растворяется, значит растворяется он не в уме.