अथ कथं सोऽपि विशुद्धसत्त्वाख्यो गुणः प्राकृतो न भवति? कदा वा कुत्र तं वीर्यातिशयं सञ्चारयति? कथां वा कृतहान्यकृताभ्याभ्यागमप्रसङ्गो न भवति? इत्य् आदिकम् आशङ्क्याह द्वाभ्याम्— सत्त्वं रजस् तम इति प्रकृतेर् नात्मनो गुणाः । न तेषां युगपद् राजन् ह्रास उल्लास एव वा ॥ सत्त्वादयो गुणाः प्रकृतेर् एव नात्मनः । आत्मनः परमेश्वरस्य तस्य तु ये सर्वेऽपि नित्यम् एवोल्लासिनो गुणाः, ते तु ते न भवन्तीत्य् अर्थः । तद् उक्तम्— सत्त्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः । स शुद्धः सर्वशुद्धेभ्यः पुमान् आद्यः प्रसीदतु ॥ इति । ह्लादिनी सन्धिनी सम्वित् त्वय्य् एका सर्वसंस्थितौ । ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते ॥ इति च । यस्मान् नात्मनस् ते, तस्माद् एव युगपत् ह्रास एव वा उल्लास एव वा नास्ति, किन्तु विकारित्वेन परस्परम् अभ्युपमर्दित्वात् कस्यचित् कदाचित् ह्रासः, कस्यचित् कदाचिद् उल्लासो भवतीत्य् अर्थः ॥
atha kathaṁ so'pi viśuddha-sattvākhyo guṇaḥ prākṛto na bhavati? kadā vā kutra taṁ vīryātiśayaṁ sañcārayati? kathāṁ vā kṛta-hānya-kṛtābhyābhyāgama-prasaṅgo na bhavati? ity ādikam āśaṅkyāha dvābhyām— sattvaṁ rajas tama iti prakṛter nātmano guṇāḥ | na teṣāṁ yugapad rājan hrāsa ullāsa eva vā || sattvādayo guṇāḥ prakṛter eva nātmanaḥ | ātmanaḥ parameśvarasya tasya tu ye sarve'pi nityam evollāsino guṇāḥ, te tu te na bhavantīty arthaḥ | tad uktam— sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ | sa śuddhaḥ sarva-śuddhebhyaḥ pumān ādyaḥ prasīdatu || iti | hlādinī sandhinī samvit tvayy ekā sarva-saṁsthitau | hlāda-tāpa-karī miśrā tvayi no guṇa-varjite || iti ca | yasmān nātmanas te, tasmād eva yugapat hrāsa eva vā ullāsa eva vā nāsti, kintu vikāritvena parasparam abhyupamarditvāt kasyacit kadācit hrāsaḥ, kasyacit kadācid ullāso bhavatīty arthaḥ ||
Но как же и это качество, именуемое совершенно чистой благостью, не есть качество от пракрити? Когда и где Он передаёт тот избыток мощи? И как не выходит утраты сделанного и прихода несделанного? Усомнившись так, он говорит двумя стихами: «Благость, страсть и тьма — качества пракрити, не Атмана; и нет у них, царь, ни убыли, ни расцвета разом».
Благость и прочие качества — именно «у пракрити», «не у Атмана». А те качества «Атмана», Высшего Владыки, что все вечно в расцвете, — они не суть эти. О том сказано: «Во Владыке нет благости и прочих, где качества от пракрити; Он, чистый из всех чистых, первый Пуруша, да будет милостив». И: «Услаждающая, сочетающая, сознающая — в Тебе одна, в утверждении всего; а творящая усладу и жар, смешанная, — не в Тебе, лишённом качеств».
А раз они «не у Атмана», то потому же нет у них ни «убыли», ни «расцвета» «разом»: по изменчивости своей они подавляют друг друга, и потому у одного когда-то убыль, у другого когда-то расцвет.
aee3d1f68ccc · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Вопрос точен: если благость — качество пракрити, то как ею пользуется Тот, кто выше пракрити.
Ответ разводит два слова «благость»: одно в списке трёх, другое — название Его собственной силы.
И приписка о невозможности общего расцвета готовит объяснение времени: гуны сменяются, а не растут вместе.