अन्यत्र तयोर् उपादाननिमित्तरूपयोर् अंशयोर् वृत्तिभेदेन भेदान् अप्य् आह— कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाहस् तन्मायैषा तन् निषेधं प्रपद्ये ॥ टीका च—कालः क्षोभकः । कर्म निमित्तम् । तद् एव फलाभिमुखम् अभिव्यक्तं दैवम् । स्वभावस् तत्संस्कारः । जीवस् तद्वान् । द्रव्यं भूतसूक्ष्माणि । क्षेत्रं प्रकृतिः । प्राणः सूत्रम् । आत्मा अहङ्कारः । विकार एकादशेन्द्रियाणि महाभूतानि चेति षोडशकः । तत्सङ्घातो देहः । तस्य च बीजरोहवत् प्रवाहः, रोहोऽङ्कुरः, देहाद् बीजरूपं कर्म, ततोऽङ्कुररूपो देहः, ततः पुनर् एवम् इति प्रवाहः । तत् त्वां निषेधावधिभूतं प्रपद्ये भजे इति । इत्य् एषा । अत्र कालदैवकर्मस्वभावा निमित्तांशाः, अन्ये उपादानांशाः । तद्वान् जीवस् तूभयात्मकः, तथोपादानवर्गे निमित्तशक्त्यंशोऽप्य् अनुवर्तते । यथा जीवोपाधिलक्षणेऽहमाख्ये तत्त्वे तदीयाहम्भावः स ह्य् अविद्यापरिणाम इत्यादि । यथोक्तं तृतीयस्य षष्ठे— आत्मानं चास्य निर्भिन्नम् अभिमानोऽविशत् पदम् । कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ इति । अत्र आत्मानम् अहङ्कारम्, अभिमानो रुद्रः, कर्मणा अहंवृत्त्या इति टीका च । अत्र च यन् निर्भिन्नं, तद् अधिष्ठानं वागादीन्द्रियं तृतीयान्तम् अध्यात्मम् इति प्रकरणनिर्णयष् टीकायाम् एव कृतोऽस्ति । कर्मणो बीजरूपत्वं कारणतामात्रविवक्षया । तद् एवम् अत्रापि मूलमायायाः सर्वोपादानांशमूलभूतं क्षेत्रशब्दोक्तं प्रधानम् अप्य् अंशरूपम् इत्य् अधिगतम् । जीवस् तद्वान् इत्य् अनेन शुद्धजीवस्य मायातीतत्वं बोधयति ॥ ॥
anyatra tayor upādāna-nimitta-rūpayor aṁśayor vṛtti-bhedena bhedān apy āha— kālo daivaṁ karma jīvaḥ svabhāvo dravyaṁ kṣetraṁ prāṇa ātmā vikāraḥ | tat-saṅghāto bījaroha-pravāhas tan-māyaiṣā tan niṣedhaṁ prapadye || ṭīkā ca—kālaḥ kṣobhakaḥ | karma nimittam | tad eva phalābhimukham abhivyaktaṁ daivam | svabhāvas tat-saṁskāraḥ | jīvas tadvān | dravyaṁ bhūta-sūkṣmāṇi | kṣetraṁ prakṛtiḥ | prāṇaḥ sūtram | ātmā ahaṅkāraḥ | vikāra ekādaśendriyāṇi mahā-bhūtāni ceti ṣoḍaśakaḥ | tat-saṅghāto dehaḥ | tasya ca bīja-rohavat pravāhaḥ, roho'ṅkuraḥ, dehād bīja-rūpaṁ karma, tato'ṅkura-rūpo dehaḥ, tataḥ punar evam iti pravāhaḥ | tat tvāṁ niṣedhāvadhi-bhūtaṁ prapadye bhaje iti | ity eṣā | atra kāla-daiva-karma-svabhāvā nimittāṁśāḥ, anye upādānāṁśāḥ | tadvān jīvas tūbhayātmakaḥ, tathopādāna-varge nimitta-śakty-aṁśo'py anuvartate | yathā jīvopādhi-lakṣaṇe'ham-ākhye tattve tadīyāham-bhāvaḥ sa hy avidyā-pariṇāma ity-ādi | yathoktaṁ tṛtīyasya ṣaṣṭhe— ātmānaṁ cāsya nirbhinnam abhimāno'viśat padam | karmaṇāṁśena yenāsau kartavyaṁ pratipadyate || iti | atra ātmānam ahaṅkāram, abhimāno rudraḥ, karmaṇā ahaṁ-vṛttyā iti ṭīkā ca | atra ca yan nirbhinnaṁ, tad adhiṣṭhānaṁ vāg-ādīndriyaṁ tṛtīyāntam adhyātmam iti prakaraṇa-nirṇayaṣ ṭīkāyām eva kṛto'sti | karmaṇo bīja-rūpatvaṁ kāraṇatā-mātra-vivakṣayā | tad evam atrāpi mūla-māyāyāḥ sarvopādānāṁśa-mūla-bhūtaṁ kṣetra-śabdoktaṁ pradhānam apy aṁśa-rūpam ity adhigatam | jīvas tadvān ity anena śuddha-jīvasya māyātītatvaṁ bodhayati || ||
В ином месте он говорит и о различиях тех двух долей — имеющих облик вещественной причины и повода — по различию их действий:
«Время, судьба, дело, джива, природа, вещество, поле, жизнь, „я“, изменение, их совокупность, поток семени и ростка — это майя Твоя; её отрицание приемлю».
И тика: «„Время“ — возмущающее; „дело“ — повод; оно же, явленное и обращённое к плоду, — „судьба“; „природа“ — впечатление от него; „джива“ — им обладающий; „вещество“ — тонкие стихии; „поле“ — пракрити; „жизнь“ — нить; „я“ — самомнение; „изменение“ — одиннадцать чувств и великие стихии, шестнадцать; „их совокупность“ — тело; и „поток“ у него подобен семени и ростку: „роха“ — росток; от тела — дело, имеющее облик семени, от него — тело, имеющее облик ростка, от него — вновь так; вот „поток“. „То“ — Тебя, сущего пределом отрицания, „приемлю“, то есть почитаю». Такова она.
Здесь время, судьба, дело и природа — доли-повод; иные — доли-вещественная причина. А джива, «им обладающий», имеет природу обоих; так же и в разряде вещественной причины следует доля силы-повода — как в сущности, именуемой «я», чей признак — облачение дживы: чувство «я» у неё, «оно ведь превращение неведения» и далее.
Как сказано в шестой главе третьей песни: «И в „я“ у него вошло раздельное самомнение — в место, делом, то есть долею, которою тот обретает должное». Здесь тика: «„я“» — самомнение, «самомнение» — Рудра, «делом» — действием «я». И вывод раздела — что «раздельное» есть основа, то есть чувство речи и прочего, кончающееся третьим падежом, относящееся к себе, — сделан в самой тике. А то, что дело имеет облик семени, сказано лишь в смысле причинности.
Итак, постигнуто и здесь: прадхана, названная словом «поле», сущая корнем всех долей-вещественной причины коренной майи, тоже имеет облик доли. А словами «джива — им обладающий» даётся понять, что чистый джива превзошёл майю.
07d2c8498fdf · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Длинный список разобран по одному признаку: что из этого повод, а что вещество, — и всё встаёт на места.
Джива попал в список, но и выведен из него: он «обладающий», а не одно из перечисленного.
И «поток семени и ростка» объясняет, почему список замкнут: тело даёт дело, дело — тело, и так без начала.