तद् एवं तटस्थलक्षणेन परं निर्धार्य, तद् एव लक्षणं ब्रह्मसूत्रे शास्त्रयोनित्वात्, तत् तु समन्वयात् इत्य् एतत्सूत्रद्वयेन स्थापितम् अस्ति । तत्र पूर्वसूत्रस्यार्थः—कुतो ब्रह्मणो जगज्जन्मादिहेतुत्वं? तत्राह—शास्त्रं योनिर् ज्ञानकारणं यस्य तत्त्वात्, यतो वा इमानि भूतानि इत्यादिशास्त्रप्रमाणकत्वाद् इति । नात्र दर्शनान्तरवत् तर्कप्रमाणकत्वम्, तर्काप्रतिष्ठानात् अत्यन्तातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयत्वाद् ब्रह्मणश् चेति भावः । वैनाशिकास् त्व् अविरोधाध्याये तर्केणैव निराकरिष्यन्ते । अत्र तर्काप्रतिष्ठानं चैवम्—ईश्वरः कर्ता न भवति, प्रयोजनशून्यत्वान् मुक्तात्मवत् । ननु भुवनादिकं जीवकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत् । विमतिविषयः कालो न लोकशून्यः, कालत्वात् वर्तमानकालवद् इत्यादि । तद् एवं दर्शनानुगुण्येनेश्वरानुमानं दर्शनान्तरप्रातिकूल्यपराहतम् इति शास्त्रैकप्रामाणकः परब्रह्मभूतः सर्वेश्वरः पुरुषोत्तमः । शास्त्रं तु सकलेतरप्रमाणपरिदृष्टसमस्तवस्तुविजातीयसार्वज्ञ्यसत्यसङ्कल्पत्वादिमिश्रानवधिकातिशयापरिमितोदारविचित्रगुणसागरं निखिलहेयप्रत्यनीकस्वरूपं प्रतिपादयतीति न प्रमाणान्तरावसितवस्तुसाधर्म्यप्रयुक्तदोषगन्धः । अत एव स्वाभाविकानन्तनित्यमूर्तिमत्त्वम् अपि तस्य सिध्यति ।
tad evaṁ taṭastha-lakṣaṇena paraṁ nirdhārya, tad eva lakṣaṇaṁ brahma-sūtre śāstra-yonitvāt, tat tu samanvayāt ity etat-sūtra-dvayena sthāpitam asti | tatra pūrva-sūtrasyārthaḥ—kuto brahmaṇo jagaj-janmādi-hetutvaṁ? tatrāha—śāstraṁ yonir jñāna-kāraṇaṁ yasya tattvāt, yato vā imāni bhūtāni ity-ādi-śāstra-pramāṇakatvād iti | nātra darśanāntaravat tarka-pramāṇakatvam, tarkāpratiṣṭhānāt atyantātīndriyatvena pratyakṣādi-pramāṇāviṣayatvād brahmaṇaś ceti bhāvaḥ | vaināśikās tv avirodhādhyāye tarkeṇaiva nirākariṣyante | atra tarkāpratiṣṭhānaṁ caivam—īśvaraḥ kartā na bhavati, prayojana-śūnyatvān muktātmavat | nanu bhuvanādikaṁ jīva-kartṛkaṁ kāryatvāt ghaṭavat | vimati-viṣayaḥ kālo na loka-śūnyaḥ, kālatvāt vartamāna-kālavad ity-ādi | tad evaṁ darśanānuguṇyeneśvarānumānaṁ darśanāntara-prātikūlya-parāhatam iti śāstraika-prāmāṇakaḥ para-brahma-bhūtaḥ sarveśvaraḥ puruṣottamaḥ | śāstraṁ tu sakaletara-pramāṇa-paridṛṣṭa-samasta-vastu-vijātīya-sārvajñya-satya-saṅkalpatvādi-miśrānavadhikātiśayāparimitodāra-vicitra-guṇa-sāgaraṁ nikhila-heya-pratyanīka-svarūpaṁ pratipādayatīti na pramāṇāntarāvasita-vastu-sādharmya-prayukta-doṣa-gandhaḥ | ata eva svābhāvikānanta-nitya-mūrtimattvam api tasya sidhyati |
Итак, установив высшего пограничным признаком, — само это определение установлено в «Брахма-сутре» двумя сутрами: «ибо писание есть лоно» и «то же — по сопряжению».
Смысл прежней сутры таков: откуда у Брахмана бытие причиной рождения мира и прочего? На это он говорит: «писание — лоно», то есть Тот, чья причина познания есть писание, — ибо доказательство тут писание: «от кого рождаются эти существа» и далее. Не так, как в иных учениях, где доказательством служит рассуждение: рассуждение не утверждено, да и Брахман, как крайне сверхчувственный, не предмет для очевидности и прочих доказательств. Разрушителей же отвергнут самим рассуждением в главе о непротиворечии.
А неутверждённость рассуждения вот какова: «Владыка не деятель, ибо лишён цели, как освобождённая душа»; «но ведь мир и прочее сотворены существом, ибо это следствие, как горшок»; «спорное время не лишено мира, ибо оно время, как время настоящее», и так далее. Итак, вывод о Владыке, сообразный одному учению, отбит противностью другого. Значит, Высшее Лицо, всего Владыка, ставший высшим Брахманом, доказывается одним лишь писанием.
А писание утверждает Того, кто есть океан качеств — иного рода, чем всякая вещь, узренная всеми прочими доказательствами, — качеств смешанных, безграничных, безмерных, щедрых и пёстрых: всезнания, истинности замысла и прочих; чей собственный облик — противник всему отвергаемому. Потому нет здесь и запаха того изъяна, что рождается от уподобления вещи, выведенной другим доказательством. И потому же доказывается, что воплощённость у Него собственная, бесконечная и вечная.
fda53d860e1f · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Довод о ненадёжности рассуждения показан не рассуждением, а примерами: три силлогизма, и каждый бьёт другой.
Писание выбрано не по благочестию, а по предмету: там, где чувства не достают, других средств нет.
И оговорка про буддистов честна: где спор ведётся на поле рассуждения, там и отвечать будут рассуждением.