एवम् एकस्य पुरुषस्य नानात्वम् उपपाद्य तस्य पुनर् अंशा विव्रियन्ते । अत्र द्विविधा अंशा स्वांशा विभिन्नांशाश् च । विभिन्नांशास् तटस्थशक्त्यात्मका जीवा इति वक्ष्यते । स्वांशास् तु गुणलीलाद्यवतारभेदेन विविधाः । तत्र लीलाद्यवताराः प्रसङ्गसङ्गत्या श्रीकृष्णसन्दर्भे वक्ष्यते । गुणावतारा यथा— आदाव् अभूच् छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतुपतिर् द्विजधर्मसेतुः । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य इत्य् उद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥ स युगपत् गुणत्रयाधिष्ठाता आद्यः पुरुषः पृथक् पृथग् अपि तत्तद्गुणाधिष्ठानलीलयैव आदौ रजसा अस्य जगतः सर्गे विसर्गे कार्ये शतधृतिर् ब्रह्मा अभूत् । स्थितौ विष्णुः सत्त्वेनेति शेषः । तत्र साक्षाद्गुणानुक्तिश् च तस्यातिरोहितस्वरूपतया तत्सम्बन्धोपचारस्याप्य् उट्टङ्कनम् अयुक्तम् इत्य् अभिप्रायेण । पालनकर्तृत्वेन क्रतुपतिस् तत्फलदाता । यज्ञरूपस् तु लीलावतारमध्य एव श्रीब्रह्मणा द्वितीये गणितः । द्विजानां धर्मानां च सेतुः पालक इत्य् अर्थः । तमसा तस्य आप्ययाय रुद्रोऽभूत् इत्य् अनेन प्रकारेण उद्भवस्थितिलया भवन्तीति । अत्र ब्रह्मरुद्रयोर् अवतारावसरो मोक्षधर्मे विविक्तोऽस्ति । यथा— ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्य् अमिततेजसः । प्रसादात् प्रादुरभवत् पद्मं पद्मनिभेक्षण ॥ तत्र ब्रह्मा समभवत् स तस्यैव प्रसादजः । अह्नः क्षये ललाटाच् च सुतो देवस्य वै तथा । क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः ॥ इति । श्रीविष्णोस् तु तृतीये दृश्यते— तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत् सर्वगुणावभासम् । तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत् ॥ इति । अस्यार्थः—तल्लोकात्मकं पद्मम् । सर्वगुणान् जीवभोग्यान् अर्थान् अवभासयतीति तथा । तत् यस्माज् जातं श्रीनारायणाख्यः पुरुष एव विष्णुसंज्ञः सन् स्थापनरूपान्तर्यामितायै प्रावीविशत् प्रकर्षेनालुप्तशक्तितयैवाविशत् । स्वार्थे णिच् । तस्मिन् श्रीविष्णुना लब्धस्थितौ पद्मं पुनः सृष्ट्यर्थं स्वयम् एव ब्रह्माभूत् स्थितस्यैव मृदादेर् घटादितया सृष्टेः । अत एव स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञा इत्य् अन्यत्रापि ॥ ॥
evam ekasya puruṣasya nānātvam upapādya tasya punar aṁśā vivriyante | atra dvividhā aṁśā svāṁśā vibhinnāṁśāś ca | vibhinnāṁśās taṭastha-śakty-ātmakā jīvā iti vakṣyate | svāṁśās tu guṇa-līlādy-avatāra-bhedena vividhāḥ | tatra līlādy-avatārāḥ prasaṅga-saṅgatyā śrī-kṛṣṇa-sandarbhe vakṣyate | guṇāvatārā yathā— ādāv abhūc chata-dhṛtī rajasāsya sarge viṣṇuḥ sthitau kratu-patir dvija-dharma-setuḥ | rudro'pyayāya tamasā puruṣaḥ sa ādya ity udbhava-sthiti-layāḥ satataṁ prajāsu || sa yugapat guṇa-trayādhiṣṭhātā ādyaḥ puruṣaḥ pṛthak pṛthag api tat-tad-guṇādhiṣṭhāna-līlayaiva ādau rajasā asya jagataḥ sarge visarge kārye śata-dhṛtir brahmā abhūt | sthitau viṣṇuḥ sattveneti śeṣaḥ | tatra sākṣād-guṇānuktiś ca tasyātirohita-svarūpatayā tat-sambandhopacārasyāpy uṭṭaṅkanam ayuktam ity abhiprāyeṇa | pālana-kartṛtvena kratu-patis tat-phala-dātā | yajña-rūpas tu līlāvatāra-madhya eva śrī-brahmaṇā dvitīye gaṇitaḥ | dvijānāṁ dharmānāṁ ca setuḥ pālaka ity arthaḥ | tamasā tasya āpyayāya rudro'bhūt ity anena prakāreṇa udbhava-sthiti-layā bhavantīti | atra brahma-rudrayor avatārāvasaro mokṣa-dharme vivikto'sti | yathā— brāhme rātri-kṣaye prāpte tasya hy amita-tejasaḥ | prasādāt prādurabhavat padmaṁ padma-nibhekṣaṇa || tatra brahmā samabhavat sa tasyaiva prasādajaḥ | ahnaḥ kṣaye lalāṭāc ca suto devasya vai tathā | krodhāviṣṭasya saṁjajñe rudraḥ saṁhāra-kārakaḥ || iti | śrī-viṣṇos tu tṛtīye dṛśyate— tal-loka-padmaṁ sa u eva viṣṇuḥ prāvīviśat sarva-guṇāvabhāsam | tasmin svayaṁ veda-mayo vidhātā svayambhuvaṁ yaṁ sma vadanti so'bhūt || iti | asyārthaḥ—tal-lokātmakaṁ padmam | sarva-guṇān jīva-bhogyān arthān avabhāsayatīti tathā | tat yasmāj jātaṁ śrī-nārāyaṇākhyaḥ puruṣa eva viṣṇu-saṁjñaḥ san sthāpana-rūpāntaryāmitāyai prāvīviśat prakarṣenālupta-śaktitayaivāviśat | svārthe ṇic | tasmin śrī-viṣṇunā labdha-sthitau padmaṁ punaḥ sṛṣṭy-arthaṁ svayam eva brahmābhūt sthitasyaiva mṛd-āder ghaṭāditayā sṛṣṭeḥ | ata eva sthity-ādaye hari-viriñci-hareti saṁjñā ity anyatrāpi || ||
Так, обосновав множественность одного Пуруши, он вновь раскрывает Его доли. Доли здесь двояки: свои доли и доли отделённые. Об отделённых долях — дживах, чья природа пограничная сила, — будет сказано. А свои доли разны по различию нисхождений: свойств, игры и прочих. И о нисхождениях игры и прочих будет сказано, где придётся по связи, в прекрасной «Кришна-сандарбхе».
Нисхождения свойств — как в «Вначале, при творении этого мира, раджасом стал Он сто держащим; при поддержании — Вишну, владыка жертв, оплот дваждырождённых и закона; ради растворения — Рудра, тамасом. Тот изначальный Пуруша; и так постоянно в потомстве — возникновение, поддержание, растворение».
Он, «изначальный Пуруша», разом правит тремя свойствами и всё же порознь и порознь — одною лишь игрою правления тем и тем свойством — «вначале», «раджасом», «при творении», то есть при изведении, при деле «этого» мира, «стал» «сто держащим», то есть Брахмою. «При поддержании — Вишну»; дополнить надо: саттвою. А что свойство здесь прямо не названо — это с тем намерением, что у Него собственный облик непокрыт и потому неуместно приписывать Ему даже перенос связи с ним.
«Владыка жертв» — как деятель хранения, податель их плода. А тот, чей облик жертва, причтён Шри Брахмой во второй песни именно к нисхождениям игры. «Оплот дваждырождённых и законов» — то есть хранитель.
«Тамасом» «ради растворения» его «стал» «Рудра». Этим образом и бывают «возникновение, поддержание, растворение».
Случай нисхождения Брахмы и Рудры разобран в «Мокша-дхарме»: «Когда настал исход ночи Брахмы, по милости Его, безмерного сиянием, явился лотос, о лотосоокий. Там возник Брахма, рождённый именно Его милостью. А при исходе дня из лба Бога, охваченного гневом, родился сын — Рудра, делатель разрушения».
О Шри Вишну же видно в третьей песни: «В тот лотос миров, являющий все блага, Он же, Вишну, вошёл; а в нём сам устроитель, состоящий из Веды, стал тем, кого называют Самосущим».
Смысл этого: «лотос», чья природа те миры; «все блага» — он являет предметы, вкушаемые дживами. В то, от чего он рождён, именно Пуруша, именуемый Шри Нараяной, нося имя «Вишну», «вошёл» — то есть вошёл усиленно, именно с неумалённой силой, — ради того, чтобы быть Внутренним правителем, чей облик утверждение (суффикс «нич» здесь в своём значении). «В нём», то есть в лотосе, обретшем стояние от Шри Вишну, «сам» стал вновь Брахмою ради творения, — ибо творение бывает у стоящего: глина и прочее становятся горшком и прочим. Потому и в ином месте: «ради поддержания и прочего — имена Хари, Виринчи, Хара».
528789cfa4ba · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Доли различены дважды: по тому, свои они или отделённые, и по тому, ради чего нисходят, — свойства, игра и прочее.
Тонкость в том, что при Вишну свойство не названо: саттва тут подразумевается, но приписывать её Ему прямо не стали.
И порядок творения сохранён строго: лотос сперва получает стояние от Вишну и лишь потом даёт Брахму, ибо творят из того, что стоит.