तथेदम् अपि प्राक्तनलक्षणाविरुद्धम्— आत्मा नित्योऽव्ययः शुद्ध एकः क्षेत्रज्ञ आश्रयः । अविक्रियः स्वदृग् हेतुर् व्यापकोऽसङ्ग्य् अनावृतः ॥ एतैर् द्वादशभिर् विद्वान् आत्मनो लक्षणैः परैः । अहं ममेत्य् असद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥ अव्ययः अपक्षयशून्यः । एकः, न तु देहेन्द्रियादिसङ्घातरूपः । क्षेत्रज्ञो ज्ञातृत्वादिधर्मकः । इन्द्रियादीनाम् आश्रयः । स्वाभाविकज्ञातृत्वाद् एवाविक्रियः । स्वदृक् स्वस्मै स्वयंप्रकाशः । हेतुः सर्गादिनिमित्तम्, यद् उक्तं श्रीसूतेन—हेतुर् जीवोऽस्य सर्गादेर् अविद्याकर्मकारकः इति । व्यापको व्याप्तिशीलः । असङ्गी अनावृतश् च स्वतःप्रकाशरूपत्वात् । अहंममेत्य् असद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेद् इति देहाद्यधिकरणकस्य मोहजस्यैव त्यागो, न तु स्वरूपभूतस्येत्य् अहमर्थ इति व्यज्यते । तद् एवं जीवस् तदंशत्वात् सूक्ष्मज्योतीरूप इत्य् एके । तथैव हि कौस्तुभांशत्वेन व्यञ्जितम् । तथा च स्कान्दप्रभासखण्डे जीवनिरूपणे— न तस्य रूपं वर्णा वा प्रमाणं दृश्यते क्वचित् । न शक्यं कथितुं वापि सूक्ष्मश् चानन्तविग्रहः ॥ बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । तस्मात् सूक्ष्मतरो देवः स चानन्त्याय कल्प्यते ॥ आदित्यवर्णं सूक्ष्माभम् अब्बिन्दुम् इव पुष्करे । नक्षत्रम् इव पश्यन्ति योगिनो ज्ञानचक्षुषा ॥ इति ॥ ॥
tathedam api prāktana-lakṣaṇāviruddham— ātmā nityo'vyayaḥ śuddha ekaḥ kṣetra-jña āśrayaḥ | avikriyaḥ sva-dṛg hetur vyāpako'saṅgy anāvṛtaḥ || etair dvādaśabhir vidvān ātmano lakṣaṇaiḥ paraiḥ | ahaṁ mamety asad-bhāvaṁ dehādau mohajaṁ tyajet || avyayaḥ apakṣaya-śūnyaḥ | ekaḥ, na tu dehendriyādi-saṅghāta-rūpaḥ | kṣetrajño jñātṛtvādi-dharmakaḥ | indriyādīnām āśrayaḥ | svābhāvika-jñātṛtvād evāvikriyaḥ | sva-dṛk svasmai svayaṁ-prakāśaḥ | hetuḥ sargādi-nimittam, yad uktaṁ śrī-sūtena—hetur jīvo'sya sargāder avidyā-karma-kārakaḥ iti | vyāpako vyāpti-śīlaḥ | asaṅgī anāvṛtaś ca svataḥ-prakāśa-rūpatvāt | ahaṁ-mamety asad-bhāvaṁ dehādau mohajaṁ tyajed iti dehādy-adhikaraṇakasya mohajasyaiva tyāgo, na tu svarūpa-bhūtasyety aham-artha iti vyajyate | tad evaṁ jīvas tad-aṁśatvāt sūkṣma-jyotī-rūpa ity eke | tathaiva hi kaustubhāṁśatvena vyañjitam | tathā ca skānda-prabhāsa-khaṇḍe jīva-nirūpaṇe— na tasya rūpaṁ varṇā vā pramāṇaṁ dṛśyate kvacit | na śakyaṁ kathituṁ vāpi sūkṣmaś cānanta-vigrahaḥ || bālāgra-śata-bhāgasya śatadhā kalpitasya ca | tasmāt sūkṣmataro devaḥ sa cānantyāya kalpyate || āditya-varṇaṁ sūkṣmābham ab-bindum iva puṣkare | nakṣatram iva paśyanti yogino jñāna-cakṣuṣā || iti || ||
И вот это тоже не противоречит прежнему признаку: «Душа вечна, неубывающа, чиста, одна, знающая поле, прибежище, неизменна, сама себя зрящая, причина, проникающа, не связана, не покрыта. Этими двенадцатью высшими признаками души знающий да оставит не-сущее состояние „я“ и „моё“ в теле и прочем, рождённое от омрачения».
«Неубывающа» — лишена убыли. «Одна» — а не в облике совокупности тела, чувств и прочего. «Знающая поле» — имеющая свойствами знание и прочее. «Прибежище» — у чувств и прочего. «Неизменна» — именно потому, что знание у неё природное. «Сама себя зрящая» — себе сама себя являющая. «Причина» — повод творения и прочего, как сказано Шри Сутой: «джива — причина творения этого и прочего, делатель неведения и дела». «Проникающа» — имеющая свойство проникать. «Не связана» и «не покрыта» — потому что облик её сам себя являет.
А словами «да оставит не-сущее состояние „я“ и „моё“ в теле и прочем, рождённое от омрачения» являет, что оставить надо именно рождённое от омрачения, чьё вместилище тело и прочее, а не присущее собственному облику, — то есть «предмет „я“».
И так, раз джива — Его доля, некоторые говорят, что он имеет облик тонкого света; так ведь явлено и тем, что он доля Каустубхи. И так в «Прабхаса-кханде» «Сканды», в описании дживы: «Нигде не видится ни облик его, ни цвета, ни мера; и сказать нельзя: тонок он и бесконечен обликом. Сотой доли кончика волоса, разделённой на сто, тоньше тот бог, и полагается он к бесконечности. Цветом как солнце, тонко сияющего, как каплю воды на лотосе, как звезду, — видят его йогины оком знания».
613f0c938f87 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Двенадцать признаков перечислены, и ни один не отменяет «я»: оставить велено «я» в теле, а не «я» вообще.
«Причина» стоит тут же рядом с «не связана»: он повод творения, но не его пленник.
И облик описан отрицаниями, а затем всё же сравнением — каплей и звездой: невидимое глазу видят оком знания.