ननु, त्रयाणाम् एकभावानां यो न पश्यति वै भिदां , तथा न ते मय्य् अच्युतेऽजे च भिदाम् अण्व् अपि चक्षते इत्यादाव् अभेदः श्रूयते, पुराणान्तरे च विष्णुतस् तयोर् भेदे नरकः श्रूयते? सत्यं, वयम् अपि भेदं न ब्रूमः, परमपुरुषस्यैव तत्तद्रूपम् इत्य् एकात्मत्वेनैवोपक्रान्तत्वात् । शिवो ब्रह्मा च भिन्नस्वभावादितया दृश्यमानोऽपि प्रलये सृष्टौ च तस्मात् स्वतन्त्र एवान्य ईश्वर इति न मन्तव्यं, किन्तु विष्ण्वात्मक एव स स इति हि तत्रार्थः । तद् उक्तं, ब्रह्मणि ब्रह्मरूपः सः इत्यादि । न च प्रकाशस्य साक्षादसाक्षाद्रूपत्वादितारतम्यं वयं कल्पयामः, परं शास्त्रम् एव वदति । शास्त्रं तु दर्शितम् । एवं भगवदवतारानुक्रमणिकासु त्रयाणां भेदम् अङ्गीकृत्यैव केवलस्य श्रीदत्तस्य गणना सोमदूर्वासोस् त्व् अगणना । किं च, ब्राह्मे ब्रह्मवैवर्ते च ब्रह्मवाक्यं— नाहं शिवो न चान्ये च तच्छक्त्येकाङ्गभागिनः । बालक्रीडनकैर् यद्वत् क्रीडतेऽस्माभिर् अच्युतः ॥ इति । अत एव श्रुतौ—यं कामये तम् उग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तम् ऋषिं तं सुमेधाम् इत्य् उक्त्वा, मम योनिर् अप्स्व् अन्तः इति शक्तिवचनम् । अप्स्व् अन्तर् इति कारणोदशायी सूच्यते, आपो नारा इति प्रोक्ता इत्यादेः । योनिः कारणम् । एवम् एव स्कान्दे— ब्रह्मेशानादिभिर् देवैर् यत् प्राप्तुं नैव शक्यते । तद्वत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥ इति । तथा विष्णुसामान्यदर्शिनो दोषः श्रूयते । यथा वैष्णवतन्त्रे— न लभेयुः पुनर् भक्तिं हरेर् ऐकान्तिकीं जडाः । एकाग्रमनसश् चापि विष्णुसामान्यदर्शिनः ॥ इति । अन्यत्र– यस् तु नारायणं देवं ब्रह्मरुद्रादिदैवतैः । समत्वेनैव वीक्षेत स पाषण्डी भवेद् ध्रुवम् ॥ इति । तथा च मन्त्रवर्णः—मध्ये वामनम् आसीनं विश्वेदेवा उपासते इति ।
nanu, trayāṇām eka-bhāvānāṁ yo na paśyati vai bhidāṁ , tathā na te mayy acyute'je ca bhidām aṇv api cakṣate ity-ādāv abhedaḥ śrūyate, purāṇāntare ca viṣṇutas tayor bhede narakaḥ śrūyate? satyaṁ, vayam api bhedaṁ na brūmaḥ, parama-puruṣasyaiva tat-tad-rūpam ity ekātmatvenaivopakrāntatvāt | śivo brahmā ca bhinna-svabhāvāditayā dṛśyamāno'pi pralaye sṛṣṭau ca tasmāt svatantra evānya īśvara iti na mantavyaṁ, kintu viṣṇv-ātmaka eva sa sa iti hi tatrārthaḥ | tad uktaṁ, brahmaṇi brahma-rūpaḥ saḥ ity-ādi | na ca prakāśasya sākṣād-asākṣād-rūpatvādi-tāratamyaṁ vayaṁ kalpayāmaḥ, paraṁ śāstram eva vadati | śāstraṁ tu darśitam | evaṁ bhagavad-avatārānukramaṇikāsu trayāṇāṁ bhedam aṅgīkṛtyaiva kevalasya śrī-dattasya gaṇanā soma-dūrvāsos tv agaṇanā | kiṁ ca, brāhme brahma-vaivarte ca brahma-vākyaṁ— nāhaṁ śivo na cānye ca tac-chakty-ekāṅga-bhāginaḥ | bāla-krīḍanakair yadvat krīḍate'smābhir acyutaḥ || iti | ata eva śrutau—yaṁ kāmaye tam ugraṁ kṛṇomi taṁ brahmāṇaṁ tam ṛṣiṁ taṁ sumedhām ity uktvā, mama yonir apsv antaḥ iti śakti-vacanam | apsv antar iti kāraṇodaśāyī sūcyate, āpo nārā iti proktā ity-ādeḥ | yoniḥ kāraṇam | evam eva skānde— brahmeśānādibhir devair yat prāptuṁ naiva śakyate | tadvat svabhāvaḥ kaivalyaṁ sa bhavān kevalo hare || iti | tathā viṣṇu-sāmānya-darśino doṣaḥ śrūyate | yathā vaiṣṇava-tantre— na labheyuḥ punar bhaktiṁ harer aikāntikīṁ jaḍāḥ | ekāgra-manasaś cāpi viṣṇu-sāmānya-darśinaḥ || iti | anyatra– yas tu nārāyaṇaṁ devaṁ brahma-rudrādi-daivataiḥ | samatvenaiva vīkṣeta sa pāṣaṇḍī bhaved dhruvam || iti | tathā ca mantra-varṇaḥ—madhye vāmanam āsīnaṁ viśve-devā upāsate iti |
Но ведь в «кто не видит различия у троих, имеющих единую природу», в «и они не усматривают во Мне, Ачьюте, нерождённом, различия и на волос» и далее слышится неразличие; а в иной пуране слышно, что за различение тех двоих от Вишну — ад?
Истинно; и мы о различии не говорим: тот и тот облик — именно высшего Пуруши, ибо начато это как раз с единой природы. Не должно мыслить, что Шива и Брахма, хоть и видятся имеющими иную природу и прочее при разрушении и творении, суть самостоятельный, иной, чем Он, Владыка; нет — там смысл тот, что тот и тот имеют природою именно Вишну. О том сказано: «обликом Брахмы Он в Брахме» и далее.
И соразмерность проявления — воочию оно или не воочию — измышляем не мы: говорит о ней само писание; а писание показано.
Так и в перечнях нисхождений Бхагавана различие троих именно принято: сочтён один лишь Шри Датта, а Сома и Дурваса не сочтены. И ещё — слово Брахмы в «Брахме» и в «Брахма-вайварте»: «Не я, не Шива и не иные, причастные одной части Его силы: Ачьюта играет нами, как детскими игрушками».
Потому же в шрути, сказав «кого желаю, того делаю грозным, того Брахманом, того риши, того премудрым», говорит о силе: «лоно моё в водах внутри». А «в водах внутри» указывает на Возлежащего в причинных водах, по «воды названы „нара“» и далее. «Лоно» — причина.
Так же и в «Сканде»: «Чего не достичь вовсе Брахмою, Ишаной и прочими богами, — такова природа: одиночество; тот один — Ты, о Хари».
Так же слышно и об изъяне у того, кто видит Вишну равным. Как в «Вайшнава-тантре»: «Не обретут вновь безраздельной преданности Хари косные, — а также и те, кто, имея сосредоточенный ум, видит Вишну равным». И в ином месте: «Кто усматривал бы Бога Нараяну равным с Брахмою, Рудрою и прочими божествами, тот непременно станет отступником».
Так и слог мантры: «Посреди сидящего Ваману почитают все боги».
88c9ffe76866 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Возражение принято без уступки в главном: различия нет, потому что оба облика — Его же; спор идёт не о том, один ли Он.
Довод из перечней нисхождений неожиданно прост: сосчитан Датта, а Сома и Дурваса — нет, хотя рождены тою же тройней.
И запрет на «равное видение» касается не почтения, а места в порядке: уравнять — значит потерять и то и другое.