ज्ञानमात्रात्मको न च इति किं तर्हि? ज्ञानमात्रत्वेऽपि ज्ञानशक्तित्वं प्रकाशस्य प्रकाशनशक्तित्ववत्, तादृशत्वम् अपि नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वद् अनपाय्य् उपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ इत्य् अनेन तत्त्वसन्दर्भ एव दर्शितम् । अत्र उपलब्धिमात्रत्वेऽपि सवनवित्त्वेनोक्तेः स्पष्टम् एव तादृशज्ञानशक्तित्वम् । अत एव शुद्धो विचष्टे ह्य् अविशुद्धकर्तुः इत्य् उक्तम् । प्रकारान्तरेणापि तद् आह— गुणैर् विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः । विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया ॥ अत्र विलोक्य इत्य् अनेन, मुमुहे इत्य् अनेन, ज्ञानगूहया इत्य् अनेन च पराग्भूतायाः प्रकृतेस् तत्कृताद् अज्ञानाच् च प्रत्यग्भूतं यज् ज्ञानं, तत् तस्य स्वरूपशक्तिर् एव स्याद् इति गम्यते । श्रीगीतोपनिषदश् च तथा—अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः इति ॥ ॥
jñāna-mātrātmako na ca iti kiṁ tarhi? jñāna-mātratve'pi jñāna-śaktitvaṁ prakāśasya prakāśana-śaktitvavat, tādṛśatvam api nātmā jajāna na mariṣyati naidhate'sau na kṣīyate savana-vid vyabhicāriṇāṁ hi | sarvatra śaśvad anapāyy upalabdhi-mātraṁ prāṇo yathendriya-balena vikalpitaṁ sat || ity anena tattva-sandarbha eva darśitam | atra upalabdhi-mātratve'pi savanavittvenokteḥ spaṣṭam eva tādṛśa-jñāna-śaktitvam | ata eva śuddho vicaṣṭe hy aviśuddha-kartuḥ ity uktam | prakārāntareṇāpi tad āha— guṇair vicitrāḥ sṛjatīṁ sarūpāḥ prakṛtiṁ prajāḥ | vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñāna-gūhayā || atra vilokya ity anena, mumuhe ity anena, jñāna-gūhayā ity anena ca parāg-bhūtāyāḥ prakṛtes tat-kṛtād ajñānāc ca pratyag-bhūtaṁ yaj jñānaṁ, tat tasya svarūpa-śaktir eva syād iti gamyate | śrī-gītopaniṣadaś ca tathā—ajñānenāvṛtaṁ jñānaṁ tena muhyanti jantavaḥ iti || ||
«И не сущая одним лишь знанием» — что же тогда? То, что и при бытии одним лишь знанием у неё есть сила знания, — как у света есть сила освещать. И что она такова, показано ещё в «Таттва-сандарбхе» словами: «Не рождалась душа и не умрёт, не возрастает она и не убывает; ведь она знает течения изменчивого, — везде, всегда неуклонное, одно постижение, как жизнь, разделённая силою чувств».
Здесь, хотя и сказано «одно постижение», по названию «знающая течения» явно, что сила знания у неё именно такова. Потому и сказано: «чистый ведь видит у того, кто делает нечистое».
Он говорит то же и иным образом: «Увидев пракрити, рождающую себе подобные порождения, пёстрые от свойств, он тотчас омрачился здесь — тою, что скрывает знание».
Здесь словом «увидев», словом «омрачился» и словом «скрывающею знание» понимается: то знание, что обращено внутрь — в отличие от обращённой вовне пракрити и от сделанного ею неведения, — оно и есть сила его собственного облика. Так и в Шри «Гита-упанишадах»: «Знание покрыто неведением, и тем омрачаются существа».
7b3bb1207513 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Различение тонкое: душа и есть знание — и у знания есть сила знать, как у света сила светить.
Иначе слова не сходятся: тот, кто «знает течения», не может быть только светом, который ничего не делает.
И покрытие названо действием чужого: знание покрыто, а не заменено.