तत्र चापरिणतस्यैव मतोऽचिन्तया शक्त्या परिणाम इत्य् आसौ सन्मात्रतावभासमानस्वरूपव्यूहरूपद्रव्याख्यशक्तिरूपेणैव परिणमते, न तु स्वरूपेणेति गम्यते । यथैव चिन्तामणिः । अतस् तन्मूलत्वान् न परमात्मोपादानतासम्प्रतिपत्तिभङ्गः । तद् उक्तम् एकादशे श्रीभगवता— प्रकृतिर् यस्योपादानम् आधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयस् त्व् अहम् ॥ इति । अत एव क्वचिद् अस्य ब्रह्मोपादानत्वं, क्वचित् प्रधानोपादानत्वं श्रूयते । तत्र सा मायाख्या परिणामशक्तिश् च द्विविधा वर्ण्यते—निमित्तांशो माया, उपादानांशः प्रधानम् इति । तत्र केवला शक्तिर् निमित्तं, तद् व्यूहमयी तूपादानम् इति विवेकः । अत एव श्रुताव् अपि, विज्ञानं चाविज्ञानं च इति कस्यचिद् भागस्याचेतनता श्रूयते । अथ मूलप्रमाणे श्रीभागवतेऽपि तृतीयादौ मुख्य एव सृष्टिप्रस्तावे च ज्ञानवैराग्याङ्गत्वेन च पुर्णान्तरगतिसामान्यसेवितः प्रधानपरिणाम एव स्फुटम् उपलभ्यते । क्व च स्तुत्यादौ ज्ञानवैराग्याङ्गतयैव विवर्तोऽपि यः श्रूयते, सोऽपि जगतो नान्यथासिद्धतापरः, किन्तु परमात्मव्यूहप्रधानपरिणामेन सिद्धस्यैव तस्य समष्टिव्यष्टिरूपस्य यथायथं शुद्धे परमात्मनि तदंशरूपात्मनि वात्मात्मीयताध्यारोपितापरः । तत्र परमात्मनि विराडुपासनावाक्यादिश्रवणं हेतुर् आत्मनि तु तत्तदावेशो हेतुर् इति विवेचनीयम् ।
tatra cāpariṇatasyaiva mato'cintayā śaktyā pariṇāma ity āsau san-mātratāvabhāsamāna-svarūpa-vyūha-rūpa-dravyākhya-śakti-rūpeṇaiva pariṇamate, na tu svarūpeṇeti gamyate | yathaiva cintāmaṇiḥ | atas tan-mūlatvān na paramātmopādānatā-sampratipatti-bhaṅgaḥ | tad uktam ekādaśe śrī-bhagavatā— prakṛtir yasyopādānam ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ | sato'bhivyañjakaḥ kālo brahma tat-tritayas tv aham || iti | ata eva kvacid asya brahmopādānatvaṁ, kvacit pradhānopādānatvaṁ śrūyate | tatra sā māyākhyā pariṇāma-śaktiś ca dvividhā varṇyate—nimittāṁśo māyā, upādānāṁśaḥ pradhānam iti | tatra kevalā śaktir nimittaṁ, tad vyūha-mayī tūpādānam iti vivekaḥ | ata eva śrutāv api, vijñānaṁ cāvijñānaṁ ca iti kasyacid bhāgasyācetanatā śrūyate | atha mūla-pramāṇe śrī-bhāgavate'pi tṛtīyādau mukhya eva sṛṣṭi-prastāve ca jñāna-vairāgyāṅgatvena ca purṇāntara-gati-sāmānya-sevitaḥ pradhāna-pariṇāma eva sphuṭam upalabhyate | kva ca stuty-ādau jñāna-vairāgyāṅgatayaiva vivarto'pi yaḥ śrūyate, so'pi jagato nānyathā-siddhatā-paraḥ, kintu paramātma-vyūha-pradhāna-pariṇāmena siddhasyaiva tasya samaṣṭi-vyaṣṭi-rūpasya yathā-yathaṁ śuddhe paramātmani tad-aṁśa-rūpātmani vātmātmīyatādhyāropitā-paraḥ | tatra paramātmani virāḍ-upāsanā-vākyādi-śravaṇaṁ hetur ātmani tu tat-tad-āveśo hetur iti vivecanīyam |
И там понимается: превращение мыслится непостижимою силою у того, кто сам именно не превращается; и превращается Он именно обликом силы, именуемой «веществом», имеющей облик распределения собственного облика, являющегося лишь как сущее, — а не собственным обликом. Как именно чинтамани. И потому, раз корень тут Он, не нарушается признание Параматмы вещественною причиной.
О том сказано Шри Бхагаваном в одиннадцатой песни: «Пракрити — то, чья вещественная причина; опора — высший Пуруша; являющее сущее — время; а Брахман, та троица, — Я».
Потому же где-то слышится, что вещественная причина его — Брахман, а где-то — прадхана.
И та сила превращения, именуемая майей, описывается двояко: доля-повод — майя, доля-вещественная причина — прадхана. И различение тут такое: сила одна — повод, а она же, полная распределения, — вещественная причина. Потому и в шрути «постижение и непостижение» слышится несознательность у какой-то части.
Далее: и в коренном доказательстве, в Шри «Бхагавате» — в третьей песни и прочих, в самом главном изложении творения, и как часть знания и бесстрастия, — ясно постигается именно превращение прадханы, которому общим ходом служат и иные пураны.
А где-то, в хвале и прочем, именно как часть знания и бесстрастия слышится и превращение видимости; но и оно посвящено не тому, что мир достигнут иначе, а наложению «себя» и «своего» — как подобает, на чистую Параматму или на душу, имеющую облик её доли, — у того самого мира, совокупного и частного, что достигнут распределением Параматмы и превращением прадханы. И надо разобрать: там, в Параматме, причина — слышание речений о почитании вселенского облика и прочего, а в себе причина — то и то вхождение.
644c994f985a · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Превращение отнесено не к Нему, а к Его силе: чинтамани родит вещи, не перестав быть камнем.
Потому и два ответа о вещественной причине — Брахман и прадхана — не спорят: сила одна, названа по действию.
А речения о «видимости» оставлены на месте: они не отменяют мир, а отменяют присвоение его себе.