नन्व् अपूर्वम् एव कार्यम् आरम्भविवर्तवादिनाम् इव युष्माकम् अपि ज्ञायतां? तत्राह— अन्योन्यापाश्रयात् सर्वम् आद्यन्तवद् अवस्तु यत् ॥ यद् आद्यन्तवद् अपूर्वं कार्यं, तत् पुनर् अवस्तु निरूपणासहम् इत्य् अर्थः । तत्र हेतुः—अन्योन्योपश्रयात् । यावत् कार्यं न जायते, तावत् कारणत्वं मृच्छुक्त्यादेर् न सिध्यति, कारणत्वासिद्धौ च कार्यं न जायत एवेति परस्परसापेक्षत्वदोषात् । ततः कारणत्वसिद्धये कार्यशक्तिस् तत्रावश्यम् अभ्युपगन्तव्या । सा च कार्यसूक्ष्मावस्थैवेति कार्यास्तित्वं सिध्यति । तथापि स्थूलरूपतापादकत्वान् मृदादेः कारणत्वम् अपि सिध्यतीति भावः ।
nanv apūrvam eva kāryam ārambha-vivarta-vādinām iva yuṣmākam api jñāyatāṁ? tatrāha— anyonyāpāśrayāt sarvam ādy-antavad avastu yat || yad ādy-antavad apūrvaṁ kāryaṁ, tat punar avastu nirūpaṇāsaham ity arthaḥ | tatra hetuḥ—anyonyopaśrayāt | yāvat kāryaṁ na jāyate, tāvat kāraṇatvaṁ mṛc-chukty-āder na sidhyati, kāraṇatvāsiddhau ca kāryaṁ na jāyata eveti paraspara-sāpekṣatva-doṣāt | tataḥ kāraṇatva-siddhaye kārya-śaktis tatrāvaśyam abhyupagantavyā | sā ca kārya-sūkṣmāvasthaiveti kāryāstitvaṁ sidhyati | tathāpi sthūla-rūpatāpādakatvān mṛd-ādeḥ kāraṇatvam api sidhyatīti bhāvaḥ |
Но ведь пусть и у вас, как у учащих о начинании и о видимости, следствие будет небывалым? На это он говорит: «По взаимной опоре — всё, что имеет начало и конец, есть не-вещь».
Что «имеет начало и конец», то есть небывалое следствие, то и есть «не-вещь», то есть не выносит описания. Причина тому — «по взаимной опоре»: покуда следствие не родилось, глина, перламутр и прочее не становятся причиною; а пока они не причина, следствие и не рождается. Вот изъян взаимной зависимости.
Потому, чтобы причина была причиною, в ней непременно надо признать силу следствия; а она и есть тонкое состояние следствия — так достигается бытие следствия. И вместе с тем, раз глина и прочее приводят его к грубому облику, достигается и их бытие причиною.
d80d0d218e33 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Круг здесь настоящий: причина — только по отношению к следствию, следствие — только от причины.
Разрывается он ровно одним допущением — что в причине уже есть сила следствия.
И тогда обе стороны сохраняются: глина остаётся причиной, горшок не берётся из ничего.