तद् एवम् अनन्ता एव जीवाख्यास् तटस्थाः शक्तयः । तत्र तासां वर्गद्वयम् । एको वर्गोऽनादित एव भगवदुन्मुखः, अन्यस् त्व् अनादित एव भगवत्पराङ्मुखः, स्वभावतस् तदीयज्ञानभावात्, तदीयज्ञानाभावाच् च । अत्र प्रथमोऽन्तरङ्गाशक्तिविलासानुगृहीतो नित्यभगवत्परिकररूपो गरुडादिकः । यथोक्तं पाद्मोत्तरखण्डे त्रिपाद्विभूतेर् लोकास् त्व् इत्यादौ भगवत्सन्दर्भोदाहृते (§67) । अस्य च तटस्थत्वं जीवत्वप्रसिद्धेर् ईश्वरत्वकोटाव् अप्रवेशात् । अपरस्य तत्पराङ्मुखत्वदोषेण लब्धच्छिद्रया मायया परिभूतः संसारी । यथोक्तं हंसगुह्यस्तवे—सर्वं पुमान् वेद गुणांश् च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञम् अनन्तम् ईडे इति । एकादशे च—भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यात् इति । यथोक्तं च वैष्णवे— तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ॥ इति । तद्वर्गद्वयम् एवोक्तं श्रीविदुरेणापि— तत्त्वानां भगवंस् तेषां कतिधा प्रतिसङ्क्रमः । तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विद् अनुशेरते ॥ इत्य् अनेन । तत्र परमेश्वरपराङ्मुखानां शुद्धानाम् अपि तच्छक्तिविशिष्टात् परमेश्वरात् सोपाधिकं जन्म भवति । तच् च जन्म निजोपाधिजन्मना निजज्नमाभिमानहेतुकाध्यात्मिकावस्थात्वप्राप्तिर् एव । तद् एतद् आहुः— न घटत उद्भवः प्रकृतिपुरुषयोर् अजयोर् उभययुजा भवन्त्य् असुभृतो जलबुद्बुदवत् । त्वयि न इमे ततो विविधनामगुणैः परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिख्युर् अशेषरसाः ॥ प्रकृतेस् त्रैगुण्यं, पुरुषः शुद्धो जीवः, तयोर् द्वयोर् अप्य् अजत्वाद् उद्भवो न घटते । ये च असुभृत आध्यात्मिकरूपाः सोपाधयो जीवा जायन्ते, तत्तदुभयशक्तियुजा परमात्मनैव कारणेन जायन्ते । प्रकृतिविकारप्रलयेण सुप्तवासनत्वात् शुद्धास् ताः परमात्मनि लीना जीवाख्याः शक्तयः सृष्टिकाले विकारिणीं प्रकृतिम् आसृज्य क्षुभितवासनाः सत्यः सोपाधिकावस्थां प्राप्नुवन्त्य एव व्युच्चरन्तीत्य् अर्थः । एतद् अभिप्रेत्यैव भगवान् एक आसेदम् इत्यादि तृतीयस्कन्धप्रकरणे— कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्याम् अधोक्षजः । पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यम् आधत्त वीर्यवान् ॥ इत्य् अनेन वीर्यशब्दोक्तस्य जीवस्य प्रकृताव् आधानम् उक्तम् । एवं श्रीगीतोपनिषत्स्व् अपि मम योनिर् महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्य् अहम् इत्य् अत्रोक्तम् । टीकाकारैश् च ब्रह्मशब्देन प्रकृतिर् व्याख्याता, गर्भशब्देन जीव इति । पुनर् एष एव तृतीये— दैवात् क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत् तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ इत्य् अत्र वीर्यं चिच्छक्तिम् इति टीकायां व्याख्यातम्, अतः शक्तित्वम् अस्य टीकासम्मतम् । ततोऽकस्माद् उद्भवमात्रांशे दृष्टान्तः—जलबुद्बुदवद् इति । अतः पुनर् अपि प्रलयसमये इमे सोपाधिका जीवास् त्वयि बिम्बस्थानीयमूलचिद्रूपे रश्मिस्थानीयचिदेकलक्षणशुद्धजीवशक्तिमये । तत एव स्वम् अपीतो भवति इत्यादि श्रुतौ स्वशब्दाभिधेये परमे परमात्मनि विविधनामगुणैर् विविधाभिर् देवादिसंज्ञाभिर् विविधैः शुभाशुभगुणैश् च सह लिल्युर् लीयन्ते । पूर्ववत् प्रलयेऽपि दृष्टान्तः—सरित इवार्णव इति अशेषरसा इव मधुनि इति च । अत्र देवमनुष्यादिनामरूपपरित्यागेन तस्मिन् लीनेऽपि स्वरूपभेदोऽस्त्य् एव, तत्तदंशसद्भावाद् इत्य् अभिप्रायः । अत्र श्रुतयः, हन्तेमास् तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति इति, अजाम् एकाम् इत्यादि । यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे ऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद् विमुक्तः परात् परं पुरुषम् उपैति दिव्यम् ॥ इति । यथा सौम्येमा मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति, नानारूपाणां वृक्षाणां रसान् समवहारम् एकतां रसं गमयन्ति, ते यथा विवेकं न लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्य् अमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीति, एवम् एव खलु सौम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः, सति सम्पद्यामहे इति ॥ ॥
tad evam anantā eva jīvākhyās taṭasthāḥ śaktayaḥ | tatra tāsāṁ varga-dvayam | eko vargo'nādita eva bhagavad-unmukhaḥ, anyas tv anādita eva bhagavat-parāṅmukhaḥ, svabhāvatas tadīya-jñāna-bhāvāt, tadīya-jñānābhāvāc ca | atra prathamo'ntaraṅgā-śakti-vilāsānugṛhīto nitya-bhagavat-parikara-rūpo garuḍādikaḥ | yathoktaṁ pādmottara-khaṇḍe tripād-vibhūter lokās tv ity-ādau bhagavat-sandarbhodāhṛte (§67) | asya ca taṭasthatvaṁ jīvatva-prasiddher īśvaratva-koṭāv apraveśāt | aparasya tat-parāṅmukhatva-doṣeṇa labdha-cchidrayā māyayā paribhūtaḥ saṁsārī | yathoktaṁ haṁsa-guhya-stave—sarvaṁ pumān veda guṇāṁś ca taj-jño na veda sarvajñam anantam īḍe iti | ekādaśe ca—bhayaṁ dvitīyābhiniveśataḥ syāt iti | yathoktaṁ ca vaiṣṇave— tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetra-jña-saṁjñitā | sarva-bhūteṣu bhūpāla tāratamyena vartate || iti | tad-varga-dvayam evoktaṁ śrī-vidureṇāpi— tattvānāṁ bhagavaṁs teṣāṁ katidhā prati-saṅkramaḥ | tatremaṁ ka upāsīran ka u svid anuśerate || ity anena | tatra parameśvara-parāṅmukhānāṁ śuddhānām api tac-chakti-viśiṣṭāt parameśvarāt sopādhikaṁ janma bhavati | tac ca janma nijopādhi-janmanā nija-jnamābhimāna-hetukādhyātmikāvasthātva-prāptir eva | tad etad āhuḥ— na ghaṭata udbhavaḥ prakṛti-puruṣayor ajayor ubhaya-yujā bhavanty asubhṛto jala-budbudavat | tvayi na ime tato vividha-nāma-guṇaiḥ parame sarita ivārṇave madhuni likhyur aśeṣa-rasāḥ || prakṛtes traiguṇyaṁ, puruṣaḥ śuddho jīvaḥ, tayor dvayor apy ajatvād udbhavo na ghaṭate | ye ca asu-bhṛta ādhyātmika-rūpāḥ sopādhayo jīvā jāyante, tat-tad-ubhaya-śakti-yujā paramātmanaiva kāraṇena jāyante | prakṛti-vikāra-pralayeṇa supta-vāsanatvāt śuddhās tāḥ paramātmani līnā jīvākhyāḥ śaktayaḥ sṛṣṭi-kāle vikāriṇīṁ prakṛtim āsṛjya kṣubhita-vāsanāḥ satyaḥ sopādhikāvasthāṁ prāpnuvantya eva vyuccarantīty arthaḥ | etad abhipretyaiva bhagavān eka āsedam ity-ādi tṛtīya-skandha-prakaraṇe— kāla-vṛttyā tu māyāyāṁ guṇa-mayyām adhokṣajaḥ | puruṣeṇātma-bhūtena vīryam ādhatta vīryavān || ity anena vīrya-śabdoktasya jīvasya prakṛtāv ādhānam uktam | evaṁ śrī-gītopaniṣatsv api mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṁ dadhāmy aham ity atroktam | ṭīkā-kāraiś ca brahma-śabdena prakṛtir vyākhyātā, garbha-śabdena jīva iti | punar eṣa eva tṛtīye— daivāt kṣubhita-dharmiṇyāṁ svasyāṁ yonau paraḥ pumān | ādhatta vīryaṁ sāsūta mahat tattvaṁ hiraṇmayam || ity atra vīryaṁ cic-chaktim iti ṭīkāyāṁ vyākhyātam, ataḥ śaktitvam asya ṭīkā-sammatam | tato'kasmād udbhava-mātrāṁśe dṛṣṭāntaḥ—jala-budbudavad iti | ataḥ punar api pralaya-samaye ime sopādhikā jīvās tvayi bimba-sthānīya-mūla-cid-rūpe raśmi-sthānīya-cid-eka-lakṣaṇa-śuddha-jīva-śaktimaye | tata eva svam apīto bhavati ity-ādi śrutau sva-śabdābhidheye parame paramātmani vividha-nāma-guṇair vividhābhir devādi-saṁjñābhir vividhaiḥ śubhāśubha-guṇaiś ca saha lilyur līyante | pūrvavat pralaye'pi dṛṣṭāntaḥ—sarita ivārṇava iti aśeṣa-rasā iva madhuni iti ca | atra deva-manuṣyādi-nāma-rūpa-parityāgena tasmin līne'pi svarūpa-bhedo'sty eva, tat-tad-aṁśa-sad-bhāvād ity abhiprāyaḥ | atra śrutayaḥ, hantemās tisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāma-rūpe vyākaravāṇīti iti, ajām ekām ity-ādi | yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre 'staṁ gacchanti nāma-rūpe vihāya | tathā vidvān nāma-rūpād vimuktaḥ parāt paraṁ puruṣam upaiti divyam || iti | yathā saumyemā madhu madhu-kṛto nistiṣṭhanti, nānā-rūpāṇāṁ vṛkṣāṇāṁ rasān samavahāram ekatāṁ rasaṁ gamayanti, te yathā vivekaṁ na labhante'muṣyāhaṁ vṛkṣasya raso'smy amuṣyāhaṁ vṛkṣasya raso'smīti, evam eva khalu saumyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sati sampadya na viduḥ, sati sampadyāmahe iti || ||
Итак, пограничные силы, именуемые дживами, именно бесконечны. И у них два разряда: один разряд безначально обращён к Бхагавану, иной безначально отвращён от Него, — по природе: у одних знание о Нём есть, у других его нет.
И первый из них, одарённый игрою сокровенной силы, имеет облик вечных спутников Бхагавана: Гаруда и прочие. Как сказано в последней кханде «Падмы» — «миры же трёхчетвертной мощи» и далее, что приведено в «Бхагават-сандарбхе». А пограничность у него — по известности его как дживы и по невхождению в крайность бытия Владыкою.
Иной же, одолённый майей, получившей щель от изъяна отвращённости от Него, — круговоротящийся. Как сказано в «Хамса-гухья-ставе»: «Всё знает человек и свойства, зная то; но не знает Всезнающего, Бесконечного, — Его славлю». И в одиннадцатой песни: «страх был бы от вхождения во второе». И как сказано в «Вишну-пуране»: «И сила, именуемая „знающий поле“, ею сокрытая, пребывает во всех существах, о царь, соразмерно».
Та же двоица разрядов сказана и Шри Видурой: «О Бхагаван, сколькими способами обратно входят те сущности? И кто там почитает Его, а кто возлежит подле?»
И там у отвращённых от высшего Владыки, хотя они и чисты, бывает рождение с облачением — от высшего Владыки, отличённого этою силой. А рождение это и есть обретение состояния, относящегося к себе, чья причина — мнение о себе как о рождённом, по рождению своего облачения.
Это они и говорят: «Не выходит возникновение у пракрити и пуруши, нерождённых; а носящие жизнь бывают от Соединённого с обоими, как пузыри на воде. И вновь не эти ли, с разными именами и свойствами, — в Тебе, Высшем, как реки в океане, как все соки в мёде, сливаются».
У «пракрити» — трёхсвойственность; «пуруша» — чистый джива; у обоих, по нерождённости, «возникновение» «не выходит». А те, кто «носит жизнь», то есть дживы с облачением, имеющие облик, относящийся к себе, — они рождаются от Параматмы как причины, соединённой с обеими теми силами. Смысл: растворением изменений пракрити склонности у них уснули, и чистые, растворённые в Параматме силы, именуемые дживами, во время творения, когда Он сотворил изменчивую пракрити, становятся возмущёнными в склонностях и исходят, именно обретая состояние с облачением.
Имея это в виду, в разделе третьей песни «Бхагаван один был это» и далее сказано о вложении дживы в пракрити — словами: «А действием времени Запредельный чувствам, обладатель семени, вложил семя в майю, состоящую из свойств, — Пурушею, Себе присущим»; здесь дживою назван «семя». Так же и в Шри «Гита-упанишадах»: «Моё лоно — великий Брахман; в него влагаю Я зародыш»; и творцы тики истолковали «Брахман» как пракрити, а «зародыш» — как дживу. И вновь в третьей песни: «От судьбы, в своё лоно, чьи свойства возмущены, высший Пуруша вложил семя, и оно родило златую махат-сущность»; здесь «семя» в тике истолковано как сила сознания, — и потому его бытие силою признано тикой.
А пример «как пузыри на воде» — лишь в части внезапного возникновения.
Потому и вновь, во время разрушения, «эти» дживы с облачением — «в Тебе», то есть в коренном облике сознания, подобном отражаемому, полном сил чистых джив, подобных лучу и имеющих признаком одно лишь сознание (потому и в шрути «своё впитано бывает» и далее означаемом словом «своё»), «в Высшем», в Параматме, — «сливаются», то есть растворяются, вместе с «разными именами и свойствами», то есть с разными именами бога и прочих и с разными свойствами, благими и неблагими. И пример при разрушении, как прежде: «как реки в океане» и «как все соки в мёде».
Здесь намерение таково: даже когда он растворён в Нём, оставив имя и облик бога, человека и прочих, различие собственного облика именно есть, ибо те и те доли сущи.
Здесь шрути: «Вот, войдя в эти три божества этой дживою-душою, разверну имя и облик»; «нерождённую одну» и далее; «Как текущие реки идут к закату в море, оставив имя и облик, — так знающий, освобождённый от имени и облика, обретает божественного Пурушу, выше высшего»; «Как, о милый, делатели мёда сбирают мёд: собрав соки деревьев разных обликов, приводят сок к единству, и они не обретают различения — „я сок того дерева, я сок того дерева“, — так именно, о милый, и все эти порождения, придя в сущее, не знают: „в сущее приходим“».
df8e231d3cf1 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Два разряда джив разведены не делами, а тем, с чего начинается их история: знание о Нём есть или его нет.
Рождение дживы объяснено без рождения его самого: рождается облачение, а он получает мнение о себе как о рождённом.
И примеры с реками и мёдом взяты не против различия, а против различения: сливающиеся перестают себя различать, но не перестают быть.