षट्सन्दर्भ
Sandarbha Three — Paramātmā: The Lord Within3.102जीव गोस्वामी
356 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 3.102
॥
देवनागरी

तद् एवं युद्धादिनिजलीलाभिर् भक्तविनोदनम् एव प्रयोजनं, विश्वपालनं तु ततः स्वत एव सिद्ध्यतीत्य् उक्त्वा, सृष्टिप्रलययोः प्रकृतीक्षणादाव् अपि सर्वाशङ्कनिरासार्थम् अतिदिशन् त्रिष्व् अप्य् अविशेषम् आह— यदा सिसृक्षुः पुर आत्मनः परो रजः सृजत्य् एष पृथक् स्वमायया । सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुर् ईश्वरः शयिष्यमाणस् तम ईरयत्य् असौ ॥ यदा यत्र स्वचेष्टालक्षणे काले एष परः परमेश्वरः स्वमायया भक्तकृपया आत्मनः पुरः प्राचीनसृष्टिगतसाधकभक्तरूपाणि स्वस्याधिष्ठानानि सिसृक्षुर् भवति, प्रकृत्या सह तेषु लीनेषु आविर्भावनार्थाम् ईक्षां करोति, तदा पृथक् स्वरूपशक्तेर् इतरासौ जीवमायाख्या शक्तिः पूर्ववत् तच्चेष्टात्मकप्रभावाभासोद्दीप्ता रजः सृजति, स्वांशभूताद् गुणत्रयसाम्याद् अव्यक्तात् तद् विक्षिपति, उद्बोधयतीति वा । यद् वा, पृथङ्मायानुगत एष काल एव सृजति तथा असौपदेन च काल एवोच्यते । अथ विचित्रासु नानागुणवैचित्रीमतीषु तल्लक्षणासु पूर्षु यदा रन्तुम् इच्छुर् भवति, तदासौ सत्त्वं सृजति, यदा पुनस् ताभिर् एव मिलित्वा शयिष्यमाणः, शयितुम् इच्छुर् भवतीत्य् अर्थः, तदासौ तमः सृजतीति । ततो भक्तनिमित्तम् एव सर्वा एव सृष्ट्यादिक्रियाः प्रवर्तन्ते इति भावः । यथाङ्गीकृतम् एकादशस्य तृतीये, ससर्जोच्चावचान्य् आद्यः स्वमात्रात्मप्रसिद्धये इत्य् अत्र टीकाकृद्भिर् अपि— किमर्थं ससर्ज? स्वमात्रात्मप्रसिद्धये । स्वं मिमीते प्रमिमीते य उपास्ते स स्वमाता । तस्यात्मनो जीवस्य प्रकृष्टायै सिद्धये ॥ इति । शयनम् अत्र पुरुषावतारस्य कदाचित् प्रलयोदधौ योगनिद्रा, कदाचिद् भगवत्प्रवेशो वा । यद्यपि सर्वेष्व् अपि जीवेषु अन्तर्यामितया परमेश्वरस् तिष्ठति, तथापि तत्रासंसक्तत्वाद् अस्थित एव भवति, तद्भक्तेषु तु समासक्तत्वान् न तथेति । न च तत्सङ्गादौ तस्येच्छेति यथोक्तव्याख्यानम् एव बलवत् । तथा च श्रीभगवदुपनिषदः— मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्व् अवस्थितः । न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ॥ इति ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य् अहम् ॥ इति च । उक्तं च हरिभक्तिसुधोदये— भक्तानां हृदयं शान्तं सश्रियो मे प्रियं गृहम् । वसामि तत्र शोभैव वैकुण्ठाख्यादिवर्णना ॥ इति ।

लिप्यंतरण (IAST)

tad evaṁ yuddhādi-nija-līlābhir bhakta-vinodanam eva prayojanaṁ, viśva-pālanaṁ tu tataḥ svata eva siddhyatīty uktvā, sṛṣṭi-pralayayoḥ prakṛtīkṣaṇādāv api sarvāśaṅka-nirāsārtham atidiśan triṣv apy aviśeṣam āha— yadā sisṛkṣuḥ pura ātmanaḥ paro rajaḥ sṛjaty eṣa pṛthak sva-māyayā | sattvaṁ vicitrāsu riraṁsur īśvaraḥ śayiṣyamāṇas tama īrayaty asau || yadā yatra sva-ceṣṭā-lakṣaṇe kāle eṣa paraḥ parameśvaraḥ sva-māyayā bhakta-kṛpayā ātmanaḥ puraḥ prācīna-sṛṣṭi-gata-sādhaka-bhakta-rūpāṇi svasyādhiṣṭhānāni sisṛkṣur bhavati, prakṛtyā saha teṣu līneṣu āvirbhāvanārthām īkṣāṁ karoti, tadā pṛthak svarūpa-śakter itarāsau jīva-māyākhyā śaktiḥ pūrvavat tac-ceṣṭātmaka-prabhāvābhāsoddīptā rajaḥ sṛjati, svāṁśa-bhūtād guṇa-traya-sāmyād avyaktāt tad vikṣipati, udbodhayatīti vā | yad vā, pṛthaṅ-māyānugata eṣa kāla eva sṛjati tathā asau-padena ca kāla evocyate | atha vicitrāsu nānā-guṇa-vaicitrī-matīṣu tal-lakṣaṇāsu pūrṣu yadā rantum icchur bhavati, tadāsau sattvaṁ sṛjati, yadā punas tābhir eva militvā śayiṣyamāṇaḥ, śayitum icchur bhavatīty arthaḥ, tadāsau tamaḥ sṛjatīti | tato bhakta-nimittam eva sarvā eva sṛṣṭy-ādi-kriyāḥ pravartante iti bhāvaḥ | yathāṅgīkṛtam ekādaśasya tṛtīye, sasarjoccāvacāny ādyaḥ sva-mātrātma-prasiddhaye ity atra ṭīkā-kṛdbhir api— kim-arthaṁ sasarja? sva-mātrātma-prasiddhaye | svaṁ mimīte pramimīte ya upāste sa sva-mātā | tasyātmano jīvasya prakṛṣṭāyai siddhaye || iti | śayanam atra puruṣāvatārasya kadācit pralayodadhau yoga-nidrā, kadācid bhagavat-praveśo vā | yadyapi sarveṣv api jīveṣu antaryāmitayā parameśvaras tiṣṭhati, tathāpi tatrāsaṁsaktatvād asthita eva bhavati, tad-bhakteṣu tu samāsaktatvān na tatheti | na ca tat-saṅgādau tasyeccheti yathokta-vyākhyānam eva balavat | tathā ca śrī-bhagavad-upaniṣadaḥ— mat-sthāni sarva-bhūtāni na cāhaṁ teṣv avasthitaḥ | na ca mat-sthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram || iti ye bhajanti tu māṁ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham || iti ca | uktaṁ ca hari-bhakti-sudhodaye— bhaktānāṁ hṛdayaṁ śāntaṁ saśriyo me priyaṁ gṛham | vasāmi tatra śobhaiva vaikuṇṭhākhyādi-varṇanā || iti |

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तद्tadто
एवंevaṁтак,
युद्धादिyuddhādiбитвой и прочими
निजnijaСвоими
लीलाभिर्līlābhirиграми
भक्तbhaktaпреданных
विनोदनम्vinodanamутеха
एवevaименно —
प्रयोजनंprayojanaṁназначение,
विश्वviśvaвселенной
पालनंpālanaṁхранение
तुtuже
ततःtataḥоттуда
स्वतsvataсамо собою
एवevaименно
सिद्ध्यतीत्य्siddhyatītyдостигается — так
उक्त्वाuktvāсказав,
सृष्टिsṛṣṭiтворения
प्रलययोःpralayayoḥи растворения
प्रकृतीक्षणादाव्prakṛtīkṣaṇādāvпри пракрити озирании и прочем
अपिapiи
सर्वाशङ्कsarvāśaṅkaвсех сомнений
निरासार्थम्nirāsārthamустранения ради,
अतिदिशन्atidiśanраспространяя,
त्रिष्व्triṣvв трёх
अप्य्apyи
अविशेषम्aviśeṣamнеразличие
आहāhaговорит
यदाyadā«когда
सिसृक्षुःsisṛkṣuḥсотворить желающий
पुरpuraграды
आत्मनःātmanaḥСвои,
परोparoвысший,
रजःrajaḥстрасть
सृजत्य्sṛjatyтворит
एषeṣaОн
पृथक्pṛthakотдельно
स्वsvaСвоей
माययाmāyayāмайей;
सत्त्वंsattvaṁблагость —
विचित्रासुvicitrāsuв разнообразных
रिरंसुर्riraṁsurнасладиться желающий,
ईश्वरःīśvaraḥВладыка;
शयिष्यमाणस्śayiṣyamāṇasвозлечь готовящийся —
तमtamaтьму
ईरयत्य्īrayatyвозбуждает
असौasauОн»
यदाyadā«когда»,
यत्रyatraв которое,
स्वsvaСвоего
चेष्टाceṣṭāдействования
लक्षणेlakṣaṇeпризнак имеющее,
कालेkāleво время,
एषeṣa«Он»,
परःparaḥ«высший»,
परमेश्वरःparameśvaraḥВысший Владыка,
स्वsva«Своей
माययाmāyayāмайей»,
भक्तbhaktaк преданным
कृपयाkṛpayāмилостью,
आत्मनःātmanaḥ«Свои»
पुरःpuraḥ«грады» —
प्राचीनprācīnaпрежнего
सृष्टिsṛṣṭiтворения
गतgataпребывавших
साधकsādhakaподвизающихся
भक्तbhaktaпреданных
रूपाणिrūpāṇiобликами имеющие,
स्वस्याधिष्ठानानिsvasyādhiṣṭhānāniСвои опоры, —
सिसृक्षुर्sisṛkṣur«сотворить желающий»
भवतिbhavatiбывает,
प्रकृत्याprakṛtyāс пракрити
सहsahaвместе
तेषुteṣuпри них
लीनेषुlīneṣuрастворённых
आविर्भावनार्थाम्āvirbhāvanārthāmради явления
ईक्षांīkṣāṁозирание
करोतिkarotiсовершает, —
तदाtadāтогда
पृथक्pṛthak«отдельно» —
स्वरूपsvarūpaсвоего облика
शक्तेर्śakterот силы
इतरासौitarāsauиная, она,
जीवjīva«жизни-
मायाख्याmāyākhyāмайей» именуемая
शक्तिःśaktiḥсила,
पूर्ववत्pūrvavatкак прежде
तच्tacЕго
चेष्टात्मकceṣṭātmakaдействования природой имеющей
प्रभावाभासोद्दीप्ताprabhāvābhāsoddīptāмощи отблеском возжённая,
रजःrajaḥ«страсть
सृजतिsṛjatiтворит»:
स्वांशsvāṁśaсвоей долею
भूताद्bhūtādставшего,
गुणguṇaкачеств
त्रयtrayaтрёх
साम्याद्sāmyādравновесия,
अव्यक्तात्avyaktātиз непроявленного
तद्tadеё
विक्षिपतिvikṣipatiизвергает,
उद्बोधयतीतिudbodhayatītiпробуждает — так
वाvāили
यद्yadили
वाvāже:
पृथङ्pṛthaṅ«отдельно»,
मायानुगतmāyānugataмайе следующее,
एषeṣaэто
कालkālaвремя
एवevaименно
सृजतिsṛjati«творит»,
तथाtathāтак
असौasau«Он»
पदेनpadenaсловом
चcaи
कालkālaвремя
एवोच्यतेevocyateименно зовётся
अथathaтеперь
विचित्रासुvicitrāsu«в разнообразных» —
नानाnānāразными
गुणguṇaкачеств
वैचित्रीvaicitrīмногообразиями
मतीषुmatīṣuобладающих,
तल्talих
लक्षणासुlakṣaṇāsuпризнак имеющих,
पूर्षुpūrṣuв градах —
यदाyadāкогда
रन्तुम्rantumнасладиться
इच्छुर्icchurжелающим
भवतिbhavatiбывает,
तदासौtadāsauтогда Он
सत्त्वंsattvaṁ«благость»
सृजतिsṛjati«творит»;
यदाyadāкогда
पुनस्punasснова,
ताभिर्tābhirс ними
एवevaименно
मिलित्वाmilitvāсойдясь,
शयिष्यमाणःśayiṣyamāṇaḥ«возлечь готовящийся» —
शयितुम्śayitumвозлечь
इच्छुर्icchurжелающим
भवतीत्य्bhavatītyбывает — таков
अर्थःarthaḥсмысл, —
तदासौtadāsauтогда Он
तमःtamaḥ«тьму»
सृजतीतिsṛjatītiтворит — так
ततोtatoоттого
भक्तbhaktaпреданных
निमित्तम्nimittamповодом имеющие
एवevaименно
सर्वाsarvāвсе
एवevaименно
सृष्ट्य्sṛṣṭyтворения
आदिādiи прочего
क्रियाःkriyāḥдействия
प्रवर्तन्तेpravartanteидут —
इतिitiтаково
भावःbhāvaḥразумение
यथाङ्गीकृतम्yathāṅgīkṛtamкак принято
एकादशस्यekādaśasyaу одиннадцатой
तृतीयेtṛtīyeв третьей:
ससर्जोच्चावचान्य्sasarjoccāvacāny«сотворил высокие и низкие
आद्यःādyaḥпервый
स्वsvaСвоей
मात्रात्मmātrātmaмерою, себя
प्रसिद्धयेprasiddhayeради достижения»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
टीकाṭīkāтики
कृद्भिर्kṛdbhirтворцами
अपिapiи:
किम्kim«для
अर्थंarthaṁчего
ससर्जsasarjaсотворил? —
स्वsva„Своей
मात्रात्मmātrātmaмерою, себя
प्रसिद्धयेprasiddhayeради достижения“;
स्वंsvaṁСвоё
मिमीतेmimīteмерит,
प्रमिमीतेpramimīteпостигает
यyaкоторый —
उपास्तेupāsteпочитает,
सsaон
स्वsvaСвоей
माताmātāмерою;
तस्यात्मनोtasyātmanoу него, себя,
जीवस्यjīvasyaсущества,
प्रकृष्टायैprakṛṣṭāyaiради превосходного
सिद्धयेsiddhayeдостижения»
इतिitiтак
शयनम्śayanamвозлежание
अत्रatraздесь —
पुरुषावतारस्यpuruṣāvatārasyaу Пуруша-аватары
कदाचित्kadācitкогда-то
प्रलयोदधौpralayodadhauв водах растворения
योगyogaйога-
निद्राnidrāсон,
कदाचिद्kadācidкогда-то
भगवत्bhagavatв Бхагавана
प्रवेशोpraveśoвхождение
वाvāили
यद्यपिyadyapiхотя
सर्वेष्व्sarveṣvво всех
अपिapiи
जीवेषुjīveṣuсуществах
अन्तर्यामितयाantaryāmitayāвнутренним правителем
परमेश्वरस्parameśvarasВысший Владыка
तिष्ठतिtiṣṭhatiстоит,
तथापिtathāpiи так,
तत्रासंसक्तत्वाद्tatrāsaṁsaktatvādтам непривязанностью,
अस्थितasthitaне стоящий
एवevaименно
भवतिbhavatiбывает;
तद्tadЕго
भक्तेषुbhakteṣuв преданных
तुtuже,
समासक्तत्वान्samāsaktatvānпривязанностью,
नnaне
तथेतिtathetiтак — так
नnaне
चcaи
तत्tatс ними
सङ्गादौsaṅgādauпри связи и прочем
तस्येच्छेतिtasyecchetiу Него желание — так;
यथोक्तyathoktaкак сказанное
व्याख्यानम्vyākhyānamистолкование
एवevaименно
बलवत्balavatсильно
तथाtathāтак
चcaи —
श्रीśrīшри
भगवद्bhagavadБхагавана
उपनिषदःupaniṣadaḥупанишады:
मत्mat«во Мне
स्थानिsthāniстоящие
सर्वsarvaвсе
भूतानिbhūtāniсущества,
नnaне
चाहंcāhaṁи Я
तेष्व्teṣvв них
अवस्थितःavasthitaḥпребываю;
नnaне
चcaи
मत्matво Мне
स्थानिsthāniстоящие
भूतानिbhūtāniсущества —
पश्यpaśyaсмотри
मेmeМоё
योगम्yogamсоединение
ऐश्वरम्aiśvaramвладычное»
इतिitiтак,
येye«которые
भजन्तिbhajantiпочитают
तुtuже
मांmāṁМеня
भक्त्याbhaktyāпреданностью, —
मयिmayiво Мне
तेteони,
तेषुteṣuв них
चाप्य्cāpyи
अहम्ahamЯ»
इतिitiтак
चcaи
उक्तंuktaṁсказано
चcaи
हरिhariв «Хари-
भक्तिbhaktiбхакти-
सुधोदयेsudhodayeсудходае»:
भक्तानांbhaktānāṁ«у преданных
हृदयंhṛdayaṁсердце,
शान्तंśāntaṁумиротворённое, —
सश्रियोsaśriyoсо Шри
मेmeу Меня
प्रियंpriyaṁмилый
गृहम्gṛhamдом;
वसामिvasāmiживу
तत्रtatraтам,
शोभैवśobhaivaкрасота лишь —
वैकुण्ठाख्यादिvaikuṇṭhākhyādiВайкунтхой именуемого и прочего
वर्णनाvarṇanāописание»
इतिitiтак
अनुवाद

Итак, сказав, что назначение битв и прочих Его игр — именно утеха преданных, а хранение вселенной выходит оттуда само собою, он, чтобы устранить все сомнения и насчёт творения и растворения — насчёт озирания пракрити и прочего, — распространяет сказанное и говорит, что во всех трёх нет различия:

«Когда, желая сотворить Свои грады, Он, высший, творит отдельно страсть Своею майей; благость — когда Владыка желает насладиться в разнообразных; а тьму возбуждает, готовясь возлечь».

«Когда», то есть во время, чей признак — Его собственное действование, «Он», «высший», Высший Владыка, «Своею майей», то есть милостью к преданным, становится «желающим сотворить» «Свои» «грады» — Свои опоры, чей облик — подвизавшиеся преданные прежнего творения, — то есть совершает озирание ради их явления, когда они растворены вместе с пракрити. Тогда «отдельно», то есть иная, чем сила Его облика, сила, именуемая «жизни-майей», возжжённая, как и прежде, отблеском мощи, чья природа — Его действование, «творит страсть»: извергает или пробуждает её из непроявленного, из равновесия трёх качеств, ставшего её долею. Или же: «отдельно», то есть само время, следующее за майей, «творит», и словом «Он» зовётся именно время.

Далее: когда Он желает насладиться «в разнообразных», то есть в градах, обладающих разными многообразиями качеств и имеющих их признак, тогда Он «творит благость»; а когда, сойдясь с ними же, Он «готовится возлечь», то есть желает возлечь, тогда Он творит «тьму». Отсюда: все действия творения и прочего идут именно ради преданных.

Так принято и в третьей главе одиннадцатой: «Сотворил первый высокое и низкое Своею мерою, ради достижения себя»; и творцы тики: «Для чего сотворил? — „Своею мерою, ради достижения себя“: кто мерит, то есть постигает, то есть почитает Своё, тот и есть мерящий Своею мерою; ради превосходного достижения им себя, существа».

Возлежание здесь — у Пуруша-аватары: иногда йога-сон в водах растворения, иногда вхождение в Бхагавана. И хотя Высший Владыка стоит во всех существах как внутренний правитель, Он всё же там не привязан и потому как бы не стоит; а в Своих преданных, по привязанности, не так. И нельзя сказать, что это Его желание при связи с ними и прочем: сильнее именно сказанное истолкование. Так и упанишада Бхагавана: «Все существа стоят во Мне, а Я в них не пребываю; и не стоят существа во Мне — смотри на Моё владычное соединение»; и «те, кто почитает Меня преданностью, — они во Мне, и Я в них». Сказано и в «Хари-бхакти-судходае»: «Сердце преданных, умиротворённое, — Мой милый дом со Шри; живу Я там, а описание Вайкунтхи и прочего — лишь её красота».

संस्करण

6ef7c433fa2c · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से