अत एवास्य ध्येयस्य स्वयं भगवत्त्वम् एव साधितम्, शिवादयश् च व्यावृत्ताः । तथा धीमहीति लिङा द्योतिता पृथगनुसन्धानरहिता प्रार्थना ध्यानोपलक्षितभगवद्भजनम् एव परमपुरुषार्थत्वेन व्यनक्ति । ततो भगवतस् तु तथात्वं स्वयम् एव व्यक्तम् । ततश् च यथोक्तपरममनोहरमूर्तित्वम् एव लक्ष्यते । तथा च, वेदानां सामवेदोऽस्मि इति, तत्र च बृहत्साम तथा साम्नाम् इत्युक्तमहिम्नि बृहत्साम्नि, बृहद् धामं बृहत् पार्थिवं बृहद् अन्तरीक्षं बृहद् दिवं बृहद् वामं बृहद्भ्यो वामं वामेभ्यो वामम् इति । तद् एवं ब्रह्मजिज्ञासा इति व्याख्यातम् । अथात इत्य् अस्य व्याख्याम् आह—सत्यम् इति । यतस् तत्र अथशब्द आनन्तर्ये, अतःशब्दो वृत्तस्य हेतुभावे वर्तते, तस्माद् अथेति स्वाध्यायक्रमतः प्राक्प्राप्तकर्मकाण्डे पूर्वमीमांसया सम्यक्कर्मज्ञानाद् अनन्तरम् इत्य् अर्थः । अत इति तत्क्रमतः समनन्तरं प्राप्तब्रह्मकाण्डे तूत्तरमीमांसया निर्णेयसम्यगर्थेऽधीतचराद् यत्किञ्चिदनुसंहितार्थात् कुतश्चिद् वाक्याद् धेतोर् इत्य् अर्थः । पूर्वमीमांसायाः पूर्वपक्षत्वेनोत्तरमीमांसानिर्णयोत्तरपक्षेऽस्मिन्न् अवश्यापेक्ष्यत्वात्, अविरुद्धांशे सहायत्वात्, कर्मणः शान्त्यादिलक्षणसत्त्वशुद्धिहेतुत्वाच् च । तदनन्तरम् इत्य् एव लभ्यम् । वाक्यानि चैतानि— तद् यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते, एवम् एवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते, तद् य इहात्मानम् अनु विद्य व्रजन्ति, एतांश् च सत्यान् कामांस् तेषां सर्वेषु लोकेष्व् अकामचारो भवति इति, न च पुनर् आवर्तते इति, स चानन्त्याय कल्पते इति, निरञ्जनः परमं साम्यम् उपैति इति । इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ इति । तद् एतद् उभयं विवृतं रामानुजशारीरके— मीमांसापूर्वभागज्ञातस्य कर्मणोऽल्पास्थिरफलत्वं तदुपरितनभागावसेयस्य ब्रह्मज्ञानस्य त्व् अनन्ताक्षयफलत्वं श्रूयते, अतः पूर्ववृत्तात् कर्मज्ञानाद् अनन्तरं ब्रह्म ज्ञातव्यम् इत्य् उक्तं भवति । तद् आह सर्वादिवृत्तिकारो भगवान् बौधायनः—वृत्तात् कर्माधिगमाद् अनन्तरं ब्रह्मविविदिषेति इति । एतद् एव पुरञ्जनोपाख्याने च दक्षिणवामकर्णयोः पितृहूदेवहूशब्दनिरुक्तौ व्यक्तम् अस्ति । तद् एवं सम्यक् कर्मकाण्डज्ञानानन्तरं ब्रह्मकाण्डगतेषु केषुचिद् वाक्येषु स्वर्गाद्यानन्दस्य वस्तुविचारेण दुःखरूपत्वव्यभिचारिसत्ताकत्वज्ञानपूर्वकं ब्रह्मणस् त्व् अव्यभिचारिपरतमानन्दत्वेन सत्यत्वज्ञानम् एव ब्रह्मजिज्ञासायां हेतुर् इति । अथात इत्य् अस्यार्थे लब्धे तन्निर्गलितार्थम् एवाह—सत्यम् इति । सर्वसत्तादाव् अव्यभिचारिसत्ताकम् इत्य् अर्थः, परम् इत्य् अनेन अन्वयात्, सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म इत्य् अत्र श्रुतौ च ब्रह्मेत्य् अनेन । तद् एवम् अन्यस्य तदिच्छाधीनसत्ताकत्वेन व्यभिचारिसत्ताकत्वम् आयाति । तद् एवम् अत्र तद् एतदवधि व्यभिचारिसत्ताकम् एव ध्यातवन्तो वयम् इदानीं त्व् अव्यभिचारिसत्ताकं ध्यायेमेति भावः ।
ata evāsya dhyeyasya svayaṁ bhagavattvam eva sādhitam, śivādayaś ca vyāvṛttāḥ | tathā dhīmahīti liṅā dyotitā pṛthag-anusandhāna-rahitā prārthanā dhyānopalakṣita-bhagavad-bhajanam eva parama-puruṣārthatvena vyanakti | tato bhagavatas tu tathātvaṁ svayam eva vyaktam | tataś ca yathokta-parama-manohara-mūrtitvam eva lakṣyate | tathā ca, vedānāṁ sāma-vedo'smi iti, tatra ca bṛhat-sāma tathā sāmnām ity-ukta-mahimni bṛhat-sāmni, bṛhad dhāmaṁ bṛhat pārthivaṁ bṛhad antarīkṣaṁ bṛhad divaṁ bṛhad vāmaṁ bṛhadbhyo vāmaṁ vāmebhyo vāmam iti | tad evaṁ brahma-jijñāsā iti vyākhyātam | athāta ity asya vyākhyām āha—satyam iti | yatas tatra atha-śabda ānantarye, ataḥ-śabdo vṛttasya hetu-bhāve vartate, tasmād atheti svādhyāya-kramataḥ prāk-prāpta-karma-kāṇḍe pūrva-mīmāṁsayā samyak-karma-jñānād anantaram ity arthaḥ | ata iti tat-kramataḥ samanantaraṁ prāpta-brahma-kāṇḍe tūttara-mīmāṁsayā nirṇeya-samyag-arthe'dhīta-carād yat-kiñcid-anusaṁhitārthāt kutaścid vākyād dhetor ity arthaḥ | pūrva-mīmāṁsāyāḥ pūrva-pakṣatvenottara-mīmāṁsā-nirṇayottara-pakṣe'sminn avaśyāpekṣyatvāt, aviruddhāṁśe sahāyatvāt, karmaṇaḥ śānty-ādi-lakṣaṇa-sattva-śuddhi-hetutvāc ca | tad-anantaram ity eva labhyam | vākyāni caitāni— tad yatheha karma-jito lokaḥ kṣīyate, evam evāmutra puṇya-jito lokaḥ kṣīyate, tad ya ihātmānam anu vidya vrajanti, etāṁś ca satyān kāmāṁs teṣāṁ sarveṣu lokeṣv akāma-cāro bhavati iti, na ca punar āvartate iti, sa cānantyāya kalpate iti, nirañjanaḥ paramaṁ sāmyam upaiti iti | idaṁ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ | sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca || iti | tad etad ubhayaṁ vivṛtaṁ rāmānuja-śārīrake— mīmāṁsā-pūrva-bhāga-jñātasya karmaṇo'lpāsthira-phalatvaṁ tad-uparitana-bhāgāvaseyasya brahma-jñānasya tv anantākṣaya-phalatvaṁ śrūyate, ataḥ pūrva-vṛttāt karma-jñānād anantaraṁ brahma jñātavyam ity uktaṁ bhavati | tad āha sarvādi-vṛtti-kāro bhagavān baudhāyanaḥ—vṛttāt karmādhigamād anantaraṁ brahma-vividiṣeti iti | etad eva purañjanopākhyāne ca dakṣiṇa-vāma-karṇayoḥ pitṛhū-devahū-śabda-niruktau vyaktam asti | tad evaṁ samyak karma-kāṇḍa-jñānānantaraṁ brahma-kāṇḍa-gateṣu keṣucid vākyeṣu svargādy-ānandasya vastu-vicāreṇa duḥkha-rūpatva-vyabhicāri-sattākatva-jñāna-pūrvakaṁ brahmaṇas tv avyabhicāri-paratamānandatvena satyatva-jñānam eva brahma-jijñāsāyāṁ hetur iti | athāta ity asyārthe labdhe tan-nirgalitārtham evāha—satyam iti | sarva-sattādāv avyabhicāri-sattākam ity arthaḥ, param ity anena anvayāt, satyaṁ jñānam anantaṁ brahma ity atra śrutau ca brahmety anena | tad evam anyasya tad-icchādhīna-sattākatvena vyabhicāri-sattākatvam āyāti | tad evam atra tad etad-avadhi vyabhicāri-sattākam eva dhyātavanto vayam idānīṁ tv avyabhicāri-sattākaṁ dhyāyemeti bhāvaḥ |
Потому и доказано, что этот созерцаемый — Сам Бхагаван, а Шива и прочие отведены. И просьба, озарённая желательным наклонением в «да помыслим» и не связанная ни с чем отдельным, выражает, что высшая цель человека — именно служение Бхагавану, обозначенное созерцанием. Значит, таковость Бхагавана явна сама собою; а отсюда примечается и та высочайше пленительная воплощённость, о которой сказано. Так и: «Из Вед Я — Сама-веда», а в ней — «и из саманов Я — Брихат-саман», чьё величие названо; и в самом Брихат-самане: «Велика обитель, велико земное, велико междумирие, велико небо, велико прекрасное — прекраснее великих, прекраснее прекрасных».
Итак, «желание познать Брахман» истолковано. Теперь он даёт истолкование «теперь потому» — словом «истинного». Ибо слово «теперь» указывает на следование, а слово «потому» — на то, что случившееся есть причина. Значит, «теперь» — после верного знания дела, обретённого прежним разысканием в разделе дел, который по порядку самоизучения идёт раньше. А «потому» — по причине какого-нибудь связанного смысла из какого-нибудь речения, прежде изученного, в разделе Брахмана, который по тому же порядку идёт сразу за ним и чей верный смысл выводится последующим разысканием.
Ибо прежнее разыскание непременно требуется в этой, последующей стороне, как сторона предшествующая; в непротиворечивой части оно помощник; да и дело есть причина чистоты благости, чей признак — умиротворение и прочее. Потому и получается «после того».
А речения такие: «Как здесь истощается мир, завоёванный делом, так и там истощается мир, завоёванный заслугой; а те, кто здесь, познав себя и эти истинные желания, идут вслед, — у тех во всех мирах хождение беспрепятственно»; «и не возвращается снова»; «и он способен к бесконечности»; «незапятнанный обретает высшее равенство»; «Приняв опорой это знание и обретя сообразность со Мною, они и при творении не рождаются, и при растворении не терзаются».
То и другое раскрыто в «Шарираке» Рамануджи: «Слышно, что у дела, познанного в прежней части разыскания, плод мал и нестоек, а у знания Брахмана, выводимого из части, стоящей над нею, плод бесконечен и неубывающ; потому сказано, что Брахман должно познавать после случившегося прежде знания дела. О том и говорит блаженный Баудхаяна, творец всех начальных толкований: „После случившегося, то есть после постижения дела, — желание познать Брахман“». Это же явно и в повести о Пуранджане, в объяснении слов «зов предков» и «зов богов» о правом и левом ухе.
Итак: после верного знания раздела дел, в некоторых речениях раздела Брахмана, познав обдумыванием самой вещи, что блаженство рая и прочего есть страдание и что сущесть его отлучна, — знание истинности Брахмана, чьё блаженство неотлучно и высочайше, и есть причина желания познать Брахман.
А получив смысл «теперь потому», он говорит и самый его итог: «истинного», то есть Того, чья сущесть неотлучна при всякой сущести и прочем; сопрягается это со словом «высшего», а в шрути «истинное, знание, бесконечное — Брахман» — со словом «Брахман». Значит, у иного сущесть отлучна, ибо подвластна Его воле. И разумение здесь такое: доныне мы созерцали лишь то, чья сущесть отлучна; ныне же да созерцаем Того, чья сущесть неотлучна.
602a3a6493b4 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Два вводных слова сутры разобраны по отдельности, и каждое получает своё место: одно — про порядок, другое — про причину.
Обрядовая часть не отброшена: она и предшествует, и помогает, и очищает — но не даёт неистощимого.
И поворот к Брахману начинается с честного вывода о рае: там хорошо, но ненадолго.