इत्थम् एव विज्ञानवादोऽपि निराकृतः । शङ्करशारीरिकेऽपि, अनादित्वेऽप्य् अन्धपरम्परान्यायेनाप्रतिष्ठैवानवस्थाव्यवहारविलोपिनी स्यात्, नाभिप्रायसिद्धिः इत्य् उक्तम् । एतद् उक्तं भवति—यथेदं सुवर्णं केन क्रीतम् इति प्रश्ने कश्चिद् आह—अनेनान्धेनेति । अनेन कथं परिचितम्? इति पुनर् आह—तेनान्धेन परिचायितम् । तेन च कथम्? इत्य् आह—केनाप्य् अपरेणान्धेनेत्य् अन्धपरम्परयापि न सिध्येद् व्यवहारः । किन्तु तत्रान्धपरम्परायां यद्य् एकोऽपि चक्षुष्मान् सर्वादिप्रवर्तको भवति, तदैव सिध्यति । यथा च तत्र सर्वेष्व् अपि चक्षुष्मत एव व्यवहारसाधकत्वं, तथा कस्मिंश्चित् ताम्रिके प्रथमं सत्ये सत्य् एव व्यवहारः सिध्यति । तत्र च सत्यसैव व्यवहारसाधकत्वं, तदनुसन्धानेनैव तत्र प्रवृत्तेश् चक्षुष्मत इव प्रवर्तकत्वात् ततश् च कश्चन ताम्रिकः सत्य इति स्थिते, यत्र तद्व्यवहारकुशलैः परीक्षया सत्यतावगम्यते, स एव कूटताम्रिकेऽप्य् आरोप्यमाणः सत्यो भवेत् । तद् एवम् अर्थक्रियाकारित्वेन तस्य सत्यत्वे तदुपलक्षितं विश्वम् एव भ्रमवस्तुविलक्षणं सत्यम् इति सिद्धम् । परमात्मन एवावयवित्वव्यवहारसाधितत्वाद् युक्तम् एव तत् । तथा च भ्रमादिभिः स्तुतम्—सत्यस्य योनिम् इति । तत् सत्यम् इत्य् आचक्षते इति श्रुतिश् च । शिष्टम् अन्यत् समानम् ॥ एवं जगतः सत्यत्वम् अङ्गीकृतं, तच् च नश्वरम् इति । तत्र नश्वरत्वं नात्यन्तिकं, किन्त्व् अव्यक्ततया स्थितेर् अदृश्यतामात्रम् एव, सत्कार्यतासम्प्रत्तिपत्तेः, यद् भूतं भवच् च भविष्यच् च इत्यादि श्रुतेः ।
ittham eva vijñāna-vādo'pi nirākṛtaḥ | śaṅkara-śārīrike'pi, anāditve'py andha-paramparā-nyāyenāpratiṣṭhaivānavasthā-vyavahāra-vilopinī syāt, nābhiprāya-siddhiḥ ity uktam | etad uktaṁ bhavati—yathedaṁ suvarṇaṁ kena krītam iti praśne kaścid āha—anenāndheneti | anena kathaṁ paricitam? iti punar āha—tenāndhena paricāyitam | tena ca katham? ity āha—kenāpy apareṇāndhenety andha-paramparayāpi na sidhyed vyavahāraḥ | kintu tatrāndha-paramparāyāṁ yady eko'pi cakṣuṣmān sarvādi-pravartako bhavati, tadaiva sidhyati | yathā ca tatra sarveṣv api cakṣuṣmata eva vyavahāra-sādhakatvaṁ, tathā kasmiṁścit tāmrike prathamaṁ satye saty eva vyavahāraḥ sidhyati | tatra ca satyasaiva vyavahāra-sādhakatvaṁ, tad-anusandhānenaiva tatra pravṛtteś cakṣuṣmata iva pravartakatvāt tataś ca kaścana tāmrikaḥ satya iti sthite, yatra tad-vyavahāra-kuśalaiḥ parīkṣayā satyatāvagamyate, sa eva kūṭa-tāmrike'py āropyamāṇaḥ satyo bhavet | tad evam artha-kriyā-kāritvena tasya satyatve tad-upalakṣitaṁ viśvam eva bhrama-vastu-vilakṣaṇaṁ satyam iti siddham | paramātmana evāvayavitva-vyavahāra-sādhitatvād yuktam eva tat | tathā ca bhramādibhiḥ stutam—satyasya yonim iti | tat satyam ity ācakṣate iti śrutiś ca | śiṣṭam anyat samānam || evaṁ jagataḥ satyatvam aṅgīkṛtaṁ, tac ca naśvaram iti | tatra naśvaratvaṁ nātyantikaṁ, kintv avyaktatayā sthiter adṛśyatā-mātram eva, sat-kāryatā-samprattipatteḥ, yad bhūtaṁ bhavac ca bhaviṣyac ca ity-ādi śruteḥ |
Тем же самым отвергнуто и учение о сознании. И в «Шарираке» Шанкары сказано: «Даже при безначальности, по правилу слепой череды, это было бы просто неутверждённостью; бесконечное отступание уничтожило бы обиход, и намерение не было бы достигнуто».
Сказано вот что. На вопрос «кем куплено это золото?» кто-то отвечает: «вот этим слепым». — «А он как узнал?» — «Тот слепой дал ему узнать». — «А тот как?» — «Ещё какой-то слепой». Так чередою слепых дело не совершится. Но если в этой череде хотя бы один зрячий, зачинатель всего, — тогда совершится. И как там при всех дело совершается именно зрячим, так и здесь: обиход совершается лишь тогда, когда какая-то монета сперва истинна. И совершается он именно ею, потому что ведут дело, держа в виду её, и она заводит его, как зрячий.
А раз установлено, что какая-то монета истинна, — та, чью истинность знатоки дела познают испытанием, — она же, налагаемая и на поддельную, оказывается истинной. Итак, раз он истинен по тому, что делает своё дело, то и вселенная, им обозначенная, истинна и противоположна вещи-ошибке. И это уместно: ведь доказано, что обладающим частями по обиходу зовётся именно Параматма. Так и заблудшие восхваляют: «лоно истинного»; и шрути: «то называют истинным». Прочее — так же.
Итак, истинность мира принята, и при этом он тленен. Но тленность здесь не крайняя: это лишь невидимость, ибо стоит он непроявленно — раз принято, что следствие сущее, и по шрути «что было, бывает и будет» и далее.
39580361467f · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Череда слепых — довод против бесконечного ряда: ряд не рождает того, чего нет ни в одном его звене.
Одна настоящая монета делает возможным хождение всех прочих, включая поддельные.
И последняя оговорка снимает страх перед словом «тленный»: мир при растворении не исчезает, а перестаёт быть видимым.