तथा न चावतारादीनां स्वरूपशक्त्यात्मताहानिः । तथा भक्तविनोदैकप्रयोजनकस्वैरलीलाकैवल्येन चान्यत्र रागद्वेषाभावान् न वैषम्यम् अपि, प्रत्युत पित्तदूषितजिह्वानां खण्डाद् वैरस्य इव तस्मान् निग्रहेऽप्य् अनुभूयमाने तेषां दुष्टतादिक्षपणलक्षणं हितम् एव भवति । अत्र, न ह्य् अस्य जन्मनो हेतुः कर्मणो वा महीपते । आत्ममायां विनेशस्य परस्य द्रष्टुर् आत्मनः । यन् मया चेष्टितं पुंसः स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि । अनुग्रहस् तन्निवृत्तेर् आत्मलाभाय चेष्यते ॥ इति नवमान्तस्थश्रीशुकवाक्यानुसारेण प्रलये लीनोपाधेर् जीवस्य धर्माद्यसम्भवाद् उपाधिसृष्ट्यादिना, धर्मादिसम्पादनेनानुग्रह इति तदीयटीकानुसारेण च । तथा, लोके भवान् जगति नः कलयावतीर्णः सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्यः । कश्चित् तदीयम् अभियाति निदेशम् ईश किं वा जनः स्वकृतम् ऋच्छति तन् न विद्मः ॥ इति जरासन्धबद्धराजवृन्दनिवेदनेऽपि ईश्वरे, त्वयि सद्रक्षणार्थम् अवतीर्णेऽपि चेद् अस्माकं दुःखं स्यात्, तर्हि किम् अन्यः कश्चिज् जरासन्धादिस् त्वदाज्ञाम् अपि लङ्घयति, किं च त्वया वक्ष्यमाणोऽपि जनः स्वकर्मदुःखं प्राप्नोतीत्य् एवेति न विद्मः । न चैतद् उभयम् अपि युक्तम् इति भावः । इति तदीयटीकानुसारेण च लीलायाः स्वैरत्वेऽपि दुर्घटनी मायैव तदा तदा देवानुसरादीनां तत्तत्कर्मोद्बोधसन्धानम् अपि घटयति । यया स्वस्वकर्मणा पृथग् एव चेष्टमानानां जीवानां चेष्टाविशेषाः परस्परशुभाशुभशकुनतया घटिता भवतीत्य् आदिकं लोकेऽपि दृश्यते । यत्र तु क्वचिद् एषा तल्लीलाजवम् अनुगन्तुं न शक्नोति, तत्रैव परमेशितुः स्वैरता व्यक्तीभवति । यथा— गुरुपुत्रम् इहानीतं निजकर्मनिबन्धनम् । आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृतः ॥ इति यमविषयकश्रीभगवदादेशादौ । ततश् च तस्यातिविरलप्रचारत्वान् न सर्वत्र कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसङ्गश् च । अथ यदि केचिद् भक्तानाम् एव द्विषन्ति, तदा तदा भक्तपक्षपातान्तःपातित्वाद् भगवता स्वयं तद्द्वेषेऽपि न दोषः, प्रत्युत भक्तविषयकतद्रतेः पोषकत्वेन ह्लादिनीवृत्तिभूतानन्दोल्लासविशेष एवासौ । येन हि द्वेषेण प्रतिपदप्रोन्मीलत्सान्द्रानन्दवैचित्रीसमतिरिक्तभक्तिरसमरुस्थलब्रह्मकैवल्यापादानरूपत्वेन तदीयभक्तिरसमहाप्रतियोगितया ततोऽन्यथा दुश्चिकित्सतया च तत्रोचितम् । तदुत्थभगवत्तेजसा तत्स्वरूपशक्तेर् अपि तिरस्कारेण ध्वंसाभावतुल्यम्, स्वर्गापवर्गनरकेष्व् अपि तुल्यार्थदर्शिनः इति न्यायेनान्येषाम् अतीव दुःसहं, तेषाम् अपि कामुकानां निकामम् अनभीष्टम् उद्दण्डदण्डविशेषं कुर्वत्य् एव भगवति तस्य सर्वहितपर्यवसायिचारित्रस्वभावत्वाद् एव तत्तद्दुर्वारदुर्वासनामयाशेषसंसारक्लेशनाशोऽपि भवति । यः खल्व् अभेदोपासकानाम् अतिकृच्छ्रसाध्यः पुरुषार्थः क्वचिच् च परमार्थवस्त्वभिज्ञानां नरकनिर्विशेषं तेषां कामिनां तु निकामम् अभीष्टं विट्कीटानाम् इवामेध्यं स्वर्गविशेषं तेभ्यो ददाति, स परमेश्वरः । अत एवोक्तं नागपत्नीभिः—रिपोः सुतानाम् अपि तुल्यदृष्टेर् धत्से दमं फलम् एवानुशंसन् इत्य् अर्थः । दमम् इति यतो दम अपीत्य् अर्थः । यत् तु पूतनादाव् उत्तमभक्तगतिः श्रूयते, तद्भक्तानुकरणमाहात्म्येनैवेति तत्र तत्र स्पष्टम् एव, यथा सद्वेषाद् अपि पूतनापि सकुला इत्यादि । अथ यदि केचिद् भक्ता एव सन्तो भक्तान्तरेषु कथञ्चिद् अपराध्यन्ति, तदा तेनैवापराधेन भक्तेषु भगवति च विवर्तमानं द्वेषबाडवानलज्वालाकलापम् अनुभूय चिरात् कथञ्चित् पुनः सद्वेषेणापि भगवत्संस्पर्शादिना सपरिकरे तदपराधदोषे विनष्टे स्वपदम् एव प्राप्नुवन्ति, न तु ब्रह्मकैवल्यम्, भक्तिलक्षणबीजस्यानश्वरस्वभावत्वात् । तेषु भगवतः क्रोधश् च बालेषु मातुर् इवेति । तस्मात् सर्वं समञ्जसम् । तथा हि श्रीराजोवाच— समः प्रियः सुहृद् ब्रह्मन् भूतानां भगवान् स्वयम् । इन्द्रस्यार्थे कथं दैत्यान् अवधीद् विषमो यथा ॥ परमात्मत्वेन समः सुहृत् हितकारी, प्रियः प्रीतिविषयो भगवान् । एवं सति साम्येनैवोपकर्तव्यत्वेन प्रीतिविषयत्वेन, न च सर्वेष्व् एव प्राप्तेषु कथं विषम इव दैत्यान् अवधीत्? विषमत्वम् उपलक्षणम् । असुहृदि वा प्रिय इव चेति ॥
tathā na cāvatārādīnāṁ svarūpa-śakty-ātmatā-hāniḥ | tathā bhakta-vinodaika-prayojanaka-svaira-līlā-kaivalyena cānyatra rāga-dveṣābhāvān na vaiṣamyam api, pratyuta pitta-dūṣita-jihvānāṁ khaṇḍād vairasya iva tasmān nigrahe'py anubhūyamāne teṣāṁ duṣṭatādi-kṣapaṇa-lakṣaṇaṁ hitam eva bhavati | atra, na hy asya janmano hetuḥ karmaṇo vā mahīpate | ātma-māyāṁ vineśasya parasya draṣṭur ātmanaḥ | yan mayā ceṣṭitaṁ puṁsaḥ sthity-utpatty-apyayāya hi | anugrahas tan-nivṛtter ātma-lābhāya ceṣyate || iti navamāntastha-śrī-śuka-vākyānusāreṇa pralaye līnopādher jīvasya dharmādy-asambhavād upādhi-sṛṣṭy-ādinā, dharmādi-sampādanenānugraha iti tadīya-ṭīkānusāreṇa ca | tathā, loke bhavān jagati naḥ kalayāvatīrṇaḥ sad-rakṣaṇāya khala-nigrahaṇāya cānyaḥ | kaścit tadīyam abhiyāti nideśam īśa kiṁ vā janaḥ sva-kṛtam ṛcchati tan na vidmaḥ || iti jarāsandha-baddha-rāja-vṛnda-nivedane'pi īśvare, tvayi sad-rakṣaṇārtham avatīrṇe'pi ced asmākaṁ duḥkhaṁ syāt, tarhi kim anyaḥ kaścij jarāsandhādis tvad-ājñām api laṅghayati, kiṁ ca tvayā vakṣyamāṇo'pi janaḥ sva-karma-duḥkhaṁ prāpnotīty eveti na vidmaḥ | na caitad ubhayam api yuktam iti bhāvaḥ | iti tadīya-ṭīkānusāreṇa ca līlāyāḥ svairatve'pi durghaṭanī māyaiva tadā tadā devānusarādīnāṁ tat-tat-karmodbodha-sandhānam api ghaṭayati | yayā sva-sva-karmaṇā pṛthag eva ceṣṭamānānāṁ jīvānāṁ ceṣṭā-viśeṣāḥ paraspara-śubhāśubha-śakunatayā ghaṭitā bhavatīty ādikaṁ loke'pi dṛśyate | yatra tu kvacid eṣā tal-līlā-javam anugantuṁ na śaknoti, tatraiva parameśituḥ svairatā vyaktībhavati | yathā— guru-putram ihānītaṁ nija-karma-nibandhanam | ānayasva mahārāja mac-chāsana-puraskṛtaḥ || iti yama-viṣayaka-śrī-bhagavad-ādeśādau | tataś ca tasyātivirala-pracāratvān na sarvatra kṛta-hāny-akṛtābhyāgama-prasaṅgaś ca | atha yadi kecid bhaktānām eva dviṣanti, tadā tadā bhakta-pakṣa-pātāntaḥpātitvād bhagavatā svayaṁ tad-dveṣe'pi na doṣaḥ, pratyuta bhakta-viṣayaka-tad-rateḥ poṣakatvena hlādinī-vṛtti-bhūtānandollāsa-viśeṣa evāsau | yena hi dveṣeṇa pratipada-pronmīlat-sāndrānanda-vaicitrī-samatirikta-bhakti-rasa-marusthala-brahma-kaivalyāpādāna-rūpatvena tadīya-bhakti-rasa-mahā-pratiyogitayā tato'nyathā duścikitsatayā ca tatrocitam | tad-uttha-bhagavat-tejasā tat-svarūpa-śakter api tiraskāreṇa dhvaṁsābhāva-tulyam, svargāpavarga-narakeṣv api tulyārtha-darśinaḥ iti nyāyenānyeṣām atīva duḥsahaṁ, teṣām api kāmukānāṁ nikāmam anabhīṣṭam uddaṇḍa-daṇḍa-viśeṣaṁ kurvaty eva bhagavati tasya sarva-hita-paryavasāyi-cāritra-svabhāvatvād eva tat-tad-durvāra-durvāsanā-mayāśeṣa-saṁsāra-kleśa-nāśo'pi bhavati | yaḥ khalv abhedopāsakānām atikṛcchra-sādhyaḥ puruṣārthaḥ kvacic ca paramārtha-vastv-abhijñānāṁ naraka-nirviśeṣaṁ teṣāṁ kāmināṁ tu nikāmam abhīṣṭaṁ viṭ-kīṭānām ivāmedhyaṁ svarga-viśeṣaṁ tebhyo dadāti, sa parameśvaraḥ | ata evoktaṁ nāgapatnībhiḥ—ripoḥ sutānām api tulya-dṛṣṭer dhatse damaṁ phalam evānuśaṁsan ity arthaḥ | damam iti yato dama apīty arthaḥ | yat tu pūtanādāv uttama-bhakta-gatiḥ śrūyate, tad-bhaktānukaraṇa-māhātmyenaiveti tatra tatra spaṣṭam eva, yathā sad-veṣād api pūtanāpi sakulā ity-ādi | atha yadi kecid bhaktā eva santo bhaktāntareṣu kathañcid aparādhyanti, tadā tenaivāparādhena bhakteṣu bhagavati ca vivartamānaṁ dveṣa-bāḍavānala-jvālā-kalāpam anubhūya cirāt kathañcit punaḥ sad-veṣeṇāpi bhagavat-saṁsparśādinā sa-parikare tad-aparādha-doṣe vinaṣṭe sva-padam eva prāpnuvanti, na tu brahma-kaivalyam, bhakti-lakṣaṇa-bījasyānaśvara-svabhāvatvāt | teṣu bhagavataḥ krodhaś ca bāleṣu mātur iveti | tasmāt sarvaṁ samañjasam | tathā hi śrī-rājovāca— samaḥ priyaḥ suhṛd brahman bhūtānāṁ bhagavān svayam | indrasyārthe kathaṁ daityān avadhīd viṣamo yathā || paramātmatvena samaḥ suhṛt hita-kārī, priyaḥ prīti-viṣayo bhagavān | evaṁ sati sāmyenaivopakartavyatvena prīti-viṣayatvena, na ca sarveṣv eva prāpteṣu kathaṁ viṣama iva daityān avadhīt? viṣamatvam upalakṣaṇam | asuhṛdi vā priya iva ceti ||
Так же нет и убыли того, что нисшествия и прочее суть природа силы Его облика. И неравенства тоже нет: игра эта вольная, единственное её назначение — утеха преданных, и ни привязанности, ни ненависти к другому в ней нет. Напротив: как сахар кажется безвкусным тем, у кого язык испорчен желчью, так и при переживаемом от Него обуздании им бывает именно благо, чей признак — уничтожение их порчи и прочего.
Здесь — по речению шри Шуки, стоящему в конце девятой песни: «Нет ведь у Него причины ни рождения, ни дела, кроме Своей майи, владыка земли, — у высшего Владыки, зрящего Атмана; а что Мною совершено ради рождения, поддержания и ухода человека, то признаётся милостью — ради их прекращения и ради обретения себя». И по его тике: раз у существа, чьё облачение при растворении растворено, дхарма и прочее невозможны, милость — в творении облачения и прочем, в доставлении дхармы и прочего.
Так и в обращении сонма царей, связанных Джарасандхой: «В мире Ты сошёл к нам долею ради защиты праведных и обуздания злых; преступает ли кто иной Твоё указание, Владыка, или человек получает своё же сделанное, — того мы не знаем». По его тике: если при Тебе, Владыке, сошедшем ради защиты праведных, у нас всё же есть страдание, то что же — иной кто-то, Джарасандха и подобные, преступает и Твоё повеление, или человек, о котором Ты возвестишь, всё равно получает страдание за своё дело? Того мы не знаем; а ни то, ни другое неуместно.
Итак, хотя игра и вольна, майя, устрояющая трудноустроимое, то и дело устрояет и связывание пробуждающихся дел у последователей богов и прочих. И в мире видно подобное: у существ, действующих каждое по своему делу отдельно, особенности их действий складываются во взаимные приметы, добрые и недобрые. А там, где она не может поспеть за стремительностью Его игры, — там и выявляется вольность Высшего Владыки. Как в повелении шри Бхагавана Яме и подобном: «Сына учителя, приведённого сюда привязью его же дела, приведи, великий царь, поставив впереди Моё повеление». И раз такое случается весьма редко, не выходит ни утраты сделанного, ни прихода несделанного повсюду.
Далее, если кто-то ненавидит именно преданных, то в этом Самому Бхагавану нет изъяна и тогда, когда Он их ненавидит: это входит в склонение к преданным. Напротив, это особый расцвет блаженного ликования, состояния «услаждающей», ибо питает Его влечение к преданному. Ибо такая ненависть и заслуживает там своего, — ведь она приводит к единости Брахмана, к пустыне, вместо вкуса преданности, где на каждом шагу распускается многообразие густого блаженства сверх всякой меры; она величайший противник этого вкуса, и иначе её не излечить.
И то, что сиянием Бхагавана, поднявшимся от неё, заслоняется даже сила Его облика, — это равно небытию уничтожения; по правилу «видящего равный предмет и в раю, и в освобождении, и в адах» оно для других совершенно невыносимо, да и для самих этих вожделеющих крайне нежеланно. Но и совершая такую кару вознесённым жезлом, Бхагаван — ибо самая природа Его поведения такова, что завершается благом для всех, — губит и все их муки круговорота, полного неотвратимых дурных влечений. То, что для почитателей неразличия — цель, достижимая с превеликим трудом, а для знающих высшую вещь где-то неотличимо от ада, для этих вожделеющих крайне желанно, как нечистое для навозных червей, — и такой особый рай Он им даёт: Он, Высший Владыка.
Потому и сказано жёнами нагов: «Равен взглядом и к врагу, и к сыновьям, Ты налагаешь обуздание» — то есть возвещаешь именно плод; сказано «обуздание» потому, что это и есть обуздание. А что у Путаны и подобных слышится участь высших преданных, то лишь величием подражания Его преданным, и это там везде явно: «даже от праведного облика — и Путана с родом» и далее.
Далее, если иные, будучи сами преданными, как-нибудь оскорбят других преданных, то этим самым оскорблением они, пережив множество языков подводного огня ненависти, вращающихся и в преданных, и в Бхагаване, спустя долгое время, как-нибудь снова — хотя бы праведным видом, касанием Бхагавана и подобным, — когда изъян того оскорбления со всею свитою погибнет, обретают именно своё место, а не единость Брахмана: ибо семя, чей признак — преданность, нетленно по природе. А гнев Бхагавана на них — как гнев матери на детей. Потому всё складно.
Вот так: шри царь сказал: «Равен, мил, друг существам Сам Бхагаван, брахман; как же Он убил дайтьев ради Индры, точно неравный?» Как Параматма Он «равен»; «друг», то есть творящий благо; «мил», то есть предмет любви, — «Бхагаван». А раз так — раз по равенству Он должен всем благодетельствовать и всем быть предметом любви, и не всё ведь у Него уже достигнуто, — «как» Он «убил дайтьев», точно «неравный»? «Неравность» здесь указующий признак: или — точно милый недругу.
0ac6147acef2 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Обуздание названо благом не риторически: испорченному языку и сахар горек, и лечат тут не вкус, а язык.
Редкость случаев, где вольность перебивает закон дела, оговорена нарочно — иначе рухнула бы вся связь поступка и плода.
И самое неожиданное здесь — что оскорбившему преданному возвращают его место, а не растворение: семя преданности не горит.