अन्यत्र सिद्धस्य वस्तुन एवान्यत्रारोपो यथा शुक्तौ रजतस्य, एतद् एव मिथ्याखपुष्पादेर् आरोपासम्भवात् पूर्वपूर्वविवर्तमात्रसिद्धानादिपरम्परात्वे दृष्टान्ताभावाच् च । किं च, पूर्वं वारिदर्शनाद् वार्याकारा मनोवृत्तिर् जातापि तदप्रसङ्गसमये सुप्ता तिष्ठति तत्तुल्यवस्तुदर्शनेन तु जागर्ति, तद्विशेषानुसन्धानं विना तदभेदेन स्वतन्त्रताम् आरोपयति, तस्मान् न वारि मिथ्या, न वा स्मरणमयी तदाकारा वृत्तिर्, न वा तत्तुल्यं मरीचिकादि वस्तु, किन्तु तदभेदेनारोप एवायथार्थत्वान् मिथ्या । स्वप्ने च, मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् इति न्यायेन जाग्रद्दृष्टवस्त्वाकारायां मनोवृत्तौ परमात्ममाया तद्वस्त्वभेदम् आरोपयतीति पूर्ववत् । तस्माद् वस्तुतस् तु न क्वचिद् अपि मिथ्यात्वम् । ततः शुद्ध आत्मनि परमात्मनि वा तादृशतदारोप एव मिथ्या, न तु विश्वं मिथ्येति । ततो जगतः परमात्मजातत्वेन साक्षात्तदात्मत्वाभावाद् बहिरङ्गशक्तिमयत्वेन च वैकुण्ठादिवत् साक्षात्तदात्मीयत्वाभावाद् अबुधानाम् एव तत्र शुद्धे तत्तद्बुद्धिः । यद्यपि शुद्धाश्रयम् एव जगत्, तथापि जगता तत्संसर्गो नास्ति । तद् उक्तम् असक्तं सर्वभृच् चैव इति गीतासु । तथा देहगेहादाव् आत्मात्मीयताज्ञानं तेषाम् एव स्याद् इत्य् उभयत्रैवारोपः शास्त्रे श्रूयते । यथा यद् एतद् दृश्यते मूर्तम् इत्यादिकं विष्णुपुराणे । यथा वा, त्वाम् आत्मानं परं मत्वा परम् आत्मानम् एव च । आत्मा पुनर् बहिर् मृग्य अहो अज्ञजनाज्ञता ॥ इति । त्वाम् आत्मानं सर्वेषां मूलरूपं परम् इतरं तद्विपरीतं मत्वा, तथा परम् इतरं जीवम् एव च मूलरूपात्मानं मत्वा, साङ्ख्यविद इव तस्य तथा मन्यमानस्य पुनः स जीवात्मा बहिर् मृग्यो भवति । तस्य तेनैव हेतुना लब्धच्छिद्रया मायया देहात्मबुद्धिः कार्यत इत्य् अर्थः । अहो अज्ञजनताया अज्ञता क्रमाज् ज्ञानभ्रंश इत्य् अर्थः ॥ तद् उक्तं हंसगुह्यस्तवे— देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्राम् आत्मानम् अन्यं च विदुः परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश् च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञम् अनन्तम् ईडे ॥ इति । तथा श्रीभगवदुद्धवसंवादे— आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्य् अस्तीति नास्तीति भिदात्मनिष्ठः । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ इति ।
anyatra siddhasya vastuna evānyatrāropo yathā śuktau rajatasya, etad eva mithyā-khapuṣpāder āropāsambhavāt pūrva-pūrva-vivarta-mātra-siddhānādi-paramparātve dṛṣṭāntābhāvāc ca | kiṁ ca, pūrvaṁ vāri-darśanād vāry-ākārā mano-vṛttir jātāpi tad-aprasaṅga-samaye suptā tiṣṭhati tat-tulya-vastu-darśanena tu jāgarti, tad-viśeṣānusandhānaṁ vinā tad-abhedena svatantratām āropayati, tasmān na vāri mithyā, na vā smaraṇa-mayī tad-ākārā vṛttir, na vā tat-tulyaṁ marīcikādi vastu, kintu tad-abhedenāropa evāyathārthatvān mithyā | svapne ca, māyā-mātraṁ tu kārtsnyenānabhivyakta-svarūpatvāt iti nyāyena jāgrad-dṛṣṭa-vastv-ākārāyāṁ mano-vṛttau paramātma-māyā tad-vastv-abhedam āropayatīti pūrvavat | tasmād vastutas tu na kvacid api mithyātvam | tataḥ śuddha ātmani paramātmani vā tādṛśa-tad-āropa eva mithyā, na tu viśvaṁ mithyeti | tato jagataḥ paramātma-jātatvena sākṣāt-tad-ātmatvābhāvād bahiraṅga-śaktimayatvena ca vaikuṇṭhādivat sākṣāt-tad-ātmīyatvābhāvād abudhānām eva tatra śuddhe tat-tad-buddhiḥ | yadyapi śuddhāśrayam eva jagat, tathāpi jagatā tat-saṁsargo nāsti | tad uktam asaktaṁ sarva-bhṛc caiva iti gītāsu | tathā deha-gehādāv ātmātmīyatā-jñānaṁ teṣām eva syād ity ubhayatraivāropaḥ śāstre śrūyate | yathā yad etad dṛśyate mūrtam ity-ādikaṁ viṣṇu-purāṇe | yathā vā, tvām ātmānaṁ paraṁ matvā param ātmānam eva ca | ātmā punar bahir mṛgya aho ajña-janājñatā || iti | tvām ātmānaṁ sarveṣāṁ mūla-rūpaṁ param itaraṁ tad-viparītaṁ matvā, tathā param itaraṁ jīvam eva ca mūla-rūpātmānaṁ matvā, sāṅkhya-vida iva tasya tathā manyamānasya punaḥ sa jīvātmā bahir mṛgyo bhavati | tasya tenaiva hetunā labdha-cchidrayā māyayā dehātma-buddhiḥ kāryata ity arthaḥ | aho ajña-janatāyā ajñatā kramāj jñāna-bhraṁśa ity arthaḥ || tad uktaṁ haṁsa-guhya-stave— deho'savo'kṣā manavo bhūta-mātrām ātmānam anyaṁ ca viduḥ paraṁ yat | sarvaṁ pumān veda guṇāṁś ca taj-jño na veda sarvajñam anantam īḍe || iti | tathā śrī-bhagavad-uddhava-saṁvāde— ātmā parijñāna-mayo vivādo hy astīti nāstīti bhidātma-niṣṭhaḥ | vyartho'pi naivoparameta puṁsāṁ mattaḥ parāvṛtta-dhiyāṁ sva-lokāt || iti |
Наложение бывает именно вещи, достигнутой в ином месте, на иное — как серебра на раковину; именно так, ибо наложения ложного — небесного цветка и прочего — не бывает, и нет примера для безначальной череды одних лишь превращений видимости, достигнутых прежде и прежде.
И ещё: действие ума, имеющее облик воды, рождённое прежде от видения воды, во время, когда её нет, стоит уснувшим, а при виде вещи, ей подобной, пробуждается; и без привлечения её особенности оно налагает на ту вещь самостоятельность, не различая её с водою. Потому ложна ни вода, ни действие ума, имеющее её облик и состоящее из памяти, ни подобная ей вещь — марево и прочее; ложно именно наложение, не различающее их, — по несогласию с делом.
И во сне, по правилу «а майя лишь, ибо собственный облик полностью непроявлен», майя Параматмы налагает на действие ума, имеющее облик вещи, виденной в бодрствовании, неразличие с тою вещью, — как прежде.
Потому на деле нигде нет ложности. И значит, ложно именно такое наложение на чистую душу или на Параматму, а не «вселенная ложна».
И потому, раз мир рождён Параматмою и оттого не есть Он Сам воочию, и раз он полон внешней силы и оттому не есть воочию Его собственный, как Вайкунтха и прочее, — та и та мысль о нём в чистом бывает именно у незнающих. Хотя прибежище мира именно чистое, соприкосновения у Него с миром нет; о том сказано в «Гитах»: «не привязан — и всё держит».
Так же и знание «я» и «моё» о теле, доме и прочем было бы именно у них; потому в писании слышится наложение и там и там. Как «что видится это образное» и далее в «Вишну-пуране». Или как: «Тебя, душу, сочтя иным, а иного — именно душою, — душу ищут вновь вовне: о, незнание незнающих людей!»
«Тебя», «душу», то есть имеющего коренной облик у всех, «сочтя» «иным», другим, противоположным Тебе; и так же «иного», другого, самого дживу, сочтя душою, имеющею коренной облик, — как знатокам санкхьи, — у того, кто так мнит, та джива-душа вновь оказывается ищемой вовне. Смысл: майей, получившей щель тою самою причиной, у него делается мысль «тело — это я». А «о, незнание незнающих людей» значит: по порядку — утрата знания.
О том сказано в «Хамса-гухья-ставе»: «Тело, жизни, чувства, умы, предметы стихий знают душою — и иное, что высшее. Всё знает человек и свойства, зная то; но не знает Всезнающего, Бесконечного, — Его славлю». Так же и в беседе Шри Бхагавана с Уддхавой: «Спор „есть душа“ и „нет души“, полный полного знания, имеющий природою различие, — он и бессмысленный, а всё же вовсе не прекратится у людей, чей разум отвращён от Меня, от своего мира».
00ce79ee77fa · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Учение о ложности разобрано без спора о самих примерах: и вода, и марево суть вещи; ложно лишь то, что их не различают.
Потому вывод осторожен: ложна не вселенная, а наложение её на чистое.
И мир остаётся Его, но не как Он Сам: прибежище одно, а соприкосновения нет.