तद् एतदुक्तानुसारेण सदाशिवेश्वरत्रिदेवीरूपव्यूहोऽपि निरस्तः । तस्माद् एव च श्रीभगवत्पुरुषयोर् एव शैवागमे सदाशिवादिसंज्ञे तन्महिमख्यापनाय धृत इति गम्यते । सर्वशास्त्रशिरोमणौ श्रीभागवते तु त्रिदेव्याम् एव तत्तारतम्यजिज्ञासा, पुरुषभगवतोस् तु तत्प्रसङ्ग एव नास्ति । ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वम् इदं च माया । आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश् चरितं विडम्बनम् ॥ इत्य् अत्र तृतीये गुणावतारत्वेन परमेश्वराभेददृष्ट्या तथात्वम् उक्तम् इति ज्ञेयम् । ननु, न ते गिरित्राखिललोकपालविरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योतिः परं यत्र रजस् तमश् च सत्त्वं न यद् ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥ इत्य् अत्र तस्य परत्वं श्रूयते एवाष्टमे? मैवम् । महिम्ना स्तूयमाना हि देवा वीर्येण वर्धन्ते इति वैदिकन्यायेन तद्युक्तेः । स हि स्तवः कालकूटनाशनार्थ इति । तत्रैव प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचरः इति । तथा नवमे— वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परेऽन्येऽप्य् अजजीवकोषाः । भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशाः सहस्रशो यत्र वयं भ्रमामः ॥ इति । एते वयं यस्य वशे महात्मनः स्थिताः शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिताः इति च तद्वाक्यविरोधात् । अथवा यत् शिवस्य ज्योतिस् तत्र स्थितं परमात्माख्यं चैतन्यं तत्सम्यग्ज्ञाने तस्याप्य् अक्षमता युक्तैव । यद् उक्तम्— द्युपतय एव ते न ययुर् अन्तम् अनन्ततया त्वम् अपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः । इति । ब्रह्मसंहितामते तु भगवदङ्गविशेष एव सदाशिवो न त्व् अन्यः । यथा तत्रैव सर्वादिकारणगोविन्दकथने— नियतिः सा रमादेवी तत्प्रिया तद्वशंवदा । तल्लिङ्गे भगवान् शम्भुर् ज्योतीरूपः सनातनः ॥ या योनिः सा परा शक्तिर् इत्यादि, तस्मिन् आविर्भभूल् लिङ्गे महाविष्णुः इत्याद्यन्तम् ॥ तद् एतद् अभिप्रेत्य सदाशिवत्वादिप्रसिद्धिम् अप्य् आक्षिप्याह— अथापि यत्पदनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः । सेशं पुनात्य् अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः ॥ स्पष्टम् ॥
tad etad-uktānusāreṇa sadā-śiveśvara-tridevī-rūpa-vyūho'pi nirastaḥ | tasmād eva ca śrī-bhagavat-puruṣayor eva śaivāgame sadā-śivādi-saṁjñe tan-mahima-khyāpanāya dhṛta iti gamyate | sarva-śāstra-śiromaṇau śrī-bhāgavate tu tridevyām eva tat-tāratamya-jijñāsā, puruṣa-bhagavatos tu tat-prasaṅga eva nāsti | brahmādayo yat-kṛta-setu-pālā yat-kāraṇaṁ viśvam idaṁ ca māyā | ājñā-karī yasya piśāca-caryā aho vibhūmnaś caritaṁ viḍambanam || ity atra tṛtīye guṇāvatāratvena parameśvarābheda-dṛṣṭyā tathātvam uktam iti jñeyam | nanu, na te giritrākhila-lokapāla-viriñca-vaikuṇṭha-surendra-gamyam | jyotiḥ paraṁ yatra rajas tamaś ca sattvaṁ na yad brahma nirasta-bhedam || ity atra tasya paratvaṁ śrūyate evāṣṭame? maivam | mahimnā stūyamānā hi devā vīryeṇa vardhante iti vaidika-nyāyena tad-yukteḥ | sa hi stavaḥ kāla-kūṭa-nāśanārtha iti | tatraiva prīte harau bhagavati prīye'haṁ sacarācaraḥ iti | tathā navame— vayaṁ na tāta prabhavāma bhūmni yasmin pare'nye'py aja-jīva-koṣāḥ | bhavanti kāle na bhavanti hīdṛśāḥ sahasraśo yatra vayaṁ bhramāmaḥ || iti | ete vayaṁ yasya vaśe mahātmanaḥ sthitāḥ śakuntā iva sūtra-yantritāḥ iti ca tad-vākya-virodhāt | athavā yat śivasya jyotis tatra sthitaṁ paramātmākhyaṁ caitanyaṁ tat-samyag-jñāne tasyāpy akṣamatā yuktaiva | yad uktam— dyu-pataya eva te na yayur antam anantatayā tvam api yad-antarāṇḍa-nicayā nanu sāvaraṇāḥ | iti | brahma-saṁhitā-mate tu bhagavad-aṅga-viśeṣa eva sadā-śivo na tv anyaḥ | yathā tatraiva sarvādi-kāraṇa-govinda-kathane— niyatiḥ sā ramā-devī tat-priyā tad-vaśaṁvadā | tal-liṅge bhagavān śambhur jyotī-rūpaḥ sanātanaḥ || yā yoniḥ sā parā śaktir ity-ādi, tasmin āvirbhabhūl liṅge mahāviṣṇuḥ ity-ādy-antam || tad etad abhipretya sadā-śivatvādi-prasiddhim apy ākṣipyāha— athāpi yat-pada-nakhāvasṛṣṭaṁ jagad-viriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ | seśaṁ punāty anyatamo mukundāt ko nāma loke bhagavat-padārthaḥ || spaṣṭam ||
По следованию сказанному отвергнуто и то распределение, чей облик — «садашива», «Ишвара» и три богини. И потому же понимается: в шайва-писании имена «Садашива» и прочие приняты для самих Шри Бхагавана и Пуруши — ради возвещения их величия.
А в венце всех писаний, в Шри «Бхагавате», искание соразмерности идёт именно о трёх божествах; о Пуруше же и Бхагаване об этом и речи нет.
В третьей песни — «Брахма и прочие, хранители оплота, им сделанного; причина которого — эта вселенная; чей приказ исполняет майя, — о, у вездесущего призрачное поведение: деяние Его — подражание» — надо знать, что таковость сказана взглядом на неразличие с высшим Владыкою, по нисхождению свойств.
Но ведь в восьмой песни слышится и высшесть его: «Не достижимо Твоё высшее сияние, о Гиритра, ни хранителям всех миров, ни Виринче, ни Вайкунтхе, ни владыке богов, — там, где нет ни раджаса, ни тамаса, ни саттвы, — Брахман, у которого отвергнуто различие»?
Не так: это уместно по ведическому правилу «ведь боги, восхваляемые величием, возрастают мощью». Ибо та хвала — ради уничтожения Калакуты. И там же: «при довольном Хари, Бхагаване, доволен и я с движущимся и недвижущимся». И в девятой песни: «Мы не властны, дитя, над Полнотою, в которой, высшей, бывают и иные вместилища нерождённых джив и во времени не бывают; ведь такие — тысячами, и в них мы блуждаем». И «эти мы стоим во власти Того великого, как птицы, связанные нитью». Иначе вышло бы противоречие с теми речениями.
Или же: то сияние Шивы — стоящее там сознание, именуемое Параматмой; и при полном знании его уместна неспособность и у него самого. Как сказано: «Владыки неба не достигли конца Твоего — по бесконечности; и Ты Сам; ведь внутри Тебя множества яиц с оболочками».
А по мнению «Брахма-самхиты» Садашива — именно особенность тела Бхагавана, и не иной. Как там же, в сказании о Говинде, первой причине всего: «Порядок — та Рама-деви, Его возлюбленная, Ему покорная; в признаке того — Бхагаван Шамбху, чей облик свет, вечный»; «которая лоно — та высшая сила» и далее, до «в том признаке явился махавишну» и далее.
Имея это в виду, он отводит и известность о бытии «Садашивой» и прочем: «И всё же — кто в мире, кроме Мукунды, есть предмет слова „Бхагаван“, когда вода почитания, поднесённая Виринчей, истёкшая от ногтей Его стоп, очищает мир вместе с Ишей?» Это ясно.
ab1a9402e5e8 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Возражение из восьмой песни снято указанием на место и цель хвалы: она сказана ради спасения от яда, а хвалимый от хвалы возрастает.
И само «сияние Шивы» истолковано так, что возражение оборачивается доводом: сияние это — Параматма, и предела ему не находит никто.
Решающее место выбрано не спорное, а бытовое: вода с ног очищает и того, кого называют высшим.