साधिते च स्वरूपभूतेऽहम्भावे प्रतिक्षेत्रं भिन्नत्वम् अपि साधितम् । यत् तु, वस्तुनो यद्य् अनानात्वम् आत्मनः प्रश्न ईदृशः । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर् वा मे क आश्रयः ॥ इत्यादौ ज्ञानिलौकिकगुरुरीतिं तदीयप्राकृतदृष्टिं वानुसृत्य स्वस्य जीवान्तरसाधारण्यकल्पनामये श्रीहंसदेववाक्ये जीवात्मनाम् एकत्वम्, तत् खलु अंशभेदेऽपि ज्ञानेच्छून् प्रति ज्ञानोपयोगित्वेन तम् अविविच्यैव समानाकारत्वेन । भेदव्यपदेशः यथा तत्रैव— पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेष्व् अपि वस्तुतः । को भवान् इति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्य् अनर्थकः ॥ इति । तत्राप्य् अंशभेदोऽस्त्य् एव । अत उक्तं स्वयं भगवता—शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः इति, निर्दोषं हि समं ब्रह्म इत्यादि च । अत्र ब्रह्मेति जीवब्रह्मैवोच्यते । यथा, यथाहम् एतत् सदसत् स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे इति । मयि ब्रह्मणि देहात्मकं परे ब्रह्मणि च जगदात्मकं सदसत् कार्यकारणसङ्घातं स्वविषयकमायया जीवमायाख्यया देह एवाहं, तथा इन्द्रचन्द्राद्यात्मकं जगद् एवेश्वर इतीदं कल्पितम् एव यया मत्या पश्ये पश्यामीत्य् अर्थः । समानकारणत्वाद् एव पूर्ववद् अन्यत्र च सोऽहं स च त्वम् इति । तद् एवं सर्वेषाम् एव जीवानाम् एकाकारत्वे सति, यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन् नानात्वम् आत्मनः । नानात्वम् आत्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदैव हि ॥ इत्यादिषु देवादिदेहभेदकृतागन्तुकनानात्वं निगद्यते । वेणुरन्ध्रविभेदेन भेदः षड्जादिसंज्ञतः । अभेदव्यापिनी वायोस् तथा तस्य महात्मनः ॥ इत्यादिकं तु परमात्मविषयकम् एव । तद् एतत् सर्वम् अभिप्रेत्य जीवानां प्रतिक्षेत्रं भिन्नत्वं स्वपक्षत्वेन निर्दिशन्ति—अपरिमिता ध्रुवास् तनुभृतो यदि सर्वगताः इति । अत्र यदिशब्दात् पूर्वपाठेन अपरिमितत्वं ध्रुवत्वं चासन्दिग्धम् इति । तत्र स्वपक्षत्वं पश्चात्पाठेन सर्वगतत्वं तु सन्दिग्धम् इति । तत्र परपक्षत्वं स्पष्टम् एव । अत एव, एको देवः सर्वभूतेषु गूढः इत्यादिकं परमात्मपरं वाक्यं जीवानाम् अनेकत्वं बोधयति ॥ ॥
sādhite ca svarūpa-bhūte'ham-bhāve pratikṣetraṁ bhinnatvam api sādhitam | yat tu, vastuno yady anānātvam ātmanaḥ praśna īdṛśaḥ | kathaṁ ghaṭeta vo viprā vaktur vā me ka āśrayaḥ || ity-ādau jñāni-laukika-guru-rītiṁ tadīya-prākṛta-dṛṣṭiṁ vānusṛtya svasya jīvāntara-sādhāraṇya-kalpanā-maye śrī-haṁsa-deva-vākye jīvātmanām ekatvam, tat khalu aṁśa-bhede'pi jñānecchūn prati jñānopayogitvena tam avivicyaiva samānākāratvena | bheda-vyapadeśaḥ yathā tatraiva— pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣv api vastutaḥ | ko bhavān iti vaḥ praśno vācārambho hy anarthakaḥ || iti | tatrāpy aṁśa-bhedo'sty eva | ata uktaṁ svayaṁ bhagavatā—śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ iti, nirdoṣaṁ hi samaṁ brahma ity-ādi ca | atra brahmeti jīva-brahmaivocyate | yathā, yathāham etat sad-asat sva-māyayā paśye mayi brahmaṇi kalpitaṁ pare iti | mayi brahmaṇi dehātmakaṁ pare brahmaṇi ca jagad-ātmakaṁ sad-asat kārya-kāraṇa-saṅghātaṁ sva-viṣayaka-māyayā jīva-māyākhyayā deha evāhaṁ, tathā indra-candrādy-ātmakaṁ jagad eveśvara itīdaṁ kalpitam eva yayā matyā paśye paśyāmīty arthaḥ | samāna-kāraṇatvād eva pūrvavad anyatra ca so'haṁ sa ca tvam iti | tad evaṁ sarveṣām eva jīvānām ekākāratve sati, yāvat syād guṇa-vaiṣamyaṁ tāvan nānātvam ātmanaḥ | nānātvam ātmano yāvat pāratantryaṁ tadaiva hi || ity-ādiṣu devādi-deha-bheda-kṛtāgantuka-nānātvaṁ nigadyate | veṇu-randhra-vibhedena bhedaḥ ṣaḍ-jādi-saṁjñataḥ | abheda-vyāpinī vāyos tathā tasya mahātmanaḥ || ity-ādikaṁ tu paramātma-viṣayakam eva | tad etat sarvam abhipretya jīvānāṁ pratikṣetraṁ bhinnatvaṁ sva-pakṣatvena nirdiśanti—aparimitā dhruvās tanu-bhṛto yadi sarva-gatāḥ iti | atra yadi-śabdāt pūrva-pāṭhena aparimitatvaṁ dhruvatvaṁ cāsandigdham iti | tatra sva-pakṣatvaṁ paścāt-pāṭhena sarva-gatatvaṁ tu sandigdham iti | tatra para-pakṣatvaṁ spaṣṭam eva | ata eva, eko devaḥ sarva-bhūteṣu gūḍhaḥ ity-ādikaṁ paramātma-paraṁ vākyaṁ jīvānām anekatvaṁ bodhayati || ||
А раз доказано чувство «я», присущее собственному облику, доказана и отдельность в каждом поле.
Что же до слова Шри Хамсы-Дэвы — «Если у вещи, у души, нет множественности, как вышел бы у вас такой вопрос, и какое прибежище у меня, говорящего?» и далее, — где единство джив утверждается в речи, мыслящей себя общим с иными дживами, — оно сказано по следованию обычаю знающих мирских учителей или их простому взгляду. Ведь и при различии долей, ради тех, кто желает знания, оно годится для знания: доли не различены, и взято одинаковым обликом.
А обозначение различия — там же: «В существах, состоящих из пяти и на деле одинаковых, вопрос ваш „кто ты?“ — начало речи, и оно бессмысленно». И там различие долей именно есть.
Потому сказано Самим Бхагаваном: «учёные равно взирают и на собаку, и на поедающего собак»; и «беспорочен ведь и равен Брахман» и далее. Здесь «Брахманом» назван именно джива-Брахман. Как: «как я вижу это сущее и не-сущее своею майей, измышленное во мне, Брахмане, и в Высшем».
«Во мне, Брахмане» — то, чья природа тело; «и в Высшем Брахмане» — то, чья природа мир; «сущее и не-сущее» — совокупность следствия и причины. Смысл: «вижу» — вижу это как «измышленное» тою мыслью, которая идёт от майи, имеющей предметом себя и именуемой «майей дживы»: «тело и есть я», а равно «мир, чья природа Индра, луна и прочее, и есть Владыка».
И, по той же одинаковой причине, как прежде, в ином месте: «он — я, и он — ты».
А раз у всех джив облик одинаков, то в «сколько было бы неравенства свойств, столько множественности у души; сколько множественность у души, тогда же и подвластность» и далее говорится о множественности пришлой, сделанной различием тел — бога и прочих. А «различие по именам „шаджа“ и прочих — от различия отверстий свирели, а неразличие объемлет ветер; так же и у Того великого» и далее — это уже о Параматме.
Имея всё это в виду, они указывают отдельность джив в каждом поле как свою сторону: «неисчислимы, незыблемы носящие тело; если всюду идущие». Здесь по слову «если», при прежнем чтении, неисчислимость и незыблемость несомненны — и это своя сторона; а при последующем чтении то, что они всюду идущие, сомнительно — и это, ясно, сторона чужая. Потому и речение о Параматме — «один Бог, сокрытый во всех существах» и далее — даёт понять, что джив много.
9495c1255d5f · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 3:59:55 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Речения о единстве джив не отброшены, а прочитаны по назначению: они взяты там, где различие долей не нужно для дела.
Различие же признано в обоих концах: и само писание рядом говорит о разных телах, и «один Бог во всех существах» предполагает, что существ много.
И слово «если» в стихе работает как межа: до него — своё, после — чужое.