अथ पूर्वं सन्दर्भत्रयेण यस्य सर्वपरत्वं साधितं, तस्य श्रीभगवतो निर्धारणाय सन्दर्भोऽयम् आरभ्यते । तत्र प्रथमस्य द्वितीये वदन्ति इत्यादिना तद् एकम् एव तत्त्वं ब्रह्मादितया शब्द्यत इत्य् उक्तम् । तद् एव ब्रह्मादित्रयं तृतीये विविच्यते । ब्रह्म त्व् इह— यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा । अविद्ययात्मनि कृते इति तद् ब्रह्मदर्शनम् ॥ इत्यादिना । तत्र विविक्तम् अप्य् एकाकाराविर्भावतया संशयाभावात्तत्तन्निर्धारणार्थं तत्तद्वचनं नोद्ध्रियते । श्रीभगवत्परमात्मनोस् तु नानाविर्भावत्वात् तानि वचनानि तत्तन्निर्धारणार्थम् उद्ध्रियन्ते । तत्रेश्वरो नाम निराकारो नास्तीति प्राङ् निर्णीतम् । परमात्मशब्देन च सर्वान्तर्यामिपुरुषः प्रतिपादितस् तेष्व् एव सन्दर्भेषु । तथा च सति तस्मिंस् तृतीयाध्यायारम्भ एवम् आभास्यम् । ननु पूर्वं ब्रह्मादितया त्रिधैव तत्त्वम् एकम् उक्तम् । तत्र ब्रह्मणः किंलक्षणं भगवत्परमात्मनोर् वा, तत्रतत्र विशेषः कश्चिद् वाकिम् अस्तीति श्रीशौनकादिप्रश्नम् आशङ्क्यश्रीसूत उवाच— जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः । सम्भूतं षोडशकलम् आदौ लोकसिसृक्षया ॥ यः श्रीभगवान् पूर्णषडैश्वर्यत्वेन पूर्वं निर्दिष्टः, स एव पौरुषं रूपं, पुरुषत्वेनाम्नायते यद् रूपं, तद् एवादौ सर्गारम्भे जगृहे, प्राकृतप्रलये स्वस्मिन् लीनं सत् प्रकटतया स्वीकृतवान् । किमर्थम्? तत्राह—लोकसिसृक्षया । तस्मिन्न् एव लीनानां लोकानां समष्टिव्यष्ट्युपाधिजीवानां सिसृक्षया प्रादुर्भावनार्थम् इत्य् अर्थः । कीदृशं तत्तद्रूपं लीनम् आसीत्? तत्राह—महदादिभिः सम्भूतं मिलितम्, अन्तर्भूतमहदादितत्त्वम् इत्य् अर्थः । सम्भूयाम्भोधिम् अभ्येति महानद्यो नगापगाः इत्यादौ इति सम्भवतिर् मिलनार्थः । तत्र हि महदादीनि लीनान्य् आसन्न् इति । तद् एवं विष्णोस् तु त्रीणि रूपाणि इत्यादौ महत्स्रष्टृत्वेन प्रथमं पुरुषाख्यं रूपं यच् छ्रूयते, यच् च ब्रह्मसंहितादौ कारणार्णवशायिसङ्कर्षणत्वेन श्रूयते, तद् एव जगृहे इति प्रतिपादितम् । पुनः कीदृशं तद् रूपम्? तत्राह—षोडशकलं तत्सृष्ट्युपयोगिपूर्णशक्तीत्य् अर्थः । तद् एवं यस् तद्रूपं जगृहे, स भगवान् । यत् तु तेन गृहीतं, तत् तु स्वसृज्यानाम् आश्रयत्वात् परमात्मेति पर्यवसितम् ।
atha pūrvaṁ sandarbha-trayeṇa yasya sarva-paratvaṁ sādhitaṁ, tasya śrī-bhagavato nirdhāraṇāya sandarbho'yam ārabhyate | tatra prathamasya dvitīye vadanti ity-ādinā tad ekam eva tattvaṁ brahmāditayā śabdyata ity uktam | tad eva brahmādi-trayaṁ tṛtīye vivicyate | brahma tv iha— yatreme sad-asad-rūpe pratiṣiddhe sva-saṁvidā | avidyayātmani kṛte iti tad brahma-darśanam || ity-ādinā | tatra viviktam apy ekākārāvirbhāvatayā saṁśayābhāvāttat-tan-nirdhāraṇārthaṁ tat-tad-vacanaṁ noddhriyate | śrī-bhagavat-paramātmanos tu nānāvirbhāvatvāt tāni vacanāni tat-tan-nirdhāraṇārtham uddhriyante | tatreśvaro nāma nirākāro nāstīti prāṅ nirṇītam | paramātma-śabdena ca sarvāntaryāmi-puruṣaḥ pratipāditas teṣv eva sandarbheṣu | tathā ca sati tasmiṁs tṛtīyādhyāyārambha evam ābhāsyam | nanu pūrvaṁ brahmāditayā tridhaiva tattvam ekam uktam | tatra brahmaṇaḥ kiṁ-lakṣaṇaṁ bhagavat-paramātmanor vā, tatratatra viśeṣaḥ kaścid vākim astīti śrī-śaunakādi-praśnam āśaṅkyaśrī-sūta uvāca— jagṛhe pauruṣaṁ rūpaṁ bhagavān mahad-ādibhiḥ | sambhūtaṁ ṣoḍaśa-kalam ādau loka-sisṛkṣayā || yaḥ śrī-bhagavān pūrṇa-ṣaḍ-aiśvaryatvena pūrvaṁ nirdiṣṭaḥ, sa eva pauruṣaṁ rūpaṁ, puruṣatvenāmnāyate yad rūpaṁ, tad evādau sargārambhe jagṛhe, prākṛta-pralaye svasmin līnaṁ sat prakaṭatayā svīkṛtavān | kim-artham? tatrāha—loka-sisṛkṣayā | tasminn eva līnānāṁ lokānāṁ samaṣṭi-vyaṣṭy-upādhi-jīvānāṁ sisṛkṣayā prādurbhāvanārtham ity arthaḥ | kīdṛśaṁ tat-tad-rūpaṁ līnam āsīt? tatrāha—mahad-ādibhiḥ sambhūtaṁ militam, antarbhūta-mahad-ādi-tattvam ity arthaḥ | sambhūyāmbhodhim abhyeti mahā-nadyo nagāpagāḥ ity-ādau iti sambhavatir milanārthaḥ | tatra hi mahad-ādīni līnāny āsann iti | tad evaṁ viṣṇos tu trīṇi rūpāṇi ity-ādau mahat-sraṣṭṛtvena prathamaṁ puruṣākhyaṁ rūpaṁ yac chrūyate, yac ca brahma-saṁhitādau kāraṇārṇava-śāyi-saṅkarṣaṇatvena śrūyate, tad eva jagṛhe iti pratipāditam | punaḥ kīdṛśaṁ tad rūpam? tatrāha—ṣoḍaśa-kalaṁ tat-sṛṣṭy-upayogi-pūrṇa-śaktīty arthaḥ | tad evaṁ yas tadrūpaṁ jagṛhe, sa bhagavān | yat tu tena gṛhītaṁ, tat tu sva-sṛjyānām āśrayatvāt paramātmeti paryavasitam |
Тому, чьё превосходство надо всем доказано прежде тройкою сандарбх, — шри Бхагавану — и посвящена, ради установления Его, эта сандарбха.
В первой из них, во второй её части, словами «говорят» и далее сказано, что одна и та же сущность именуется Брахманом и прочими именами. Эти же трое — Брахман и прочие — различаются в третьей. Брахман здесь — в «где эти два облика, сущего и не-сущего, отвергнуты своим сознанием, будучи сотворены в себе незнанием, — то видение Брахмана» и далее. Хотя он там и различён, речения о нём для установления не приводятся: он являет себя в одном очертании, и сомнения нет. А у шри Бхагавана и Параматмы явлений много, и потому речения о них для установления приводятся.
Прежде выведено, что нет Владыки без облика; а словом «Параматма» в тех же сандарбхах утверждён Пуруша, внутренний правитель всего. А раз так, начало третьей главы там надо представить себе вот как. «Но ведь прежде сказано, что одна сущность трояка — Брахман и прочие; каков же признак Брахмана и каков — Бхагавана и Параматмы, и есть ли между ними какая-нибудь разница?» Усомнившись так за шри Шаунаку и прочих, шри Сута сказал: «Принял Бхагаван пурушевский облик, сошедшийся с махатом и прочим, имеющий шестнадцать частей, — вначале, желая сотворить миры».
Тот шри Бхагаван, что прежде указан как обладающий полными шестью владычествами, Он же «вначале», при начале творения, «принял» «пурушевский облик» — тот облик, который передан как Пуруша: то есть принял явленно тот, что при растворении прадханы был растворён в Нём Самом. Для чего? На это он говорит: «желая сотворить миры», то есть желая сотворить растворённые в Нём миры — существ, облачённых совокупно и раздельно, — ради их явления.
Каков же был тот облик, растворённый? На это он говорит: «сошедшийся с махатом и прочим», то есть соединённый, имеющий вошедшие в него махат и прочие сущности. В «сойдясь, великие реки, текущие с гор, идут к океану» и далее корень «самбхавати» значит «соединяться»: ведь махат и прочее были там растворены.
Итак: тот первый облик, именуемый Пурушею, о котором слышно в «у Вишну три облика» и далее как о творце махата, и о котором слышно в «Брахма-самхите» и подобном как о Санкаршане, возлежащем на причинном океане, — именно его Он и «принял».
И снова: каков тот облик? На это он говорит: «имеющий шестнадцать частей», то есть обладающий полными силами, годными для того творения. Итак, кто принял тот облик, тот «Бхагаван»; а что им принято, то, будучи опорою для творимого Им, и есть Параматма.
c34264078fe3 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Четвёртая книга начинается с разделения, которое до неё лишь называли: кто здесь принимающий и что принимаемое.
Глагол «принял» разобран до корня: не сделал новое, а вывел наружу бывшее в Себе.
И «шестнадцать частей» прочитано без числовой мистики — как полнота сил, потребных для дела.