एवं श्रीभगवान् उवाच— भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् ॥ ये मया सह भवतीनां योऽयं वियोगः स सर्वात्मना सर्वेणापि प्रकाशेन न विद्यते, किं तु ह्य् एकेन प्रकटलीलायां विराजमानेन प्रकाशेन वियोगः । अप्रकटलीलायां त्व् अन्येन प्रकाशेन संयोग एवेत्य् अर्थः । अत्रैतद् उक्तं भवति—न चान्तर् न बहिर् यस्य इत्यादि दामोदरलीलाप्रघट्टकदृष्ट्या मृद्भक्षणलीलादौ श्रीव्रजेश्वर्यादीनां तथानुभूत्या च श्रीविग्रहस्य मध्यमत्व एव विभुत्वं दृश्यते । तच् च परस्परविरोधिधर्मद्वयम् एकत्राचिन्त्यविभुत्वशक्तिमति तस्मिन् नासम्भवं, श्रुतेस् तु शब्दमूलत्वाद् इत्य् एतन् न्यायेन इत्य् एवं भगवत्सन्दर्भे प्रघट्टकेन विवृतम् अस्ति । तद् एवं विभुत्वे सति युगपद् अनेकस्थानाद्यधिष्ठानार्थं रूपान्तरसृष्टिः पिष्टपेषिता । किन्तु युगपन्मध्यमत्वविभुत्वप्रकाशिकया तथैवाचिन्त्यशक्त्या तदिच्छानुसारेणैक एव श्रीविग्रहोऽनेकधा प्रकाशते, बिम्ब इव स्वच्छोपाधिभिः । किन्तु अत्रोपाधिमात्रजीवनत्वेन साक्षात् स्पर्शाद्यभावेन वैपरीत्योदयनियमेन बिम्बस्य परिच्छिन्नत्वेन च प्रतिबिम्बत्वम् । अत्र तु स्वाभावैकशक्तिस्फुरितत्वेन साक्षात्स्पर्शादिभावेन यथेच्छम् उदयेन श्रीविग्रहस्य विभुत्वेन च बिम्बत्वम् एवेति विशेषः । एवम् एव सर्वेषाम् अपि प्रकाशानां पूर्णत्वम् आह श्रुतिः— पूर्णम् अदः पूर्णम् इदं पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते । पूर्णस्य पूर्णम् आदाय पूर्णम् एवावशिष्यते ॥ इति । तत्र च तेषां प्रकाशानां तथैवाचिन्त्यशक्त्या पृथक् पृथग् एव क्रियादीनि भवन्ति । अत एव युगपद् आविर्भूतानां प्रकाशभेदावलम्बिनीनां निमेषोन्मेषणादिक्रियाणाम् अविरोधः । अत एव विभोर् अपि परस्परविरुद्धक्रियागणाश्रयस्यापि तत्तत्क्रियाकर्तृत्वं यथार्थम् एव । तद्यथार्थत्वे बहुशः श्रीभागवतादिवर्णितं विदुषां तु तदुद्भवं सुखं नोपपद्यत इति तदन्यथानुपपत्तिश् चात्र प्रमाणम् । इत्थम् एवाभिप्रेत्य श्रीनारदेन चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् इत्यादौ वपुषा एकत्वेऽपि पृथक्प्रकाशत्वं तेषु प्रकाशेषु पृथक् पृथक् क्रियाधिष्ठानादित्वं तादृशशक्तिस् त्व् अन्यत्र मुनिजनादौ न सम्भवतीति स्वयं चित्रत्वं चोक्तम् । एष एव प्रकाशः क्वचिद् आत्मशब्देनोच्यते क्वचिद् रूपादिशब्देन च । यथा तत्रैव न हि सर्वात्मना क्वचिद् इति, अन्यत्र कृत्वा तावन्तम् आत्मानम् इति, तावद्रूपधरोऽव्ययः इति, कृष्णेनेच्छाशरीरिणा इति च । तत्र नानाक्रियाद्यधिष्ठानत्वाद् एव लीलारसपोषाय तेषु प्रकाशेष्व् अभिमानभेदं परस्परम् अननुसन्धानं च प्रायः स्वेच्छयोरीकरोतीत्य् अपि गम्यते । एवं तच्छक्तिमयत्वात् तत्परिकरेष्व् अपि ज्ञेयम् । तत्र तेष्व् अपि प्रकाशभेदः, यथा कन्याषोडशसहस्रविवाहे श्रीदेवक्यादिषु । उक्तं हि टीकाकृद्भिः—अनेन देवक्यादिबन्धुजनसमागमोऽपि प्रतिगृहं यौगपद्येन सूचित इति । तेषु श्रीकृष्णे च प्रकाशभेदाद् अभिमानक्रियाभेदो यथा श्रीनारददृष्टयोगमायावैभवे तत्र ह्य् एकत्र— दीव्यन्तम् अक्षैस् तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः ॥ इति । मन्त्रयन्तं चकस्मिंश्चिन् मन्त्रिभिश् चोद्धवादिभिः तत्रान्यत्र इति भावभेदाद् अभिमानभेदो लक्ष्यते । अयम् एव तदवस्थोऽहम् अत्रास्मीति । एवं षोडशसहस्रविवाहे कुत्रचित् श्रीकृष्णसमक्षं माङ्गलिकं कर्म कुर्वत्या देवक्यास् तद्दर्शनसुखं भवति, तत्परोक्षं तु तद्दर्शनोत्कण्ठेति । तथा योगमायावैभवदर्शन एव क्वचिद् उद्धवेन संयोगः, क्वचिद् वियोग इति विचित्रता । तद् एवं तत्र प्रकाशभेदे सति तद्भावेनाभिमानक्रियाभेदे च स्थिते, तदानीं वृन्दावनप्रकाशविशेषे स्थितेन श्रीकृष्णस्याप्रकटप्रकाशेन तासाम् अप्रकटप्रकाशात्मिकानां संयोगः, तत्प्रकाशविशेषे प्राक्स्थितेन सम्प्रति मथुरां गतेन तत्प्रकटप्रकाशेनैव स्वीकृतेन स्थानत्रयेऽपि सपरिकरश्रीकृष्णन् इत्यावस्थायितावाक्यम् अनुपहतं स्यात्, प्रकटलीलायाम् अन्यत्र सपरिकरस्य तस्य कदाचिद् गमनेऽपि प्रकाशान्तरेणावस्थानाद् इति । तस्मात् साधूक्तं भवतीनां वियोगो मे इत्य् आदि । सेयं च न् इत्यसंयोगिता परमरहस्येति ब्रह्मज्ञानसादृश्यभङ्ग्या समाच्छाद्यैवोपदिष्टा । दृश्यते चान्यत्रापि रहस्योपदेशेऽर्थान्तरसमाच्छन्नोक्तिः । यथा महाभारते जतुगृहे गच्छतः पाण्डवान् प्रति विदुरस्य । यथा वा षष्ठे हर्याश्वादीन् प्रति श्रीनारदस्य ॥
evaṁ śrī-bhagavān uvāca— bhavatīnāṁ viyogo me na hi sarvātmanā kvacit || ye mayā saha bhavatīnāṁ yo'yaṁ viyogaḥ sa sarvātmanā sarveṇāpi prakāśena na vidyate, kiṁ tu hy ekena prakaṭa-līlāyāṁ virājamānena prakāśena viyogaḥ | aprakaṭa-līlāyāṁ tv anyena prakāśena saṁyoga evety arthaḥ | atraitad uktaṁ bhavati—na cāntar na bahir yasya ity-ādi dāmodara-līlā-praghaṭṭaka-dṛṣṭyā mṛd-bhakṣaṇa-līlādau śrī-vrajeśvary-ādīnāṁ tathānubhūtyā ca śrī-vigrahasya madhyamatva eva vibhutvaṁ dṛśyate | tac ca paraspara-virodhi-dharma-dvayam ekatrācintya-vibhutva-śaktimati tasmin nāsambhavaṁ, śrutes tu śabda-mūlatvād ity etan nyāyena ity evaṁ bhagavat-sandarbhe praghaṭṭakena vivṛtam asti | tad evaṁ vibhutve sati yugapad aneka-sthānādy-adhiṣṭhānārthaṁ rūpāntara-sṛṣṭiḥ piṣṭa-peṣitā | kintu yugapan-madhyamatva-vibhutva-prakāśikayā tathaivācintya-śaktyā tad-icchānusāreṇaika eva śrī-vigraho'nekadhā prakāśate, bimba iva svacchopādhibhiḥ | kintu atropādhi-mātra-jīvanatvena sākṣāt sparśādy-abhāvena vaiparītyodaya-niyamena bimbasya paricchinnatvena ca pratibimbatvam | atra tu svābhāvaika-śakti-sphuritatvena sākṣāt-sparśādi-bhāvena yatheccham udayena śrī-vigrahasya vibhutvena ca bimbatvam eveti viśeṣaḥ | evam eva sarveṣām api prakāśānāṁ pūrṇatvam āha śrutiḥ— pūrṇam adaḥ pūrṇam idaṁ pūrṇāt pūrṇam udacyate | pūrṇasya pūrṇam ādāya pūrṇam evāvaśiṣyate || iti | tatra ca teṣāṁ prakāśānāṁ tathaivācintya-śaktyā pṛthak pṛthag eva kriyādīni bhavanti | ata eva yugapad āvirbhūtānāṁ prakāśa-bhedāvalambinīnāṁ nimeṣonmeṣaṇādi-kriyāṇām avirodhaḥ | ata eva vibhor api paraspara-viruddha-kriyā-gaṇāśrayasyāpi tat-tat-kriyā-kartṛtvaṁ yathārtham eva | tad-yathārthatve bahuśaḥ śrī-bhāgavatādi-varṇitaṁ viduṣāṁ tu tad-udbhavaṁ sukhaṁ nopapadyata iti tad-anyathānupapattiś cātra pramāṇam | ittham evābhipretya śrī-nāradena citraṁ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak ity-ādau vapuṣā ekatve'pi pṛthak-prakāśatvaṁ teṣu prakāśeṣu pṛthak pṛthak kriyādhiṣṭhānāditvaṁ tādṛśa-śaktis tv anyatra muni-janādau na sambhavatīti svayaṁ citratvaṁ coktam | eṣa eva prakāśaḥ kvacid ātma-śabdenocyate kvacid rūpādi-śabdena ca | yathā tatraiva na hi sarvātmanā kvacid iti, anyatra kṛtvā tāvantam ātmānam iti, tāvad-rūpa-dharo'vyayaḥ iti, kṛṣṇenecchā-śarīriṇā iti ca | tatra nānā-kriyādy-adhiṣṭhānatvād eva līlā-rasa-poṣāya teṣu prakāśeṣv abhimāna-bhedaṁ parasparam ananusandhānaṁ ca prāyaḥ svecchayorīkarotīty api gamyate | evaṁ tac-chaktimayatvāt tat-parikareṣv api jñeyam | tatra teṣv api prakāśa-bhedaḥ, yathā kanyā-ṣoḍaśa-sahasra-vivāhe śrī-devaky-ādiṣu | uktaṁ hi ṭīkā-kṛdbhiḥ—anena devakyādi-bandhu-jana-samāgamo'pi prati-gṛhaṁ yaugapadyena sūcita iti | teṣu śrī-kṛṣṇe ca prakāśa-bhedād abhimāna-kriyā-bhedo yathā śrī-nārada-dṛṣṭa-yogamāyā-vaibhave tatra hy ekatra— dīvyantam akṣais tatrāpi priyayā coddhavena ca | pūjitaḥ parayā bhaktyā pratyutthānāsanādibhiḥ || iti | mantrayantaṁ cakasmiṁścin mantribhiś coddhavādibhiḥ tatrānyatra iti bhāva-bhedād abhimāna-bhedo lakṣyate | ayam eva tad-avastho'ham atrāsmīti | evaṁ ṣoḍaśa-sahasra-vivāhe kutracit śrī-kṛṣṇa-samakṣaṁ māṅgalikaṁ karma kurvatyā devakyās tad-darśana-sukhaṁ bhavati, tat-parokṣaṁ tu tad-darśanotkaṇṭheti | tathā yoga-māyā-vaibhava-darśana eva kvacid uddhavena saṁyogaḥ, kvacid viyoga iti vicitratā | tad evaṁ tatra prakāśa-bhede sati tad-bhāvenābhimāna-kriyā-bhede ca sthite, tadānīṁ vṛndāvana-prakāśa-viśeṣe sthitena śrī-kṛṣṇasyāprakaṭa-prakāśena tāsām aprakaṭa-prakāśātmikānāṁ saṁyogaḥ, tat-prakāśa-viśeṣe prāk-sthitena samprati mathurāṁ gatena tat-prakaṭa-prakāśenaiva svīkṛtena sthāna-traye'pi saparikara-śrī-kṛṣṇa-n ityāvasthāyitā-vākyam anupahataṁ syāt, prakaṭa-līlāyām anyatra sa-parikarasya tasya kadācid gamane'pi prakāśāntareṇāvasthānād iti | tasmāt sādhūktaṁ bhavatīnāṁ viyogo me ity ādi | seyaṁ ca n itya-saṁyogitā parama-rahasyeti brahma-jñāna-sādṛśya-bhaṅgyā samācchādyaivopadiṣṭā | dṛśyate cānyatrāpi rahasyopadeśe'rthāntara-samācchannoktiḥ | yathā mahābhārate jatu-gṛhe gacchataḥ pāṇḍavān prati vidurasya | yathā vā ṣaṣṭhe haryāśvādīn prati śrī-nāradasya ||
Так сказал шри Бхагаван: «Разлуки с вами у меня нет всецело никогда». Та ваша разлука со мною не существует всецело, то есть всяким проявлением; разлука — лишь с одним проявлением, сияющим в явленной игре, а в неявленной игре с иным проявлением — именно соединение. Таков смысл.
Здесь сказано вот что. Взглядом на раздел об игре с Дамодарой — «Ни внутри кого, ни вне» и далее — и по тому, как переживали это владычица Враджа и прочие при игре с поеданием земли, видно, что шри образ всеохватен, оставаясь при этом средней величины. А два взаимно противоречащих свойства в одном не невозможны для того, кто обладает непостижимой силой всеохватности, — по правилу «Шрути же имеет основанием слово»; всё это раскрыто отдельным разделом в «Бхагават-сандарбхе».
Итак, раз он всеохватен, творить иной образ, чтобы занять разом многие места, — значит молоть уже смолотое. Но той же непостижимой силою, являющей разом и среднюю меру и всеохватность, согласно его воле один и тот же шри образ является многообразно — как предмет в прозрачных вместилищах. Только там отражённость: вместилище — единственная его жизнь, непосредственного касания и прочего нет, по правилу возникает обратным, да и сам предмет ограничен. Здесь же — именно предметность: вспыхивает силою собственной природы, есть непосредственное касание и прочее, восходит по желанию, и шри образ всеохватен. В этом различие.
И полноту всех до одного проявлений утверждает шрути: «Полно то, полно это; из полного исходит полное; взяв у полного полное, полное же и остаётся». При этом у тех проявлений той же непостижимой силою действия и прочее совершаются порознь. Оттого и нет противоречия в том, что смыкания и размыкания век и прочие действия, опирающиеся на разные проявления, происходят разом. Оттого же и у всеохватного, ставшего прибежищем сонма взаимно противоречащих действий, совершение каждого из них — сообразно истине. А что это сообразно истине, многократно описано шри «Бхагаватою» и прочим, и свидетельство тому — то, что иначе необъяснимо: «У знающих же рождающееся от него счастье не объяснимо».
Именно это имел в виду шри Нарада в «Дивно ведь это: одним телом разом и порознь» и далее: при единстве тела — раздельная явленность, в тех проявлениях порознь совершаются действия и прочее, а такой силы нигде более, у мудрецов и прочих, не бывает, — и потому он сам назвал это дивным.
Это же проявление иногда зовётся словом «атман», иногда словами «рупа» и подобными. Как там же: «Не ведь всецело никогда»; в другом месте: «Сделав себя столькими»; «Несущий столько образов, неизменный»; «Кришною, чьё тело — воля».
И понятно, что там, именно потому, что проявления заняты разными действиями, ради питания расы игры он обычно собственной волею принимает в них различие самосознания и взаимную несвязанность. Так же, поскольку они полны его силы, следует разуметь и о его спутниках. Различие проявлений есть и в них — как у шри Деваки и прочих при браке с шестнадцатью тысячами дев. Творцы толкований сказали: «Этим указано, что и схождение Деваки и прочей родни произошло в каждом доме одновременно».
Различие самосознания и действия от различия проявлений — и в них, и у шри Кришны, как в виденном шри Нарадою величии йогамайи; там ведь в одном месте: «Играющего в кости там же с возлюбленною и с Уддхавой; почтён высшею преданностью — вставанием навстречу, сиденьем и прочим», а в другом: «Совещающегося же в некоем с советниками и с Уддхавой и прочими». По различию состояния примечается различие самосознания: «Вот я здесь, в таком-то состоянии». Так и при браке с шестнадцатью тысячами: где-то Деваки, совершающая благой обряд пред очами шри Кришны, имеет счастье его видеть, а где-то, вне его очей, — тоску по этому. И в самом лицезрении величия йогамайи где-то соединение с Уддхавой, где-то разлука — таково многообразие.
Итак, раз там есть различие проявлений и с ним стоит различие самосознания и действия, то у них, чьё естество — неявленное проявление, соединение — с неявленным проявлением шри Кришны, пребывающим тогда в особом проявлении Вриндавана; а принято ими то явленное проявление, которое прежде пребывало в том особом проявлении и ныне ушло в Матхуру. Тогда речение о постоянном пребывании шри Кришны со спутниками во всех трёх местах останется неповреждённым: ведь и в явленной игре, когда он со спутниками иногда уходит в другое место, он пребывает там иным проявлением.
Потому хорошо сказано: «Разлуки с вами у меня» и далее. А эта постоянная соединённость — высшая тайна, и потому преподана она прикрытою, оборотом сходства со знанием Брахмана. Речь, прикрытая иным смыслом, встречается при тайном наставлении и в других местах: так у Видуры к Пандавам, идущим в смоляной дом, в «Махабхарате», или у шри Нарады к Харьяшвам и прочим в шестой.
b34e731808d9 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Довод бьёт по самому понятному возражению: зачем всеохватному творить себе второе тело, чтобы стоять в двух местах. Незачем — оно уже там.
Отражение в зеркале не может коснуться, и правая рука у него левая; здесь же каждое проявление касается, приходит, когда хочет, и само всеохватно — потому это не отражения, а Он.