स्वां गतिम् इति सामानाधिकरण्ये एव व्यक्ते, न तु ताभ्यां पदाभ्यां वस्तुद्वयम् उच्यते । स्वगतिं सूक्ष्माम् इति पूर्वोक्तम् अपि तथा । तस्मात् तल्लोकदर्शनम् एवोभयत्र विवक्षितम् । विवक्षिते च तल्लोके, स तु जनमात्रस्य स्वगतिर् न भवतीति च जनशब्देन तद्विशेष एव व्याख्यातः । तद् एवं सत्य् अयम् अर्थः—जनोऽसौ व्रजवासी मम परमस्वजनः। एतस्मिन् प्रापञ्चिकलोके । अविद्यादिभिः कृता या उच्चावचागतयो देवतिर्यगादयः, तासुस्वां गतिं भ्रमन्, ताभ्यो निर्विशेषतया जानन्, ताम् एव स्वां गतिं न वेदेत्य् अर्थः । ततो माम् अपि सर्वोत्तमतया प्रेमभक्त्या सर्वोत्तमतया द्रष्टुर् एतस्य यद्यपि तत्तल्लीलारसपोषाय मदीयलीलाशक्त्यैव भ्रमादिकं कल्पितं, न पुनर् अविद्यादिभिः । इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश् च नाविन्दन् भववेदनाम् ॥ इति । यद्धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनयप्राणाशयास् त्वत्कृते इत्य् आदि । ततोऽयं भ्रमो यद्यपि तत्तल्लीलापोषायैव मदीयलीलाशक्त्या कल्पितः, तथाप्य् एतस्येच्छानुसारेण क्षणकतिपयम् एतदीयां सर्वविलक्षणां स्वां गतिं दर्शयन् तद् अपनेष्यामीति भावः । वैलक्षण्यं त्व् अग्रे व्यञ्जनीयम् । गोपानां स्वं लोकं श्रीगोलोकं । यः खलु गोपीगोपैर् असङ्ख्यातैः सर्वतः समलङ्कृतम् इति मृत्युसञ्जयतन्त्रे वर्णितम् । तथा— पद्माकृतिपुरोद्वारि लक्षमण्डलनायिकाः । रामादयस् तु गोपालाश् चतुर्दिक्षु महेश्वराः ॥ इति नारदपञ्चरात्रे विजयाख्याने वर्णितः । चिन्तामणिप्रकरसद्मसु इत्यादि ब्रह्मसंहितादिषु वर्णितव्यक्तवैभवातिक्रान्तप्रपञ्चलोकमहोदयस् तम् एवेत्य् अर्थः । तमसः प्रकृतेः परं प्रपञ्चानभिव्यक्तत्वेन तदीयेनाप्य् असङ्करम् । अत एव सच्चिदानन्दरूप एवासौ लोक इत्य् आह—सत्यम् इति । सत्यादिरूपं यद् ब्रह्म यच् च मुनयो गुणात्यये पश्यन्ति, तद् एव स्वरूपशक्तिवृत्तिविशेषप्राकट्यविशेषेणसत्यादिरूपाव्यभिचारिणं गोलोकरूपंदर्शयामासेति पूर्वेनान्वयः । यथान्यत्रापि वैकुण्ठे भगवत्सन्दर्भोदाहृतं पाद्मादिवचनं ब्रह्माभिन्नतावाचित्वेन दर्शितं, तद्वत् । अथ श्रीवृन्दावने च तादृशदर्शनं कतमदेशस्थितानां तेषां जातम् इत्य् अपेक्षायाम् आह—ब्रह्मह्रदम् अक्रूरतीर्थं कृष्णेन नीताः पुनश् च तदाज्ञयैव मग्नाः, पुनश् च तस्मात् तीर्थात् श्रीकृष्णेनैव उद्धृताः । उद्धृत्य वृन्दावनमध्यदेशम् आनीतास् तस्मिन्न् एव नराकृतिपरब्रह्मणः श्रीकृष्णस्य लोकं गोलोकाख्यं ददृशुः । कोऽसौ ब्रह्मह्रदः? तत्राह—यत्रेति । पुरा इत्य् एतत्प्रसङ्गाद् भाविकाल इत्य् अर्थः । पुरा पुराणे निकटे प्रबन्धातीतभाविषु इति कोषकाराः । यत्र च ब्रह्मह्रदेऽध्यगाद् अस्तौत अधिगतवान् इति वा । सर्वत्रैव श्रीवृन्दावने यद्यपि तत्प्रकाशविशेषोऽसौ गोलोको दर्शयितुं शक्यः स्यात्, तथापि तत्तीर्थमाहात्म्यज्ञापनार्थम् एव वा विनोदार्थम् एव वा तस्मिन् मज्जनम् इति ज्ञेयम् ।
svāṁ gatim iti sāmānādhikaraṇye eva vyakte, na tu tābhyāṁ padābhyāṁ vastu-dvayam ucyate | sva-gatiṁ sūkṣmām iti pūrvoktam api tathā | tasmāt tal-loka-darśanam evobhayatra vivakṣitam | vivakṣite ca tal-loke, sa tu jana-mātrasya sva-gatir na bhavatīti ca jana-śabdena tad-viśeṣa eva vyākhyātaḥ | tad evaṁ saty ayam arthaḥ—jano'sau vraja-vāsī mama parama-svajanaḥ| etasmin prāpañcika-loke | avidyādibhiḥ kṛtā yā uccāvacāgatayo deva-tiryag-ādayaḥ, tāsusvāṁ gatiṁ bhraman, tābhyo nirviśeṣatayā jānan, tām eva svāṁ gatiṁ na vedety arthaḥ | tato mām api sarvottamatayā prema-bhaktyā sarvottamatayā draṣṭur etasya yadyapi tat-tal-līlā-rasa-poṣāya madīya-līlā-śaktyaiva bhramādikaṁ kalpitaṁ, na punar avidyādibhiḥ | iti nandādayo gopāḥ kṛṣṇa-rāma-kathāṁ mudā | kurvanto ramamāṇāś ca nāvindan bhava-vedanām || iti | yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayās tvat-kṛte ity ādi | tato'yaṁ bhramo yadyapi tat-tal-līlā-poṣāyaiva madīya-līlā-śaktyā kalpitaḥ, tathāpy etasyecchānusāreṇa kṣaṇa-katipayam etadīyāṁ sarva-vilakṣaṇāṁ svāṁ gatiṁ darśayan tad apaneṣyāmīti bhāvaḥ | vailakṣaṇyaṁ tv agre vyañjanīyam | gopānāṁ svaṁ lokaṁ śrī-golokaṁ | yaḥ khalu gopī-gopair asaṅkhyātaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam iti mṛtyu-sañjaya-tantre varṇitam | tathā— padmākṛtipurodvāri lakṣa-maṇḍala-nāyikāḥ | rāmādayas tu gopālāś catur-dikṣu maheśvarāḥ || iti nārada-pañcarātre vijayākhyāne varṇitaḥ | cintāmaṇi-prakara-sadmasu ity-ādi brahma-saṁhitādiṣu varṇita-vyakta-vaibhavātikrānta-prapañca-loka-mahodayas tam evety arthaḥ | tamasaḥ prakṛteḥ paraṁ prapañcānabhivyaktatvena tadīyenāpy asaṅkaram | ata eva saccidānanda-rūpa evāsau loka ity āha—satyam iti | satyādi-rūpaṁ yad brahma yac ca munayo guṇātyaye paśyanti, tad eva svarūpa-śakti-vṛtti-viśeṣa-prākaṭya-viśeṣeṇasatyādi-rūpāvyabhicāriṇaṁ goloka-rūpaṁdarśayāmāseti pūrvenānvayaḥ | yathānyatrāpi vaikuṇṭhe bhagavat-sandarbhodāhṛtaṁ pādmādi-vacanaṁ brahmābhinnatā-vācitvena darśitaṁ, tadvat | atha śrī-vṛndāvane ca tādṛśa-darśanaṁ katama-deśa-sthitānāṁ teṣāṁ jātam ity apekṣāyām āha—brahma-hradam akrūra-tīrthaṁ kṛṣṇena nītāḥ punaś ca tad-ājñayaiva magnāḥ, punaś ca tasmāt tīrthāt śrī-kṛṣṇenaiva uddhṛtāḥ | uddhṛtya vṛndāvana-madhya-deśam ānītās tasminn eva narākṛti-para-brahmaṇaḥ śrī-kṛṣṇasya lokaṁ golokākhyaṁ dadṛśuḥ | ko'sau brahma-hradaḥ? tatrāha—yatreti | purā ity etat-prasaṅgād bhāvi-kāla ity arthaḥ | purā purāṇe nikaṭe prabandhātīta-bhāviṣu iti koṣa-kārāḥ | yatra ca brahma-hrade'dhyagād astauta adhigatavān iti vā | sarvatraiva śrī-vṛndāvane yadyapi tat-prakāśa-viśeṣo'sau goloko darśayituṁ śakyaḥ syāt, tathāpi tat-tīrtha-māhātmya-jñāpanārtham eva vā vinodārtham eva vā tasmin majjanam iti jñeyam |
«Своей участи» — здесь явно одно подлежащее, и двумя этими словами не называются две вещи; так же и прежде сказанное «своей участи, тонкой». Значит, в обоих местах подразумевается виденье того самого мира. А раз подразумевается тот мир, то он не бывает своею участью всякого человека, — потому словом «человек» истолкован именно тот особый.
И тогда смысл такой: этот человек, житель Враджа, — свой мне в высшей степени. В этом мирском мире есть высокие и низкие участи, сотворённые незнанием и прочим, — боги, животные и прочие; «блуждая» «своей участью» среди них, считая её от них неотличною, он той своей участи «не знает»; таков смысл. И хотя у этого, кто и меня видит любовною преданностью выше всех, блуждание и прочее создано моею же силою игр — ради питания вкуса тех и этих игр, а вовсе не незнанием и прочим: «Так Нанда и прочие пастухи, с радостью творя сказание о Кришне и Раме и наслаждаясь, не находили боли бытия»; и «чья обитель, богатство, друзья, милые, душа, сыновья, жизнь и сердце — ради тебя» и далее, — всё же, следуя его желанию, я на несколько мгновений покажу ему его же участь, отличную от всего, и тем его блуждание устраню; таково разумение. А в чём отличие — будет явлено далее.
«Пастухам свой мир» — шри Голоку, тот самый, что описан в «Мритью-санджая-тантре»: «отовсюду украшенный бесчисленными пастушками и пастухами»; и описан в «Нарада-панчаратре», в «Виджая-акхьяне»: «У врат города, имеющего облик лотоса, — предводительницы сотен тысяч кругов; а Рама и прочие — пастухи, великие владыки в четырёх сторонах»; и тот, чьё великое восхождение превосходит явленное величие мировых миров, описанное в «Брахма-самхите» и прочих словами «в чертогах из груд чинтамани» и далее. «Тьмы» — пракрити; «выше» — то есть не являемый миром и с ним не смешанный.
Потому и говорит, что тот мир есть сам образ бытия, сознания и блаженства: «истина». Тот самый Брахман, чей облик — истина и прочее, которого отшельники видят при уходе гун, — его-то, особым явлением особого действия собственной Его силы, не изменяющий облику истины и прочего, в облике Голоки, Он и «показал»: так связывается с предыдущим. Как и в другом месте, о Вайкунтхе, речение «Падмы» и прочих, приведённое в «Бхагават-сандарбхе», показано как обозначающее неотличность от Брахмана.
Теперь: где стояли они, когда случилось во шри Вриндаване такое виденье? На это он говорит: приведённые Кришною в Брахма-заводь, переправу Акруры, и по Его же повелению погружённые, и снова извлечённые из той переправы Им же, шри Кришною; а извлёкши, приведённые в срединное место Вриндавана, они там же и увидели мир шри Кришны, высшего Брахмана в человеческом облике, — мир, именуемый Голокою.
Что за Брахма-заводь? На то говорит: «где». «Прежде» здесь по связи значит будущее время: словари говорят — «пура употребляется о прошлом, о близком и о будущем». И «где» — то есть в какой Брахма-заводи он постиг, восхвалял, обрёл. А хотя то особое явление, Голока, могло бы быть показано во шри Вриндаване где угодно, погружение в неё надо понимать или ради оповещения о величии той переправы, или просто ради забавы.
0626599ec726 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Блуждание жителей Враджа объяснено не незнанием, а устройством игры: забывчивость здесь — условие вкуса.