तत्रायं क्रमः—प्रथमं सूर्योपरागयात्रा । ततः श्रीयुधिष्ठिरसभा । ततः शिशुपालवधः, ततः कुरुपाण्डवद्यूतं, तदैव शाल्ववधो वनपर्वणि प्रसिद्धः । दन्तवक्रवधश् च ततः । ततः पाण्डवानां वनगमनं, ततः श्रीबलदेवस्य तीर्थयात्रा, ततो दुर्योधनवध इति । तस्माद् उपरागयात्रा कंसवधान् नातिकालविलम्बेनाभवद् इति लक्ष्यते । यत् तु तस्याम् एवआस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथपः इति, तद् अपि श्रीप्रद्युम्नानिरुद्धयोर् अल्पकालाद् एव यौवनप्राप्त्या सम्भवति । यथोक्तं—नातिदीर्घेन कालेन स कार्ष्णो रूढयौवनः इति । अथवा अनिरुद्धनामा कश्चित् कृष्णनन्दन एव, यो दशमान्तेऽष्टादशमहारथमध्ये गणितः । तथैव च व्याख्यातं तत्र तैर् इति । अतः कुरुक्षेत्रयात्रायाम् एव श्रीमदानकदुन्दुभिना श्रीकुन्तीदेवीं प्रत्य् उक्तं— कंसप्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशो दश । एतर्ह्य् एव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः ॥ इति । अतः प्रथमदर्शनाद् एव द्रौपदीश्रीकृष्णमहिषीणां परस्परविवाहप्रश्नोऽपि सङ्गच्छते । अत्र आगमिष्यत्य् अदीर्घेण कालेन व्रजम् अच्युतः इत्य् आदिकम् अपि पद्यं सहायं भवेत् । प्रकृतम् अनुसरामः । अथ वृन्दावनं प्रस्थापितानाम् अपि तेषां पुनर् अपि निजादर्शनेन महासन्तापवृद्धिम् अतीवोत्कण्ठाभिः श्रीगोविन्दः सस्मार । याम् एव साक्षाद् दृष्टवान् परमोत्कण्ठः श्रीमद् उद्धवः, ताम् अवसरं लब्ध्वा प्रस्तावान्तरे गायन्ति— गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधम् आत्मविमोक्षणं च । गोप्यश् च कुञ्जरपतेर् जनकात्मजायाः पित्रोश् च लब्धशरणो मुनयो वयं च ॥ इति व्यञ्जयामास । ततश् च राजसूयसमाप्त्यनन्तरं शाल्वदन्तवक्रवधान्ते झटिति स्वयं गोकुलम् एव जगाम । तथा च पाद्मोत्तरखण्डे गद्यपद्यानि— अथ शिशुपालं निहतं श्रुत्वा दन्तवक्रः कृष्णेन योद्धुं मथुराम् आजगाम । कृष्णस् तु तच् छ्रुत्वा रथम् आरुह्य तेन योद्धुं मथुराम् आययौ । तयोर् दन्तवक्रवासुदेवयोर् अहोरात्रं मथुरापुरद्वारि यमुनातीरे सङ्ग्रामः समवर्तत । कृष्णस् तु गदया तं जघान । स तु चूर्णितसर्वाङ्गो वज्रनिर्भिन्नमहीधर इव गतासुर् अवनितले पपात । सोऽपि हरेः सायुज्यं योगिगम्यं न् इत्यानन्दसुखं शाश्वतं परमं पदम् अवाप । इत्थं जयविजयौ सनकादिशापव्याजेन केवलं भगवतो लीलार्थं संसृताव् अवतीर्य जन्मत्रयेऽपि तेनैव निहतौ जन्मत्रयावसाने मुक्तिम् अवाप्तौ । कृष्णोऽपि तं हत्वा यमुनाम् उत्तीर्य नन्दव्रजं गत्वा प्राक्तनौ पितराव् अभिवाद्याश्वास्य ताभ्यां साश्रुकण्ठम् आलिङ्गितः सकलगोपवृद्धान् प्रणम्याश्वास्य रत्नाभरणादिभिस् तत्रस्थान् सर्वान् सन्तर्पयामास ।
tatrāyaṁ kramaḥ—prathamaṁ sūryoparāga-yātrā | tataḥ śrī-yudhiṣṭhira-sabhā | tataḥ śiśupāla-vadhaḥ, tataḥ kuru-pāṇḍava-dyūtaṁ, tadaiva śālva-vadho vana-parvaṇi prasiddhaḥ | dantavakra-vadhaś ca tataḥ | tataḥ pāṇḍavānāṁ vana-gamanaṁ, tataḥ śrī-baladevasya tīrtha-yātrā, tato duryodhana-vadha iti | tasmād uparāga-yātrā kaṁsa-vadhān nātikāla-vilambenābhavad iti lakṣyate | yat tu tasyām evaāste'niruddho rakṣāyāṁ kṛtavarmā ca yūthapaḥ iti, tad api śrī-pradyumnāniruddhayor alpa-kālād eva yauvana-prāptyā sambhavati | yathoktaṁ—nātidīrghena kālena sa kārṣṇo rūḍha-yauvanaḥ iti | athavā aniruddha-nāmā kaścit kṛṣṇa-nandana eva, yo daśamānte'ṣṭādaśa-mahāratha-madhye gaṇitaḥ | tathaiva ca vyākhyātaṁ tatra tair iti | ataḥ kurukṣetra-yātrāyām eva śrīmad-ānakadundubhinā śrī-kuntī-devīṁ praty uktaṁ— kaṁsa-pratāpitāḥ sarve vayaṁ yātā diśo daśa | etarhy eva punaḥ sthānaṁ daivenāsāditāḥ svasaḥ || iti | ataḥ prathama-darśanād eva draupadī-śrī-kṛṣṇa-mahiṣīṇāṁ paraspara-vivāha-praśno'pi saṅgacchate | atra āgamiṣyaty adīrgheṇa kālena vrajam acyutaḥ ity ādikam api padyaṁ sahāyaṁ bhavet | prakṛtam anusarāmaḥ | atha vṛndāvanaṁ prasthāpitānām api teṣāṁ punar api nijādarśanena mahā-santāpa-vṛddhim atīvotkaṇṭhābhiḥ śrī-govindaḥ sasmāra | yām eva sākṣād dṛṣṭavān paramotkaṇṭhaḥ śrīmad uddhavaḥ, tām avasaraṁ labdhvā prastāvāntare gāyanti— gāyanti te viśada-karma gṛheṣu devyo rājñāṁ sva-śatru-vadham ātma-vimokṣaṇaṁ ca | gopyaś ca kuñjara-pater janakātmajāyāḥ pitroś ca labdha-śaraṇo munayo vayaṁ ca || iti vyañjayāmāsa | tataś ca rājasūya-samāpty-anantaraṁ śālva-dantavakra-vadhānte jhaṭiti svayaṁ gokulam eva jagāma | tathā ca pādmottara-khaṇḍe gadya-padyāni— atha śiśupālaṁ nihataṁ śrutvā dantavakraḥ kṛṣṇena yoddhuṁ mathurām ājagāma | kṛṣṇas tu tac chrutvā ratham āruhya tena yoddhuṁ mathurām āyayau | tayor dantavakra-vāsudevayor aho-rātraṁ mathurā-pura-dvāri yamunā-tīre saṅgrāmaḥ samavartata | kṛṣṇas tu gadayā taṁ jaghāna | sa tu cūrṇita-sarvāṅgo vajra-nirbhinna-mahīdhara iva gatāsur avani-tale papāta | so'pi hareḥ sāyujyaṁ yogi-gamyaṁ n ityānanda-sukhaṁ śāśvataṁ paramaṁ padam avāpa | itthaṁ jaya-vijayau sanakādi-śāpa-vyājena kevalaṁ bhagavato līlārthaṁ saṁsṛtāv avatīrya janma-traye'pi tenaiva nihatau janma-trayāvasāne muktim avāptau | kṛṣṇo'pi taṁ hatvā yamunām uttīrya nanda-vrajaṁ gatvā prāktanau pitarāv abhivādyāśvāsya tābhyāṁ sāśrukaṇṭham āliṅgitaḥ sakala-gopa-vṛddhān praṇamyāśvāsya ratnābharaṇādibhis tatrasthān sarvān santarpayāmāsa |
Порядок там такой: сперва путешествие к солнечному затмению; затем собрание шри Юдхиштхиры; затем убиение Шишупалы; затем игра в кости Куру и Пандавов, и тогда же убиение Шалвы, известное по «Вана-парве»; затем убиение Дантавакры; затем уход Пандавов в лес; затем путешествие шри Баладевы по тиртхам; затем убиение Дурьодханы. Отсюда видно, что путешествие к затмению случилось недолго спустя после убиения Кансы.
А что там же сказано: «Анируддха на охране, и Критаварма, предводитель», — и это возможно, ибо шри Прадьюмна и Анируддха достигли юности за малое время: «За недолгое время тот сын Кришны вошёл в возраст юности». Или же Анируддха — это некий иной сын Кришны, сочтённый в конце десятой песни среди восемнадцати махаратх; так там и истолковано.
Оттого и сказанное шримад Анакадундубхи шри Кунти-деви относится именно к путешествию в Курукшетру: «Палимые Кансою, все мы ушли на десять сторон; и вот ныне судьба снова привела нас в одно место, о сестра». Оттого же согласуется и вопрос о взаимном браке, что задали при первом свидании Драупади и царицы шри Кришны. Подмогою здесь будет и стих «Придёт во Врадж Ачьюта через недолгое время» и прочее. Вернёмся к предмету.
Итак, шри Говинда крайней своей тоскою вспомнил, что у них, отправленных во Вриндаван, снова возрастает великое жжение оттого, что его не видно. И то самое, что воочию видел крайне тоскующий шримад Уддхава, он, найдя случай, выразил в другом разговоре: «Поют о твоих ясных деяниях жёны царей в домах — об убиении их врагов и о своём освобождении; и пастушки, и владыка слонов, и дочь Джанаки, и родители, и мудрецы, обретшие прибежище, и мы».
И потому, по окончании раджасуи, после убиения Шалвы и Дантавакры, он тотчас сам пошёл в Гокулу. Так и в последнем разделе «Падмы», в прозе и стихах: «Затем, услышав, что Шишупала убит, Дантавакра пришёл в Матхуру сразиться с Кришною. Кришна же, услышав о том, взошёл на колесницу и прибыл в Матхуру сразиться с ним. И день и ночь шла битва тех двоих, Дантавакры и Васудевы, у врат града Матхуры, на берегу Ямуны. Кришна же поразил его палицею. И тот, со всеми раздробленными членами, как гора, расколотая молнией, испустив дух, пал на землю. И он обрёл слияние с Хари, достижимое йогинам, счастье вечного блаженства, вечную высшую обитель. Так Джая и Виджая, под предлогом проклятия Санаки и прочих низойдя в круговорот единственно ради игры Бхагавана, во всех трёх рождениях убитые им же, по окончании трёх рождений обрели освобождение. А Кришна, убив его, перешёл Ямуну, пошёл во Врадж Нанды, приветствовал и утешил прежних родителей, был обнят ими со слезами в горле, поклонился и утешил всех старших пастухов и удовольствовал всех тамошних самоцветными украшениями и прочим».
93e2bccb6874 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Хронология здесь работает на богословие: возвращение во Врадж — не утешительная фигура речи, а событие, для которого в повествовании находится место и время.