तद् एवं तद्धामोक्त्वा तदावरणान्य् आह—तद् इति । तस्य कर्णिकारस्य किञ्जल्कास् तल्लग्नाभ्यन्तरवलय इत्य् अर्थः । तदंशानां तस्मिन्न् अंशो दायो विद्यते येषां, तेषां सजातीयानां धामेत्य् अर्थः, गोकुलाख्यम् इत्य् उक्तेर् एव । तेषां तज्जातीयत्वं श्रीशुकदेवेन च उक्तम्— एवं ककुद्मिनं हत्वा स्तूयमानः स्वजातिभिः । विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सवः ॥ इति । तस्य कमलस्य पत्राणिश्रियां तत्प्रेयसीनां श्रीराधादीनाम् उपवनरूपाणि धामानीत्यर्थः । अत्र पत्राणाम् उच्छ्रितप्रान्तानां मूलसन्धिषु वर्त्मानि । अग्रिमसन्धिषु गोष्ठानि ज्ञेयानि, अखण्डकमलस्य गोकुलाख्यत्वात् तथैव समावेशाच् च । अथ गोकुलावरणान्य् आह—चतुरस्रम् इति । तस्य गोकुलस्य बहिः सर्वतश् चतुरस्रं चतुष्कोणात्मकं स्थलं श्वेतद्वीपाख्यम् इति, तदंशे गोकुलम् इति नामविशेषाभावात् । किन्तु चतुरस्राभ्यन्तरमण्डलं वृन्दावनाख्यं, बहिर्मण्डलं केवलं श्वेतद्वीपाख्यं ज्ञेयं, गोलोक इति यत्पर्यायः । तद् एतद् उपलक्षणं गोलोकाख्यं चेत्य् अर्थः । यद्यपि गोकुलेऽपि श्वेतद्वीपत्वम् अस्त्य् एव, तदवान्तरभूमिमयत्वात्, तथापि विशेषनाम्नाम्नातत्वात् तेनैव तत् प्रतीयते इति तथोक्तम् । किन्तु चतुरस्रेऽप्य् अन्तर्मण्डलं श्रीवृन्दावनाख्यं ज्ञेयं, बृहद्वामनस्वायम्भुवागमयोस् तथा दृष्टत्वात् । चतुर्मूर्तेश् चतुर्व्यूहस्य श्रीवासुदेवादिचतुष्टयस्य चतुष्कृतं चतुर्धा विभक्तं चतुर् धाम । किन्तु देवलीलत्वात् तदुपरि व्योमयानस्था एव ते ज्ञेयाः । हेतुभिः पुरुषार्थसाधनैः । मनुरूपैः स्वस्वमन्त्रात्मकैर् इन्द्रादिभिः । श्यामैर् इत्यादिभिर् इति चतुर्भिर् वेदैर् इत्य् अर्थः, कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानम् सुविस्मिताः इति श्रीदशमोक्तेः । शक्तिभिर् इति श्रीविमलादिभिर् इत्य् अर्थः । इयं च बृहद्वामनपुराणप्रसिद्धिः । यथा श्रीभगवति श्रुतिप्रार्थनापूर्वकाणि पद्यानि— आनन्दरूपम् इति यद् विदन्ति हि पुराविदः । तद्रूपं दर्शयास्माकं यदि देयो वरो हि नः ॥ श्रुत्वैतद् दर्शयामास स्वलोकं प्रकृतेः परम् । केवलानुभवानन्दमात्रम् अक्षरम् अव्ययम् ॥ यत्र वृन्दावनं नाम वनं कामदुघैर् द्रुमैः । मनोरमनिकुञ्जाढ्यं सर्वर्तुसुखसंयुतम् ॥ यत्र गोवर्धनो नाम सुनिर्झरदरीयुतः । रत्नधातुमयः श्रीमान् सुपक्षिगणसङ्कुलः ॥ यत्र निर्मलपानीया कालिन्दी सरिता वरा । रत्नबद्धोभयतटा हंसपद्मादिसङ्कुला ॥ शश्वद्रासरसोन्मत्तं यत्र गोपीकदम्बकम् । तत्कदम्बकमध्यस्थः किशोराकृतिर् अच्युतः ॥ इति । एतदनुसारेण श्रीहरिवंशवचनम् अप्य् एव व्याख्येयम् । तद् यद् आह शक्रः— स्वर्गाद् ऊर्ध्वं ब्रह्मलोको ब्रह्मर्षिगणसेवितः । तत्र सोमगतिश् चैव ज्योतिषां च महात्मनाम् ॥ तस्योपरि गवां लोकः साध्यास् तं पालयन्ति हि । स हि सर्वगतः कृष्ण महाकाशगतो महान् ॥ उपर्य् उपरि तत्रापि गतिस् तव तपोमयी ।
tad evaṁ tad-dhāmoktvā tad-āvaraṇāny āha—tad iti | tasya karṇikārasya kiñjalkās tal-lagnābhyantara-valaya ity arthaḥ | tad-aṁśānāṁ tasminn aṁśo dāyo vidyate yeṣāṁ, teṣāṁ sajātīyānāṁ dhāmety arthaḥ, gokulākhyam ity ukter eva | teṣāṁ taj-jātīyatvaṁ śrī-śukadevena ca uktam— evaṁ kakudminaṁ hatvā stūyamānaḥ svajātibhiḥ | viveśa goṣṭhaṁ sa-balo gopīnāṁ nayanotsavaḥ || iti | tasya kamalasya patrāṇiśriyāṁ tat-preyasīnāṁ śrī-rādhādīnām upavana-rūpāṇi dhāmānīty-arthaḥ | atra patrāṇām ucchrita-prāntānāṁ mūla-sandhiṣu vartmāni | agrima-sandhiṣu goṣṭhāni jñeyāni, akhaṇḍa-kamalasya gokulākhyatvāt tathaiva samāveśāc ca | atha gokulāvaraṇāny āha—caturasram iti | tasya gokulasya bahiḥ sarvataś caturasraṁ catuṣkoṇātmakaṁ sthalaṁ śvetadvīpākhyam iti, tad-aṁśe gokulam iti nāma-viśeṣābhāvāt | kintu caturasrābhyantara-maṇḍalaṁ vṛndāvanākhyaṁ, bahir-maṇḍalaṁ kevalaṁ śvetadvīpākhyaṁ jñeyaṁ, goloka iti yat-paryāyaḥ | tad etad upalakṣaṇaṁ golokākhyaṁ cety arthaḥ | yadyapi gokule'pi śvetadvīpatvam asty eva, tad-avāntara-bhūmi-mayatvāt, tathāpi viśeṣa-nāmnāmnātatvāt tenaiva tat pratīyate iti tathoktam | kintu caturasre'py antar-maṇḍalaṁ śrī-vṛndāvanākhyaṁ jñeyaṁ, bṛhad-vāmana-svāyambhuvāgamayos tathā dṛṣṭatvāt | catur-mūrteś catur-vyūhasya śrī-vāsudevādi-catuṣṭayasya catuṣkṛtaṁ caturdhā vibhaktaṁ catur dhāma | kintu deva-līlatvāt tad-upari vyoma-yāna-sthā eva te jñeyāḥ | hetubhiḥ puruṣārtha-sādhanaiḥ | manu-rūpaiḥ sva-sva-mantrātmakair indrādibhiḥ | śyāmair ity-ādibhir iti caturbhir vedair ity arthaḥ, kṛṣṇaṁ ca tatra chandobhiḥ stūyamānam suvismitāḥ iti śrī-daśamokteḥ | śaktibhir iti śrī-vimalādibhir ity arthaḥ | iyaṁ ca bṛhad-vāmana-purāṇa-prasiddhiḥ | yathā śrī-bhagavati śruti-prārthanā-pūrvakāṇi padyāni— ānanda-rūpam iti yad vidanti hi purāvidaḥ | tad-rūpaṁ darśayāsmākaṁ yadi deyo varo hi naḥ || śrutvaitad darśayāmāsa sva-lokaṁ prakṛteḥ param | kevalānubhavānanda-mātram akṣaram avyayam || yatra vṛndāvanaṁ nāma vanaṁ kāma-dughair drumaiḥ | manorama-nikuñjāḍhyaṁ sarvartu-sukha-saṁyutam || yatra govardhano nāma sunirjhara-darī-yutaḥ | ratna-dhātu-mayaḥ śrīmān supakṣi-gaṇa-saṅkulaḥ || yatra nirmala-pānīyā kālindī saritā varā | ratna-baddhobhaya-taṭā haṁsa-padmādi-saṅkulā || śaśvad-rāsa-rasonmattaṁ yatra gopī-kadambakam | tat-kadambaka-madhyasthaḥ kiśorākṛtir acyutaḥ || iti | etad-anusāreṇa śrī-hari-vaṁśa-vacanam apy eva vyākhyeyam | tad yad āha śakraḥ— svargād ūrdhvaṁ brahma-loko brahmarṣi-gaṇa-sevitaḥ | tatra soma-gatiś caiva jyotiṣāṁ ca mahātmanām || tasyopari gavāṁ lokaḥ sādhyās taṁ pālayanti hi | sa hi sarva-gataḥ kṛṣṇa mahākāśa-gato mahān || upary upari tatrāpi gatis tava tapomayī |
Итак, назвав ту обитель, он говорит об её окружениях: «того». «Тычинки» того околоплодника — прилегающий к нему внутренний венец. «Его долей» — обитель тех однородных с Ним, у кого в Нём есть доля, удел; и это ясно уже из слов «именуемая Гокулою». Об их однородности с Ним сказал и шри Шукадева: «Так, убив горбатого, восхваляемый своими сородичами, вошёл он в стойбище с Баларамою — праздник для глаз пастушек».
«Лепестки» того лотоса — «у Шри», то есть обители Его возлюбленных, шри Радхи и прочих, имеющие облик рощ. Лепестки тут с приподнятыми краями: в стыках у основания — дороги, в стыках у передних краёв надо понимать стойбища, ибо весь нерушимый лотос именуется Гокулою и всё входит в него именно так.
Теперь он говорит об окружениях Гокулы: «четырёхугольник». Снаружи той Гокулы, кругом, четырёхугольное место именуется Шветадвипою, ибо в этой её части особого имени «Гокула» нет. Но внутренний круг того четырёхугольника надо понимать как именуемый Вриндаваном, а внешний — только как Шветадвипу, синоним которой — Голока; и это обозначение именуется Голокою. Хотя и в Гокуле есть Шветадвипа, ибо она состоит из той промежуточной земли, но по особому имени постигается именно та; так и сказано. А внутренний круг даже в четырёхугольнике надо понимать как именуемый шри Вриндаваном: так видно в «Великой Вамане» и в «Сваямбхува-агаме».
«Четырёх образов» — четверичного расположения, четверицы шри Васудевы и прочих; «на четыре разделённые» — четверояко разделённые четыре обители. Но, поскольку это божественная игра, их надо понимать стоящими выше того, на небесных колесницах. «Средствами» — способами достижения целей человека. «В облике мантр» — Индрою и прочими, чья природа — их собственные мантры. «Тёмными» и прочими — четырьмя Ведами, по слову шри десятой: «Кришну, восхваляемого там размерами, весьма изумлённые». «Силами» — шри Вималою и прочими. А известно это из «Великой Ваманы-пураны».
Как при шри Бхагаване стихи, предваряемые прошением шрути: «Тот облик, который знающие древность знают как „облик радости“, — покажи нам, если нам даётся дар». «Услышав это, показал он свой мир, что выше пракрити, — одно лишь переживание радости, нетленный, неиссякающий; где лес по имени Вриндаван, с деревьями, доящими желания, богатый отрадными для ума рощами, наделённый счастьем всех времён года; где Говардхана, с прекрасными водопадами и пещерами, полный самоцветов и руд, прекрасный, полный сонмов прекрасных птиц; где Калинди с чистою водой, лучшая из рек, с обоими берегами, укреплёнными самоцветами, полная лебедей, лотосов и прочего; где сонм пастушек вечно опьянён вкусом раса, а посреди того сонма — Ачьюта в облике отрока».
Сообразно этому надо толковать и речение шри «Хари-вамши» — то, что говорит Шакра: «Выше неба — мир Брахмы, посещаемый сонмом брахма-риши; там и путь Сомы, и светил, и великих душою. Выше его — мир коров, его хранят садхьи; он ведь всюду, Кришна, великий, ушедший в великое пространство. А выше и выше того — твой путь, полный подвига».
51d4a3232623 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 7:59:50 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Верхний мир описан не как свод, а как местность: лес, гора, река и стадо.